Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ábdijámil Nurpeıisov – qazaq ádebıetine, álem ádebıetine ólmes shyǵarmalar usynǵan dara daryn ıesi. Ábeńniń shyǵarmashylyqtaǵy asqan jaýapkershiligi, jan aıamas qaısarlyǵy ańyzǵa bergisiz. Lev Tolstoı «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyna 12 ret ózgeris engizip, qolymen kóshirip jazsa, Ábeń «Qan men ter» trılogııasyn 13 ret kóshirip jazyp tezden ótkizgen. Bundaı erlik ekiniń biriniń qolynan kele bermesi anyq. Bulaı jasaý oqyrmandar men rýhanı álem aldyndaǵy sheksiz adaldyqtan bolar.
Men Ábeńnen qumdy shólde, sortań jerde ósetin ómirsheń qasıetke ıe jup-jumsaq, jap-jasyl jyńǵyldyń, shólde, túzde qumdy tosyp qasqaıyp turǵan sekseýildiń, myń jyldarmen muńdas torańǵynyń beınesin kórem. Ábeńniń shyǵarmalarynda tirshiliktiń nári – tuzdyń, dánniń, teńizdiń qasıeti bar... Qara qosqa jylý syılap, tańǵa jetetin sekseýildiń shoǵyndaı qyzý, shynaıy ómir bar.
Álemdik shyǵarmashylyq tájirıbeden qaraǵanda jazýshylar kesek týyndylar, ásirese aýqymdy roman jazardan buryn kishigirim shyǵarmalar jazyp, jazý mashyǵynan ótetini belgili. Ábdijámil Nurpeıisov bul qaǵıdany buzyp, shyǵarmashylyǵyn birden romannan bastaǵan jazýshy.
Ábeń soǵystan keıin 1949 jyly «Kýrlıandııa» romanyn bastap 1950 jyly jaryqqa shyǵardy. Keıin «Kútken kún» degen atpen jarııalanyp, Qazaq KSR-niń sol kezdegi Jambyl atyndaǵy respýblıkalyq syılyǵyna ıe boldy. Bundaı jetistik ekiniń biriniń qolynan keletin is emes.
Qazaqstannyń Eńbek Eri, álem ádebıetindegi qaıtalanbas qalamger Ábdijámil Nurpeıisovtiń shyǵarmashylyǵy ǵasyrlar boıy qalyń oqyrmannyń rýhanı azyǵy bolatyny aıdaı anyq.
О́ziniń boıaýy qanyq, kórkem de shyraıly tilmen kestelengen prozalyq týyndylarymen dúnıe júzindegi ataqty jazýshylar qataryna engen Ábdijámil aǵamyzdy túrki tektes elderdegi baýyrlary Túrki dúnıesiniń tarlan talanty retinde maqtanyshpen aýyzǵa alyp otyramyz. Álemniń kóptegen tiline aýdarylǵan klassıkalyq shyǵarmalary ádebıet tarıhynan oıyp oryn aldy dep senimmen aıta alamyz.
Kezinde «Kýrlıandııa» romanymen jarq etip kóringen jazýshy aǵamyz qalyń oqyrmandy birden baýrap aldy. Baıqap otyrsaq, ádebıettegi tuńǵysh qadamyn birden romannan bastaǵan jazýshylar óte sırek kórinedi. 4-5 jyl taban aýdarmaı jazyp shyqqan bul shyǵarma oqyrmandar men ádebıet synshylary tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy.
Qazaqtyń kórnekti jazýshysy, zertteýshi ǵalym Rymǵalı Nurǵalı «Qan men ter» romany týraly bylaı deıdi: «Tarıhı-revolıýsııalyq taqyrypqa jazylǵan qazaq romandarynyń ishinde janrlyq-kompozısııalyq, stıldik turǵydan «Qan men ter» trılogııasynyń ózgeshelikteri mol.
Birinshiden, shyǵarmada dáýir tynysyn 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisinen bastap, Kolchak, Dýlatov armııalarynyń talqandalǵan shaǵyna deıingi merzim keń qamtylyp sýretteledi.
Ekinshiden, «Qan men terde» basqa týyndylarda atalyp qana ótetin patshashyl aq áskerdiń tirshilik kelbeti meılinshe tolyqqandy beınelenedi.
Úshinshiden, romandaǵy avtorlyq maqsat, sıýjettik arnalar, kórkemdik zertteý nysany jańa.
Tórtinshiden, Á.Nurpeıisov san alýan qasıetterimen qalyptasyp bolǵan áleýmettik-psıhologııalyq taldaý óneriniń qazaq topyraǵyndaǵy jetilgen óresin tanytady» degen pikir aıtady. Osy aıtylǵandaı Ábeńniń «Qan men ter» trılogııasy tolqýly, tolqyndy dáýirdegi eski men jańanyń almasqan, jańa-jańa ǵana jolǵa túsip jatqan óliara kezeńdegi adam taǵdyry, kúnkórisi, áleýmettik ahýaly, mahabbat sezimi, keıipkerdiń ishki tolǵanysy arqyly ashylǵan, ulttyq minez kórinis tapqan – zamana aınasy.
Ábdijámil Nurpeıisov qazaq ádebıetiniń uly tulǵasy ǵana emes, álemdik ádebıettiń uly tulǵasy, túrik ádebıetiniń sholpan juldyzy. Qanynda, janynda qazaq rýhy, uly dala fılosofııasy, onyń búkil ómirimen taǵdyrlas, tamyrlas, «Qan men ter» romany asa sımvolıkalyq roman. Jazýshy uly qazaq eline qanyn arnasa, taǵdyryn arnasa, ómirin arnasa, tula boıyna teri qonsa, osy terimen, shyǵarmashylyǵymen halqynyń uly. Ol óziniń ádil, pák, dara bolmysymen, adamgershiligimen qazaq halqyna ónege, úlken sabaq qaldyrdy.
Jazýshy úshin alty Alash eli – orny bólek uly halyq! Ol qazaq ádebıetin bıik arenaǵa shyǵardy, qazaqtyń zııaly dúnıesin álemge tanytty. Jazýshynyń halqy aldyndaǵy uly mıssııasy da osy bıik qasıet edi.
Ábdijámil Nurpeıisov qazaq ádebıetiniń ǵana jaryq juldyzy emes, búkil túrki áleminiń maqtanyshy, shyǵarmashylyq sheberligi qaıtalanbaıtyn álemdik deńgeıdegi birtýma talant, biregeı qubylys.
Búgingi mereıtoı – tek jazýshy Ábdijámil Nurpeıisovtiń ǵana emes, álem ádebıetiniń de aıtýly is-sharasy.
Sultan RAEV,
Qyrǵyzdyń halyq jazýshysy,
Toqtaǵul atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń bas hatshysy
