– Nurbol Orynbasaruly, bul bastamany qashan qolǵa aldyńyzdar? Áýelgide qalaı bastaldy?
– Osydan jeti jyl buryn «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» degen grant negizinde Portýgalııaǵa tájirıbe almasýǵa bardym. Sol eldegi jańa Lıssabon ýnıversıtetindegi taǵylymdamada sheteldikter kúrish qaldyqtarynan belsendirilgen kómir alý, flavonoıdtardy sýda erıtin kúıge kóshirý týraly bastamamyzǵa qyzyǵýshylyq tanytty. Solarmen birlese otyryp, flavonoıdtardyń basqa da aýrýlardy tejeıtin qasıetin anyqtaý úshin ekspress-test júrgizip kórdik. Nátıjesinde, alsgeımer jáne parkınson aýrýlaryna ákeletin amıloıd fıbrılderiniń túzilýin tómendetetin qasıeti rastaldy. Osylaısha, Eýropalyq odaqtyń «Horizon» baǵdarlamasyna usynǵan jobamyz úshinshi márte degende synaqtan ótip, oblys tarıhynda Eýroodaqtyń «Gorızont» ınnovasııalyq jobasyn alǵash ret utyp aldyq. Qazir bul baǵytta bizden basqa Portýgalııa, Nıderland, Ulybrıtanııa, Danııa, Reseı, Belarýs jáne Ýkraına memleketterindegi áriptesterimiz de izdenip jatyr.
Jalpy, bıologııalyq belsendi qosylys sanalatyn flavonoıd kóptegen ósimdikte kezdesedi. Syrdyń boıynda oǵan kádimgi jantaq baı. Biz osy flavonoıdtardy fýlleren degen nanomaterıalmen sýda erıtin kúıge kóshirip, jańa qosylysty sıntezdep alyp, Portýgalııadaǵy Lýzofona, Ulybrıtanııadaǵy Oksford ýnıversıtetterine, Nıderlandtyń Neýroplast ǵylymı zertteý ortalyǵyna bıologııalyq synaqtar júrgizýge jiberdik. Portýgalııalyq áriptesterimiz biz alǵan qosylystyń tolyq quramy men qurylysyn zerttep, dáleldep berdi. Olar qosylystardyń amıloıdty fıbrılderdiń túzilýin tejeıtin qasıetterin anyqtady. Adam aǵzasynda paıda bolatyn amıloıdty fıbrılder túzile sala joıylyp otyrady. Keıbir kezderi aǵza ony ózi joıa almaı qalady da, demensııa paıda bolady. Onyń sebebi áli tabylǵan joq. Qazir ǵalymdar osy amıloıdty fıbrılderdiń túzilýin tejeıtin qosylystar alǵanymen, olardyń gematoensefalıtti kedergiden ótýi ońaı bolmaı tur. Bizdiń maqsat – osyny joıý. Ulybrıtanııalyq áriptesterimiz biz alǵan qosylystardyń gematoensefalıtti tosqaýyldan da óte alatynyn dáleldedi. Demek ol esh kedergisiz mıǵa jetip amıloıdty fıbrılderdi joıa alady degen sóz.
Biraz jurt aıtyp júrgendeı, biz dárini áli oılap tapqan joqpyz, tek eýropalyq ǵalymdarmen birge alsgeımer jáne parkınsonnyń aldyn alýǵa áser etetin negizgi zatty ázirlep jatyrmyz. О́tken jyly alynǵan mıkrotolqyndy reaktor arqyly osy kúni qosylystyń kólemin kóbeıtýge kúsh salyp otyrmyz. Nátıjesi de jaman emes. Onyń ýlylyǵy, janama áserleri áli de zertteýlerdi qajet etedi. Bolashaqtyń enshisindegi bul sharýa endi neırobıologter men medısına mamandaryna tikeleı baılanysty.
– Bıyl Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń bes jobasyn utyp aldyńyzdar. Osy jobalardyń baǵyty men mańyzy týraly aıtsańyz?
