Táýelsizdik tiregi – áleýetti memleket

Memleket basshysy elimiz damýynyń strategııalyq baǵyttaryn tańdaý, negiz­deý, ony oryndaýdyń naqty tetik­terin anyqtaý baǵdarynan bir jalyqqan emes. Ty­nymsyz izdenýde, eńbektenýde. Osydan aıny­maǵan Elbasy óziniń saılaýaldy baǵdar­lamasynda jańa joba – eldi jetil­dirýdiń bes halyqtyq reformasyn usyndy. Ol ınstıtýttyq damý­dyń bes reformasy dep te atalady. Elba­synyń osy jańarý reformalarynyń, ındýstrııalandyrý týraly tyń bastamalary men oılarynyń basty sebebi nede? Shyndyǵynda, Qazaqstannyń HH ǵasyrdaǵydaı (árıne, onda KSRO quramynda, táýeldilik jaǵdaıynda) taǵy da álemdik órkenıet kóshiniń sońynda qalý qaýpi bar ma? Táýelsizdikke tóngen qater kóp pe? Qaı salada? Áńgimeniń kúrdelisi de, qıyny da osynda jatyr. Álemdik úderisterdi biletin, solardyń qaınaǵan ortasynda júretin Memleket qaıratkeri retinde Prezıdent N.Nazar­baev: «Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Qazaqstan qaıtpek kerek? О́z egemendigi men táýelsizdigin qalaı nyǵaıtady? Onyń naqty joldary men tetikteri qan­daı?» – degen suraqtarǵa únemi jaýap izdeýde. Al jahandyq kúrdeli ahýalda El­basy usynǵan jańa bes reforma nege ıns­tıtýttyq dep atalady? Ol nege jańǵyrtýmen baılanystyrylǵan? Saıasattaný men álemettaný ǵylymdarynda memleket, onyń uıymdary men quramdas bólikteri, ádette «ınstıtýt» kategorııa­sy arqyly sıpattalady da, olardaǵy sapaly, túbegeıli ózgerister ınstıtýttaný túsinigimen anyqtalady. Qoǵamdyq ǵylymdarda fızıka ǵylymynan alynǵan ınstıtýttyq belgisizdik (ınstıtýsıo­nalnaıa neopredelennost) degen kúrdeli túsinik bar. Ony eńserý ár ınstıtýt, birlestik úshin aıryqsha mańyzdy. Al ınstıtýttyq belgisizdik memleket deńgeıinde eńserilmegen bolsa, ol – tym qaýipti úrdis. Instıtýttyq belgisizdik – tapsyrys, júkteýdiń bolmaýynan, damý vektoryn bilmeýden týatyn qıyn ahýal. Amerıkalyq ınstıtýsıo­nalıst ǵalym D.Nort belgisizdikti azaı­týdyń joldarynyń kúrdeliligin sıpattap, ol úshin eń aldymen, tıisti bilim sheńberinde aqparatty molaıtý, qolda bar ınstıtýttyq qurylym-karkastyń kóleminde – ónertapqyshtyq, ınnovasııa, jańa senimderdi qalyptastyrý, ınstıtýttyq qurylym-karkasty ózgertý arqyly yntalandyrý dep esepteıdi. Sondyqtan, Prezıdent usynǵan ınstıtýttyq reformalardyń túpki maq­saty, bizdiń paıymdaýymyzsha, mem­lekettiń qurylymdyq-fýnksııalyq karkasy negizindegi ınstıtýttyq belgisizdikter men qalyptasý, kemeldený kezeńindegi boıynda áli de bolsa oryn alyp otyrǵan «balalyq aýrýlardy» eńserip, onyń qazirgi kúrdeli zamannyń syn-qaterlerine jaýap beretin damý vektoryna shyǵarý dep esepteımiz. Al ınstıtýttaný degen úrdis neni bildiredi? Áleýmettaný teorııasynda «ınstıtýt» dep latynnyń «institutum» – birinshiden, mekeme, uıym, birlestik degen maǵynany bildiretin, ekinshiden, turaqty ishki berik qatynastar arqyly mindetteri, maqsattary men áleýmettik jaǵdaılarynyń ortaqtyǵy biriktiretin jáne bul mańyzdy júıequraýshy belgilerdiń túgeli derlik zańdar men erejeler arqyly túbegeıli rettelgen adamdardyń belgili bir