Jeke sot oryndaýshylar ınstıtýty – ýaqyt talaby

Bıyl Astana ekonomıkalyq forýmynyń jalpy otyrysynda memleket basshysy «100 naqty qadam» Ult josparynyń júzege asyrylýy týraly baıandady. «100 naqty qadam» – bul jahandyq jáne ishki syn qaterlerge jaýap, sondaı-aq, bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda eldiń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jónindegi jospary. Atalǵan jospardyń zań ústemdigin qamtamasyz etý jónindegi 2-taraýyndaǵy 27-qadamynda jekemenshik sot oryndaýshylar ınstıtýtyn odan ári damytý jáne sot oryndaýshylardyń memlekettik qyzmetin birtindep qysqartý máselesi qarastyrylǵan. Qazirgi tańdaǵy memlekettik sot oryndaýshylary atqaryp jatqan jumystarǵa jáne olardyń tarapynan oryn alǵan zań buzýshylyqtar derekterine qaraǵanda, jeke sot oryndaýshylardyń shtattyq sanyn kóbeıtip, memlekettik sot oryndaýshylardy birtindep qysqartý máselesiniń óte mańyzdy qadam ekenin túsinemiz. Jalpy, tarıh qoınaýyna úńilsek, jeke sot oryndaýshylar eń alǵash ret Fransııada engizilgen. Baltyq elderinde bul júıe óte jaqsy jolǵa qoıylǵan. Estonııa men Latvııa elderinde de jeke sot oryndaýshysy erte paıda bolǵan. Kóptegen damýshy memleketter úlgini Fransııadan aldy. Baltyq elderindegi zań Qazaqstanda jeke sot oryndaýshylar ınstıtýtyn qurýda birshama jaqyn boldy. Úlken bastamany sol eldiń bilikti mamandary da qoshtady. Bolgarııa sekildi birneshe memleketterdiń zańdaryn da qaraı otyryp, shetel mamandarymen birlese otandyq jeke sot oryndaýshylary týraly zań jobasy osylaısha dúnıege kelgen. Jeke sot oryndaýshylar ınstıtýty sot oryndaýdyń deńgeıin, sot oryndaýshysy mamandyǵynyń bedelin qosymsha bıýdjettik shyǵyndarsyz edáýir kóterýge septigin tıgizedi. Jeke sot oryndaýshylar ınstıtýtyn qurýdy memleket basshysy 2005 jyly ótken sýdıalardyń IV sezinde tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta mundaı mamandar álemniń 65 memleketinde bar. Mysal retinde Fransııa, Belgııa, Nıderlandy, Italııa jáne Grekııa sekildi elderdi aıtýǵa bolady. Elimizdiń tórinen oryn alǵan zań jeke sot oryndaýshylardyń quqyqtyq mártebesin, qoǵamdyq rólin aıǵaqtaıdy. Jalpy, zań jeke sot oryndaýshylardyń ókilettiligin nyǵaıtýǵa, jan-jaqty qoldanýǵa baǵyttap otyrady. Qazirgi tańda, Qyzylorda óńirinde 30 myń atqarýshylyq qujattar boıynsha bar bolǵany 15 memlekettik sot oryndaýshy qyzmetin júzege asyrady. Atalǵan jaǵdaı, sot aktileriniń ýaqytyly oryndalýyn edáýir baıaýlatyp keri áserin tıgizse, keıbir jaǵdaılardy atqarý qujattarynyń múldem joǵalý derekterine alyp keledi. Máselen, Qyzylorda qalasynyń prokýratýrasy oblystyq ádilet departamentine qarasty sot aktilerin oryndaý boıynsha aýmaqtyq bólimderiniń esebinde turǵan atqarý óndiristeriniń tolyqtyǵy men shynaıylyǵyna tekserý júrgizip, nátıjesinde 1 688 785 652 teńge quraıtyn 1 125 atqarý qujattarynyń joǵalǵanyn jáne jekelegen atqarý qujattary jyldan-jylǵa oryndalmaı jatqandyǵyn anyqtady. Sondaı-aq, qalalyq prokýratýra 2015 jyldyń basynan beri 45 zań buzýshylyqty joıý týraly usynys engizse, 30 memlekettik sot oryndaýshynyń tártiptik jaýapkershilikteri sheshilgen. Desek te, qalalyq prokýratýra jyl basynan beri engizgen yqpal etý aktisi boıynsha tek memlekettik sot oryndaýshylardyń tártiptik jaýapkershilikteri sheshilýmen shektelip, naqty óndirý baǵytynda jumys áli de bolsa mardymsyz. Qazirgi ýaqytta, óńirimizde jeke sot oryndaýshylarǵa 65 shtattyq oryn berý kózdelýde. Osyǵan sáıkes, memlekettik sot oryndaýshylardyń óndiristeri birte-birte jeke sot oryndaýshylarǵa berilse, sot akileriniń naqty oryndalýyna jáne bul turǵyda azamattardan shaǵym edýir azaıýyna qol jetkiziletini sózsiz. Rýslan Pirnazar, Qyzylorda qalasy prokýrorynyń aǵa kómekshisi.