– Jalpy, ýnıversıtet tarıhynda hımııa salasy boıynsha bir jylda bes joba alý degen – buryn-sońdy bolmaǵan jetistik. Bul bizde ǵylymǵa kóńil bólinip kele jatqanyn kórsetedi. Jobanyń tórteýi hımııalyq sıntezge baılanysty. Qazir qosylys alýdy bastap kettik. Alda ony modıfıkasııalap, qaterli isikti emdeýge qoldanýǵa laıyqtaımyz. Mysaly, qazir osy dertti emdeýdegi hımııalyq terapııa kezinde naýqastyń shashy túsip, aǵzasy qatty álsireıdi. Bizdiń maqsat – osyndaı keri áserlerin azaıtý. Mysaly, qaterli isik kletkalarynyń kómirsýdy kóp qajet etetini ǵylymda dáleldengen. Biz jasýshanyń barlyq tirshilik áreketine jarap, energııa kózi sanalatyn osy kómirsýǵa hımııalyq modıfıkasııa arqyly óz qosylystarymyzdy baılanystyryp jiberip, aǵzany «aldaımyz». Osylaısha, ol aǵzadaǵy basqa jasýshalarǵa «burylmaı», qaterli isik damyp jatqan tusqa tikeleı baryp, ony toqtatady. Tórt jobanyń bireýiniń sheńberinde kúrish qaýyzynan bıologııalyq belsendi qospalary kóp maı alý úshin jumys istep jatyrmyz. Sony alyp, reaksııa arqyly bıologııalyq belsendiligin kóterýdi kózdep otyrmyz.
Taǵy bir jobamyz munaı qaldyqtarymen lastaǵan topyraqty qalpyna keltirýge arnalady. Jalpy, lastanǵan topyraqty hımııalyq tazalaý – burynnan bar ádis. Biraq onyń tıimsiz tusy – qorshaǵan ortaǵa keri áser etetindigi. Sondyqtan biz jobada bıohımııaǵa súıenip, mıkrobıologtermen birlese otyryp, topyraqty munaımen qorektenetin bakterııalar arqyly tazalaýdy usynyp otyrmyz. Osy arqyly 2 aıda topyraqty 10 paıyzǵa deıin tazartýǵa bolady.
– Osydan biraz buryn kúrish qaýyzynan belsendirilgen kómir alýdy bastap edińizder. Jobanyń nátıjesi qalaı boldy?
– Jalpy, kúrish qaldyǵynan belsendirilgen kómir alý burynnan bar. Biraq olarǵa qosylatyn baılanystyrǵyshtar quny qymbat. Sondyqtan biz arzan jolyn izdep, munaı qaldyqtaryna kóshtik. Burynǵy tájirıbelerde alynǵan belsendirilgen kómir qasıeti jaǵynan aǵash kómirinen álsiz bolsa, munaı qaldyqtarymen aralasqan bizdiń ónim sapasy bárinen joǵary boldy. Biraq quramynda munaı qaldyqtary bolǵandyqtan, biz ony medısınada qoldana almaımyz. Odan basqa da baǵyttar arasynan biz qaldyq sýdy tazartý jaǵyn tańdap aldyq. О́tken jyly ýnıversıtettegi sý mamandary, agronomdar, geograftar, energetıkter men hımıkter birlese otyryp nysanalyq qarjylandyrý sheńberinde Tasbógettegi káriz sýlaryn bıologııalyq tazartý stansasynda sýdy belsendirilgen kómirmen tazalaý jobasyn daıyndadyq. Osylaısha, stansa mańynda mal azyqtyq daqyldar men tal-daraq egildi.
Egis dalasyndaǵy qashyrtqy sýdy da osy ádis arqyly tazartýǵa ábden bolady. Oǵan da zertteý jasap kórgenimizde kúrishke jumsalǵan sýdy tazartyp, ony alqapqa paıdalanýǵa nemese basqa da daqyldardy sýarýǵa bolatynyna kóz jetkizdik. Tipti tazarǵan sýdy darııa arnasyna qaıta quıýǵa da bolady. Biraq bul – kóp qarjyny qajet etetin sharýa.
Kez kelgen izdenis irgeli zertteýden bastalady. Mysaly, bizdiń kúrish qaýyzynan belsendirilgen kómir alý baǵytyndaǵy bastamamyz irgeli zertteý boldy. Al bıologııalyq tazalaý stansasyndaǵy qaldyq sýdy tazartyp, ony kádege jaratýdaǵy jumystar – qoldanbaly zertteý jemisi. Osy istiń aýqymyn keńeıtip, taza sýdy aryqtarǵa jiberip, qalany kógaldandyrýǵa jumsaı alsaq joba kommersııalandyrǵan bolyp sanalady. Osydan 12-13 jyl buryn munaı qaldyqtarynan qaıtadan munaı alý jobasyn bastaǵan edik. Kásipkerlermen bastaǵan irgeli zertteýimiz boıynsha qaldyqtan ekinshi márte ónim alý jobasy óndiriske endi. Biraq bul jerdegi basty másele ónimniń ózindik qunyna tikeleı baılanysty.
– Áńgimeńizge rahmet. Bastama baıandy bolsyn!
Áńgimelesken –
Murat JETPISBAI,
«Egemen Qazaqstan»