úlken tobyn, bútindeı qoǵamnyń jáne onyń kishi júıeleriniń (ekonomıkanyń, áleýmettik salanyń, otbasynyń jáne t.b.) ornyqty damýyn, fýnksııalyq tolysýyn sıpattaıdy. Al sózdiń keń maǵynasynda memleket te qoǵamnyń saıası júıesiniń bir ınstıtýty. Ereksheligi – erekshe mártebege ıe, basty ortalyq ınstıtýty. Qazirgi zaman osy basty ınstıtýt – memlekettiń ıyǵyna ústi-ústine jańa synaqtar artýda. Buǵan qalyptasqan Qazaqstan memleketi de túsýde. Endeshe, ornyqty damý úrdisine turaqty umty­lyp otyrǵan memleketimizdiń óz kemel­denýiniń basty baǵyttaryn ár kezeńniń, ýaqyttyń talabyna saı syndarly jiti qarap, naqtylap, tolyqtyryp otyrýy tabıǵı da zańdy. Prezıdent uzaq merzimdi «Qazaqstan-2050» Strategııasynda anyqtalǵan kúrdeli mindetterdi júzege asyrýdyń jańa tetikterin «ınstıtýttyq reforma» degen talap-maqsatpen anyqtap, olardyń mán-mazmunyn naqty sıpattady. Atalǵan reformalardyń ózegin quraıtyn joǵaryda aıtylǵan ınstıtýttyq damý degenimiz – asa kúrdeli úderis. Onyń kúr­deli talap-maqsattary barysynda qoǵamdyq ómir salasyndaǵy, belgili bir qoǵamdyq-saıası obektidegi áleýmettik-saıası qatynastar men úrdister qajetti rettilikke kelip, ol turaqty áleýmettik-fýnksııalyq qurylymǵa aınalady. Sapalyq damý jolyna túsedi. Álemdik, ásirese, amerıkalyq (sonyń ishinde Garvard ýnıversıteti oqymystylary) jahantanýshy ǵalymdar qazirgi zamanǵy ulttyq memleketter róliniń, tipti, memleket egemendiginiń óziniń mańyzdy emestigin, olardyń óz fýnksııalarynyń bir bóligin halyqaralyq áleýetti uıymdar men alpaýyt transulttyq kompanııalarǵa berýi týraly qandaı da bolsyn syrttaı túsinikti, halyqaralyq ahýalǵa negizdep, dáleldi ǵylymı qısyndar, paradıg­malar qursa da ol bizdiń ulttyq múddemizge saı kelmeıtinin ashyq aıtý paryz. Bizdiń jol, qazaq ultynyń tereń, qasıetti de aınymas, uzaq merzimdi múddesi – mem­lekettiń táýelsizdigin nyǵaıtý, egemen­dik­ti turaqty etý. Bizde basqa jol, basqa tańdaý joq! Osy rette aǵylshynnyń belgili memleket qaıratkeri lord Palmerstonnyń 1848 jyly el Parlamentiniń Qaýymdar palatasynda aıtqan: «Anglııanyń ózgermes odaqtastary da, turaqty jaýlary da joq. Anglııanyń tek máńgilik múddeleri ǵana bar», – degen tarıhı, tálimdi sózi qazirgi Qazaqstannyń, bılik bıigindegi, memleket, ult múddesine baılanysty strategııalyq sheshimder qabyldaıtyn saıası tulǵalardyń qashanda jadynda bolsa deımiz. О́ıtkeni, syrtqy múddelerdi aıtpaǵanda, eldiń ishki ómirinde memleket, halyq múddesin saqtaý, memleket, ult múddesine qyzmet etý úlken problemaǵa aınaldy. Bul da, saıyp kelgende, «Egemen Qazaqstanda» kóterilip júrgen qundylyqtardyń quldyraýy problemasynyń bir parasy, ózekti parasy ekendiginde daý joq. Tek áleýetti memleket, onyń syndarly memlekettik tetigi ǵana joǵarydaǵy qundylyqtardy qamtamasyz etedi. Sonyń eń bir kúrdeli baǵyty – memlekettiń basqarýshylyq qabileti men deńgeıin kóterý. Reformalardy júzege asyrýdyń bas­ty, synnan ótken quraly – áleýetti memleket. Al ol qandaı memleket? Áleýetti memlekette, eń aldymen, basqarýdyń