Qys túse áýesqoı ańshylarǵa ilesip, mekteptegi sol kúngi sabaq aıaqtalmastan tura júgiretin kúnder artta qaldy. Keshke ymyrt túse úıge sý bolǵan aıaqty áreń basyp, qaryn ashqannan buratyla kiretinimiz qaıda? Bir taba nandy úzip soǵyp jiberip dalaǵa shyǵyp mal jaıýǵa qoraǵa asyǵamyz. Sharshaǵanyńnyń óteýi – kúni boıǵy ańdy alystan bolsa da kórip, izine túsip, tazy ıtterdiń árbir áreketine qyzyǵyp, tabıǵat sulýlyǵyn tamashalap, birneshe shaqyrymdy jaıaý júrip, keıde júgirip, in torýyldap onyń ishindegi ańǵa túrli ańshylyq ádisterdi qoldanyp, áýesqoı ańshy aǵalardyń ázil-shyny aralas áńgimelerin tyńdap júrip kesh batqanyn baıqamaı qalýshy edik. Tipti osy ańdy alǵa tosyp, urpaqtan-urpaqqa aıtylyp kele jatqan sol aýyl adamdarynyń qonysynda «Túlkiqazǵan» (Jambyl oblysy Jýaly aýdany T.Dúısebaıuly aýyly) degen beıresmı saı ataýy da bar. Aıtqandaı-aq sheńgel ósken tóbe birneshe aýyzdy innen turady. Ǵasyrǵa jýyq ýaqytta, ásemdigimen kóz arbaıtyn jyrtqysh ańnyń áli kúnge deıingi mekeni. Balalyq shaqtaǵy aýyldan qazirgi Almatydaı iri qala irgesindegi tabıǵat syıynyń tirshiligine nazar salaıyq.
Elimizde mekendeıtin túlkilerdiń tústeri ártúrli. Olardyń ishinen terisiniń júni qyp-qyzyl, qum tústes reńsiz surǵylt, biren-saran qara tústi jyrtqyshtardy da kezdestirýge bolady. Bárine ortaq belgi – qulaq qalqandarynyń syrty qara, uzyn ári úlpildek júniniń ushy aq. Qazaqstanda túlkiniń 4 túrshesi kezdesedi: Qazaqstan túlkisi (V.v kazakhstanica); qaraǵan (V.v karagan; dala nemese qum tústes túlki (V.v diluta), Tıanshan túlkisi (V.v ochroxantha). Elimizde bul jyrtqysh barlyq jerde ózi in qazyp nemese basqa bir ańnyń (ásirese borsyq pen sýyrdyń) eski baspanalaryn paıdalanyp mekendeıdi. Tirshiligine qolaıly jaǵdaılar izdep, bir orynnan ekinshi orynǵa kóship-qonyp otyrady. Jappaı qonys aýdarýy salqyn túse kúzde anyq baıqalady.
Jylyna bir ret túleıdi. Ol aqpan-sáýir aılarynda bastalyp, júnderi ýys-ýys bolyp túsip, jazda tek qylshyqtary ǵana ósedi. Kúzge qaraı túbitteri shyǵa bastap, qazan aıynyń ortasynda, qarashada tolyq jetiledi. Qar jaýyp, oǵan aýnaǵan saıyn júni qulpyra túsedi. Kópshilik jaǵdaıda jemin aýlaýǵa ymyrt jabyla shyǵady, qys pen erte kóktemde kúndiz de inderinen shyǵyp, qoregin izdep, sendelip júre beredi. Ile-Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵy dalaly beldeýden bıik quz-jartasty, muzdyqtar, shyńdar ornalasqan taýly aımaq. Biryńǵaı qylqandy orman, aralas toǵaılar men butalyqtar kómkergen betkeılerden turady. Sonymen qatar alpi, sýbalpi zonalary da ornalasqan. Jan-janýarlardyń mekendeýine qolaıly oryndar óte kóp. Túlkiler taý eteginen bastap alpi zonasyna deıin mekenin ózgertip otyrady. Shıebóri men qasqyr basym shatqaldarda túlkini baıqaý qıyn. Árbir saı memlekettik ınspektordyń kúzetinsiz qalmaıdy. Olar kezdesetin ań-qusty kúndelik kitapshasyna jazyp otyrady. Sońǵy kezderde túlki ataýly taýdyń bıik aımaǵynan tirkelýde. Sebebi tómengi beldeýde shıebóri shoǵyry kóp. Olar bulań quıryqtyny birtindep yǵystyrýda.
Ulttyq parktiń ańtanýshy-bıologteri men aınalym ınspektorlarymen birlesip taýdyń joǵarǵy beldemi, ıaǵnı teńiz deńgeıinen 2000 m joǵary oryndarǵa qoıylǵan fotoqaqpandardan alynǵan málimetter negizinde túlki tirshiligi baqylandy. Jyldyń maýsym aıynan qystyń qańtaryna deıin bir núkteden baqylanǵan joǵary beldemde (teńiz deńgeıinen 3000 m bıiktikte) túlki kúndelikti keıde kúnara fotoqaqpan kamerasyna tústi. Árbir ótkendegi syrttaı minez-qulqy men turpaty, basqa ań-qustardyń tirkelýi, tabıǵat qubylystary beınetaspalanyp qundy ǵylymı materıaldar alyndy. Baqylanǵan monıtorıngtik oryndardan túlkiniń jyl boıy sol aımaqty qyzǵyshtaı qoryp, jıilep óz meken etý aýmaǵyn belgilep (nájis tastap, zár shashyp, arqasymen aýnap túgin qaldyryp, tumsyǵyn súıkep silekeıin jaǵyp degendeı) ketip otyrdy. Baqylaý barysynda túginiń ózgerýine fenologııalyq qadaǵalaý jasalyndy. Jalpy, túlki jyrtqysh ań bolsa da, orman sharýashylyǵy men aýyl sharýashylyǵyna aıtarlyqtaı paıda keltiredi. Sebebi olar kemirgishterdiń sanalýan túrlerin joıady jáne jas jaýtańdary (kúshigi) ósimdik zınkes túrli qońyzdar men shegirtkelerdi qorek etedi. «Kóp jorytqan túlki – terisinen aıyrylar» degen maqal erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarǵa qatysy joq. Ulttyq parkte barlyq tabıǵat tirshilik ıeleri men nysandary qatań qorǵalady.
Tuńǵysh JAPARQULOV,
Ile-Alataý MUTP ǵylymı qyzmetkeri
