Sýret: ru.freepik.com
Baspasóz jıynynda sóz alǵan Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Darhan Ahmed-Zakı sońǵy jyldary ǵylymǵa bólingen qarjylandyrý kóleminiń ulǵaıǵanyn aıtty.
«Qazir elimizde 25 myńnan asa ǵalym jumys isteıdi. Byltyr qabyldanǵan Joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna sáıkes joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdi damytý, ómir boıy oqytý jáne ǵylymdy damytý sııaqty baǵyttarǵa erekshe nazar aýdarylady. Prezıdent Jarlyǵymen Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi Ulttyq keńes quryldy. Memleket basshysynyń qatysýymen eki keńes ótti. Nátıjesinde, kerekti sheshimder qabyldandy. Ǵylymdy qarjylandyrý 3,5 ese ósti, al álemniń jetekshi ortalyqtarynda qazirgi ýaqytta 800-den asa adam ǵylymı taǵylymdamadan ótti. Infraqurylymdyq damytýdyń birden-bir kórinisi – qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý. Qazirgi kezde bul kórsetkish bizde 14%-dy quraıdy. Bıylǵy shildede «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań qabyldandy. Atalǵan zań elimizde ǵylymdy damytýǵa jáne tehnologııalyq saıasatty iske asyrýǵa, eldiń básekege qabiletin qamtamasyz etý úshin ǵylymı jetistikterdiń nátıjelerin engizýge, sondaı-aq ǵylymı qyzmettiń strategııalyq, kásiptik jáne áleýmettik máselelerin sheshýge baǵyttalǵan», dedi D.Ahmed-Zakı.
Spıker brıfıngte baıandaǵandaı, «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańda ǵalymdardy yntalandyrý erjeleri, ǵylymı-tehnıkalyq aqparatpen jumys isteý, keleshekte óndiriske qajet bolatyn aqparattyq tehnologııalarmen jumys júrgizý syndy tetikter qamtylǵan. Qazir ǵylymdy basqarý júıesi birneshe satydan turady. Aıtalyq, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq keńes sáıkes sheshim shyǵarady. Joǵarǵy ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa qarjylandyrý sheshimderin aıqyndaıdy. Nátıjesinde, qarjy úılestirilip, ǵylymǵa qajetti taqyryptar naqtylanady.
«Sońǵy kezde elimizde sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn ashý da ǵylymı áleýetti damytýǵa kózdelgen. Bizdiń joǵary oqý oryndary jergilikti atqarýshy organdarmen tyǵyz baılanysta jumys istep jatyr. Sonyń bir kórinisi – sol ákimshilikterdiń janynda ǵylymı keńester quryldy. Osyǵan sáıkes jańa zańnyń ishinde quzyrlar qarastyrylǵan. Máselen, Aqtóbede ashylǵan Herrıot Ýot ýnıversıtetinde jergilikti joǵary oqý ornynyń mamandarymen qatar sheteldik ǵalymdar oqý baǵdarlamalaryna sáıkes jańa ǵylymı baǵyttardy qamtyp keledi. Bul ǵylymı áleýetti arttyrýǵa oń septigin tıgizedi. Bizde ǵylymdy basqarý júıesi birneshe satydan turady. Joǵaryda aıtylǵan Prezıdent janyndaǵy Ulttyq keńes strategııalyq turǵyda qajetti sheshim shyǵarady. Úkimet janyndaǵy Joǵary tehnıkalyq komıssııa aıasynda qarjylandyrý sheshimderi aıqyndalady. Al qazirgi bar ulttyq ǵylymı keńester, ǵylymı-tehnıkalyq keńester qarjyny úılestirip, jobalardy irikteý, soǵan sáıkes keleshekte óndiriske kerekti taqyryptardy anyqtap beredi», dedi spıker.
Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, tehnologııalardyń daıyndyq deńgeıi 9 kezeńnen turady. Alǵashqy 4 deńgeıinde irgeli ǵylymnyń qanshalyqty qoldanbaly deńgeıge shyǵý merzimi aıqyndalady. О́ıtkeni kóbinde gıpoteza anyqtalady. Odan keıin zertteý ádistemeleri arqyly sol teorııalar, modelder ashylady. Nátıjesinde, ony qanshalyqty qoldanbaly deńgeıge shyǵarý múmkindigi belgili bolady. 5-7 deńgeıde qoldanbaly praktıkalyq ıdeıa óndiriske naqty laboratorııalyq turǵydan ótip baryp, óndiristik keńistikte sáıkes baǵalanyp, sonyń qandaı da bir oń ónimin alýǵa bolatynyn anyqtaı alamyz. Al 8-9 deńgeıler tehnologııalardyń óndiristegi keń taralýyn qamtıdy. Máselen, 20 jyl buryn selendi shyǵarýdyń teoretıkalyq turǵyda irgeli ǵylym retinde qalyptassa, zerthanadaǵy alǵashqy izdenisterdiń nátıjesinde birshama jyl ótkennen keıin bunyń kerek vakým-dıstıllıasııalyq qurylǵysy jasalyp, sehta ornatylyp, byltyr tamyz aıynda óndiriske engizildi. El óńirlerinde júrgizilgen zertteýler hakatondar arqyly júzege asady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi kompanııalarmen birge otandyq ǵalymdardyń qandaı ǵylymı sheshimder beretinin anyqtaıdy. Mınıstrlik pen «Samuryq-Qazyna» qoryna enshiles kompanııalardyń jumys jospary, arnaıy keste bekitildi. Eń birinshi joba «Qazatomónerkásip» kompanııasymen birge júzege asyryldy.
«Aıqyndalǵan kestede 4-6 qarashada «KazMinerals» kompanııasymen jumys isteımiz. Munda kórinip otyrǵandaı, ǵalymdardyń sany belgilengen, qandaı ýnıversıtetter, árıne, nátıjesinde naqty qandaı tapsyrmalar oryndalatynyn kórýge bolady. Máselen, «Kazakhmys» kompanııasyna baılanysty aıta ketsek, bul jerde flotasııalyq ádisteme tehnologııalarynyń damýy kelesi deńgeıin anyqtaý, odan keıin sáıkes ónim qaldyqtarynyń ishinen kerekti qosymsha metall men hımııalyq elementterdi bólip alý, sodan keıin basqa da aqparattyq tehnologııalar ıa qaýipsizdikti qamtamasyz etý tapsyrmalary aıqyndalyp, qazirgi tańda osy baǵytta ǵylymı súıemeldeý júzege asyrylyp jatyr», dedi D.Ahmed-Zakı.
Mınıstrlik ókiliniń sózine súıensek, jumysty bastamas buryn mınıstrlik jobaǵa qajetti ǵalymdardy iriktep, hakaton sheńberinde ár tapsyrma talqylanady. Buǵan deıin Ǵylym qory arqyly kommersııalandyrý granttary úılestiriletin bolsa, qazirgi tańda oǵan qosymsha venchýrlyq qarjylandyrý júıesi engizilmek. Iаǵnı bıznes barlyq táýekeldi óz moınyna alady. Ǵylymı izdenis jobalary qysqa merzimde nátıje bermeıdi. Sondyqtan aldymen olar irgeli zertteýlerden ótý kerek. Sol kezde bıznes tarapynan qyzyǵýshylyq bolsa, jobaǵa kásipkerlerdiń qarjysy tartylady.