tegeý­rindi, berik, syndarly, yqsham júıesi bolýy kerek. Bul – memlekettiń qolyn­da jetkilikti materıaldyq-qarjy­lyq, ákimshilik, uıymdyq, adamı, aqpa­rattyq, kommýnıkatıvtik, tehnıkalyq-tehnologııalyq, taǵy basqadaı resýrstar bolýy qajetti shart degen sóz. Áleýetti memlekettiń óz fýnksııalaryn tolyq­qandy júzege asyrýy úshin materıaldyq-qarjylyq resýrstardyń da mańyzy aıryqsha. Qaı kezeńde de, ásirese, qazirgi naryqtyq qatynastarǵa jáne onyń ıdeologııasyna sáıkes, memleket saıası bılikpen qosa, óz qolynda ekonomıkalyq bılikti shoǵyrlandyrýy kerek, ıaǵnı baı bolýy kerek. Onsyz saıası bılikti qolda ustap turý qıynǵa soǵady. «Eger memleket jeke kásiporyndardan joǵary, ústem turmasa, – dep jazdy aǵylshyndyq kórnekti fılosof, matematık jáne qoǵam qaıratkeri B.Rassel, – onda ol olardyń qolyndaǵy marıonetka bolyp, olar (kásiporyndar) naqty memleketke aınalady». Sondyqtan, memleket iri menshik ıesi, óndiristik qural-jabdyqtardyń úlken bóliginiń qojasy bolýy kerek. Áleýetti, qabiletti memlekettiń ma­ńyzdy sıpatty belgisi – memlekettik-ákimshilik qurylymdardyń yqpalynyń keńeıýi, retteýshilik-baqylaýshylyq fýnksııalary mańyzynyń artýy. Bul fýnksııalarynan bas tartqan memleket – álsireýshi, qabiletsizdik jolyna qaraı bet burǵan, kúıreýshi memleket. Lıberalızm áldeqashan jarııalap, ásire demoratııashylar búginde de qorǵap, dáriptep júrgen «memleket neǵurlym kishkentaı bolsa, soǵurlym jaqsy» degen qaǵıda-urandy qazirgi kúrdeli syn-qaterler ýaqytynda múldem qabyldaýǵa bolmaıdy. Bul, ásirese, Qazaqstan sekildi jas, jańa qalyptasyp kele jatqan memleketter úshin tipti qaýipti, qaterli uran. Amerıkalyq belgili ǵalym F.Fýkýıama «Kúshti memleket: HHI ǵasyrdaǵy basqarý men álemdik tártip» atty eńbeginde keıingi otyz jyl boıy álemdik saıasattyń jetekshi úrdisi – memlekettiń álsireýi boldy dep atap kórsete kele, endigi tarıhı kezeńde basty másele memlekettiń kúsheıýi deıdi. Ol jeke qoǵamdar jáne álemdik qoǵamdastyq úshin memlekettiń álsireýi apatqa bastaıtyn jol dep, búgingi kezeńdegi mańyzdysy memleketti, onyń uıymdaryn nyǵaıtý, qalyptastyrý ónerin ıgerý dep tujyrymdaıdy. Kásipqoı memlekettik apparatty qa­lyptastyrý Prezıdent usynǵan refor­malardyń ishinde birinshi basymdyq­ta turýy – zańdylyq. Búginde reforma­lar­dyń da taǵdyry men oryndalýy deńgeıi mem­lekettik apparatyń sapasy men isker­ligine tikeleı baılanysty. Onyń qyzmetiniń qurylymy, quramy, kadr­lardyń jaýapkershiligi de «Qazaq­stan-2050» Strategııasy talaptary men múddesine saı kelmeıtindigin Memleket basshysy 2014 jylǵy tamyz aıynyń 6-sy kúngi Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda ashyq aıtty. Sodan keıin atqarýshy bılik júıesinde qanshama qurylymdyq ózgerister jasaldy. Qansha adamnyń taǵdyryna salmaq tústi. Kezekti júıke juqartar qysqartýlar, ózgerister, aýy­sýlar, mindetter men fýnksııalardy, shtattardy, quzyretter men ókildikterdi anyqtaý jóninen apparattyq tartys­tar men bitpeıtin, kadrlardy ábden mezi qylǵan kúıki tirshilikter bastalyp ketti. Naqty ister taǵy da ekinshi kezekke yǵystyryldy. Kóp másele taǵy da burynǵy taptaýryn izine qaıta tústi. Biz sonda osy ýaqytqa deıin kezinde Iý.V.Andropov aıtqandaı, «ózimiz ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń mánin túsinbeı, tájirıbe qoıý jáne qatelikter («pýtem prob ı oshıbok»)» jolymen júrip kelippiz. Eger tereńirek zerdelesek, basqarý ıns­tıtýttary, ásirese, joǵary bılik­tegi stra­tegııalyq baǵyttaǵy másele­­ler­ge jaýap beretin, memlekettik sheshim­­der qabyl­daıtyn basshy kadrlar 1997 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan-2030» Strategııasyndaǵy jetinshi basymdyq­taǵy – negizgi mindettermen ǵana shekteletin kásipqoı memleket qurý týraly talap­taryna úńilmegen be degen suraq týady. Onda kásipqoı memleket úshin taıǵa tańba basqandaı anyq talaptar qoıylǵan edi ǵoı: neǵurlym mańyzdy birneshe fýnk­sııany ǵana oryndaýǵa jumyl­ǵan yqsham ári kásipqoı Úkimet; naqty jolǵa qoıylǵan vedomstvoaralyq úılestirý; mınıstrlerdiń ókilettikteri men jaýap­kershilikterin, olardyń esep­tiligi men qyzmetine strategııalyq ba­qy­laýdy arttyrý; sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy batyl da ymyrasyz kúres; kadr­lardy jaldaý, daıarlaý jáne joǵarylatý júıelerin jaqsartý. «Tabysqa jetken úkimetter, ádette yqsham keledi ári memleket qana atqara alatyn eń basty birneshe fýnksııaǵa jumylady. Álbette, ońtaıly úkimetter az sandy basymdyqtarǵa jáne osy maqsatqa jetý jolyndaǵy strategııalardy iske asyrýǵa umtylady». Bul da sol «Qazaqstan-2030» Strategııasynda aıtylǵan mańyzdy tujyrymdar. Budan shyǵatyn qorytyndy – memlekettik basqarýdy ǵylym jáne óner dep qaraýda, ony ıgerýde, basqarý qurylymdaryn ınstıtýttyq jetildirý máselelerinde bizdiń basqarýshy kadrlar ýaqyt, zaman, qoǵam múddeleriniń sońynda keledi degen qorytyndymen eriksiz kelisesiz. Máselen, búginde sybaılas jemqorlyq memlekettik organdardy jegideı jep, keýlep barady. Sondyqtan, Memleket basshysy kásibı memlekettik apparat qurý reformasyn kún tártibine qaıta qoıdy. Naqty on bes qadamdy anyqtady. Bul – kezek kúttirmes, ótkir másele. Bul jerde osy reformanyń júzege asýynyń qarqyny, tereńdigi, sapasy basqa reformalardyń qarqynyna, sapasyna tikeleı áser etetinin týra aıtý kerek. О́ıtkeni, refomalardy júzege asyratyn memlekettik apparat qoı. Endeshe, búgingi memlekettik apparattan sapaly reforma kútý taǵy da utylý, keshigý, bir orynda batbaqtaý bolmaı ma? Tyǵyryqtan shyǵar jol bireý – jańa kásibı memlekettik apparatty tezdetip qurý. Osyndaǵy «memlekettik apparat qurý» degen talaptyń máni men mańyzyna erekshe nazar aýdarý meılinshe qajet-aq. Áńgime bul jerde jetildirý, ishinara aýys-kúıis, qurylymdyq ózgerister týraly emes. Kásibı apparatty jańa negizde qurý. Jańa talaptar, jańa qaǵıdalar, kadrlardyń jańa korpýsy, jańa býyny týraly bolyp otyr. Búgingi memlekettik apparat quramyna qarasań, kórer kózge syrttaı jınaqy, utqyr, bilimdi, 40 paıy­zyna jýyǵynda eki-úsh dıplom bar, shet tilin biletin, sypaıy, kishpeıil kórinedi. Al qoǵamdyq shyndyq, pikir olardy kóp rette ekijúzdi, ózimshil, jemqor, jaýapsyz, jalǵan patrıot, kásibı biliktiligi tómen, mansapqa jeke iskerlik sapasymen emes, jegjattyq, týystyq jolmen, belgili bir toptyń ókili retinde kelgen, kezdeısoq kadrlar dep qabyldaıtyny eshkimge qupııa emes. Bul – búginginiń ashy shyndyǵy. Abaı danyshpan sıpattap, qaýiptengendeı, «Ishi – jylan, syrty – abyz, ...Saýdasy – ar men ımany, Eńbekpen etti aýyrtpaı» dáýlet jıǵysy keletin qaterli urpaq tolqyny keýlep kele me degen qaýip ulǵaıyp barady. Sondyqtan, Memleket basshysy Parlamenttiń besinshi sessııasyn ashardaǵy sózinde, 2014 jylǵy 1 qyrkúıek basqarý problemalaryna toq­tala kele, bizde jedeldik pen ıkemdilik joq, mindetterdi sheshýdiń eń qıyn da kóp ıirimge toly sozylmaly júıesi qalyp­tasqan, sońǵy jyldardyń ózinde osy­n­daı «úderisterdiń» saldarynan mınıstr­likter ishindegi qujattar aınalymy 3-4 esege deıin artyp, sońǵy 10 jylda mem­lekettik qyzmetkerlerdiń sany shamamen 8,5 myń adamǵa kóbeıgen, mundaı «sheneý­niktik apparat» memleket qolǵa alǵan is-sharalardy júzege asyrýǵa tejeý bolady jáne onyń tıimdiligine keri áserin tıgizedi, dep atap kórsetkenin taǵy bir eske salýdy jón dep esepteımiz. Germanııa kansleri Otto fon Bısmarktyń  kezinde aıtqan: «Eldi áljýaz zańdarmen jáne jaqsy sheneý­niktermen basqarýǵa bolady. Al sheneý­­nikter áljýaz bolsa, eń tamasha zań­dar da kómektese almaıdy» aforızmi de, «Bárin de kadrlar sheshedi!» degen tujy­rym da búginde taǵylymdy, ómirsheń estiledi. Elbasy N.Nazarbaev usynǵan refor­malardyń eń kúrdeli, eń qıyn, eń uzaq merzimdi, eldegi, ásirese, ıntellek­týal­dyq kúshterdiń birlesken qajyrly rýhanı-mádenı izdenisteriniń, shyǵarma­shylyǵynyń baǵyty – jalpyult­tyq birtektilik pen birlik. Jalpyult­tyq birtektilik – asa kúrdeli saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı problema. Onyń mazmuny, qury­lymy, quramy, tikeleı ákimshilik basqarýǵa, zańdarmen qatań retteýge kónbeıtin, adamnyń, etnos ókilderiniń jan-dúnıesine, dúnıetanymyna, sana-sezimine baılanysty rýhanı kategorııalar. Sirá, adamzattyń aqylmany K.Marks: «Eń alynbaıtyn qamal – adam­nyń bas súıegi», dep osyndaı máselege qatysty dóp aıtsa kerek. Jalpyulttyq birtektiliktiń uıytqysy, ózegi, bizdiń paıymdaýymyzsha, azamattyq birtektilik bolýy tıis. Ár azamattyń óziniń etnostyq tegine qaramastan, eń aldymen Qazaqstan Respýblıkasy azamaty retinde tól quqyqtary men mindetterin ajyramas birlikte túsinýi, memlekettiń saıası, ekono­mıkalyq, áleýmettik, rýhanı-adamı qundy­lyqtaryn, memlekettik tildi óziniń jeke basynyń qundylyqtary retinde etene qabyldaýy jáne solarǵa tolyq aza­mattyq sanalylyqpen, jaýapkershilikpen qyzmet etýi azamattyq birtektiliktiń bas­ty talaptary jáne túpki jetistigi bolýyna umtylýymyz qajet. Qazaqstanda ómir súretin barlyq etnostyq toptardyń azamattyq birtektiligine, barlyq etnos ókilderiniń taıaý ýaqytta «Men – qazaq­standyqpyn!», al kóz jeterlik bolashaqta óziniń etnostyq sana-sezimin saqtaı otyryp, «Men – qazaqpyn!» dep aıtýyna qol jetkizý azamattyq, jalpyulttyq birtek­tiliktiń sapalyq kórsetkishi bolmaq. Jalpyulttyq birtektilikti nyǵaıtý jolyndaǵy asa kúrdeli problema ári oǵan qol jetkizýdiń mańyzdy tetigi – memlekettiń jan-jaqty oılastyrylǵan til saıasaty, til qurylysy. Táýelsizdik jyldarynda bul salalarda qol jetki­zilgen máseleler jetkilikti. Ustamdy, ornyqty til saıasaty eldegi qoǵamdyq kelisim men tatýlyqtyń basty negizde­riniń biri boldy. Al jalpyulttyq birtektilikke umtylý, ony bekitý til saıasaty men til qurylysy salasynda múldem sony, kúrdeli máselelerdi kún tártibine qoıyp otyr. Jalpyulttyq birtektilik degenimiz, eń aldymen til máselesindegi túbegeıli máseleni – memlekettik tildiń barlyq deńgeıdegi óz mártebesine saı basymdyǵyn, tolyqqandy qyzmet jasaýyn talap etedi. Ol óz fýnksııalaryn qoǵamdyq qatynastardyń barlyq sala­­larynda tolyqqandy, qazirgi zaman­ǵy ǵylymı-tehnıkalyq progreske, ındýs­trııalyq jáne aqparattyq qoǵamnyń óskeleń talaptaryna saı júzege asyrýy kerek. Memlekettik til ǵana jalpyulttyq birtektilikke jetýdiń naqty, irgeli tildik-rýhanı negizi. Ult-memleket bolyp qalyptasqan, jalpyulttyq, azamat­tyq birtektilik máselelerinde qazirgi órkenıet úrdisinen shyqqan Batys elderi­niń tájirıbesi osyny kórsetip otyr. Bul máselede ártúrli pikir-talas­tardan, jalǵan, jasandy saqtyq pen úrke qaraýshylyqtan, shekten tys kúdikshildik pen shamshyldyqtan, etnostyq egoızm psıhologııasynan arylatyn kez keldi. Shırek ǵasyrǵa jýyq egemendi damýymyz elimizdiń til saıasatynyń kemeldigin de, damý baǵytynyń durystyǵyn da dáleldep berdi. Endi úgitteý men ılandyrýdan memlekettik tildiń órisin keńeıtip, ony jalpyulttyq birlesý, birigý men toptasýdyń asa mańyzdy quraly retinde nyǵaıtýdyń jalpymemlekettik sharalardy júzege asyratyn ýaqyt jetti. Osy is-sharalardyń ózekti de qajetti baǵyty – aldaǵy ýaqytta memlekettik tildiń adamdardyń, etnostardyń ózara qarym-qatynasynyń asa mańyzdy quraly retindegi rólin kún tártibine shyǵaryp, osy rette onyń boıyndaǵy qýatty áleýetin tıimdi de keshendi paıdalaný. Instıtýttyq reforma – búkilha­lyq­tyq is. Ony basty júzege asyrý­shy, ti­regi – halyqtyń sanaly is-áreketi. Al mem­lekettik basqarýdy jańa sapa­lyq deń­geıge kóterý jańa memle­ket­tik appa­ratyń asa jaýapty mıssııa­sy. Sondyq­tan da Prezıdent: «Men refor­malar jos­paryn Ult jos­pary dep atadym, óıtkeni refor­malar Qazaqstan­nyń árbir azamat­ynyń tikeleı qaty­sýyn talap etedi. Re­formalar – tek mem­leket­tik mashı­nanyń ǵana emes, halyqtyń isi», – dep atap kórsetti. Osy eki kúsh halyq­­tyń boıyndaǵy sarqylmas kúsh-jiger men basqarýdy ǵylym jáne óner retin­de meńgergen, memleket pen ult múdde­sine adal, bilikti, taza, isker, sapaly jańar­ǵan kásibı memlekettik apparattyń jasam­pazdyq qyzmeti elimizde qazirgi zaman­ǵy syn-qaterlerge tótep berer, táýel­sizdik tiregi – áleýetti memleket qalyp­tas­tyrý­dyń irgeli negizi bolady dep úmit­teneıik. El halqy mundaı úmitke ábden laıyq. Náýbát QALIEV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń profes­sory, saıası ǵylymdar doktory. ASTANA.