Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» kitaby arqyly túgendelip otyr
Uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Shyǵystyń bir eli – qazaqtyń, Qazaqstannyń tarıhy da qyzyqtylyǵymen de talantty bop shyqsa-aý degen oryndy arman oıǵa oralyp edi», depti. Osy oıdyń astarynda uly qalamgerdiń sol keńes dáýiriniń ózinde búgingideı atajurtynyń azattyǵyn, bútin tarıhyn ańsaǵan-aý, shamasy! Ortasynan kóshi ilgeri, tipti, júz, myń jyldyǵyn oılaǵan aıtýlysyn halyq uly dep rýh shyńyna kótergen, al kóńil qımastyqpen jorta aıta salatyn tusy da bolǵan. Jalpy, ult ulysy qap túbinde jatpaıdy, qyn túbinde tot baspaıdy, túptiń túbinde jaryqqa shyqpaı qoımaıdy. Uly Muqań armandaǵan qazaq tarıhy qazir jaryqqa shyqty. Oqyp-bilip, tanyp, tanysyp jatyrmyz. Oǵan bes ǵasyr buryn jazylǵan M.H.Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» kitaby dálel dep bilemiz. Qazaqtyń búkil bitim-bolmysyn ómir boıy zerttep, artyna ólmes mura qaldyrǵan akademık Álkeı Marǵulan: «Qazaqtyń tuńǵysh tarıhshysy» (1941 jyl) dep baǵalapty.
«Sol uly tarıhshy qazaq topyraǵyna táýelsizdikten keıingi jyldary qalaı oraldy, oǵan bastamashylar kim bolǵan?» degen suraq tóńireginde, kezinde bul iske uıytqy bola bilgen, mamandyǵynyń basqa ekenine qaramaı, ult ulysyn erte tanyp bilgen Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Májilis depýtaty, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ýálıhan BIShIMBAEVTY áńgimege tartqan edik.
– Ýálıhan Qozykeuly, Memleket basshysy ústimizdegi jylǵy negizgi mereıtoılardy atap aıtqany belgili. Sonyń biri – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy. Osy eleýli oqıǵanyń mańyzdylyǵy týraly oılaryńyzdy ortaǵa salsańyz?
– Elimizdiń tutastyǵy men birligin, tatýlyǵy men tynyshtyǵyn basty nazarda ustap Prezıdent Nursultan Nazarbaev bıyl ulttyq tarıhymyzdy ulyqtaý jáne búgingi bıikterimizdi baǵalaý turǵysynan mereıli belester jyly dedi. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy kóne Tarazda, qasıetti Áýlıeata jerinde atalyp ótetini meniń júregimdi tebirentedi.
Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqyty 1465 jyly dep kórsetilgen. Táýelsiz memleketimiz úshin osy aıryqsha mereıtoıdy atap ótýdiń mańyzy zor. Biz jas shaǵymyzda, ǵylymmen aınalysqan kezimizde óz elderiniń týyn kóterip, ánuranyn aıtyp, eltańbasyn áspettep júrgenderge qyzyǵa qaraıtynbyz. «Nege biz óz aldymyzǵa jeke memleket bola almaımyz?» dep oılaıtynbyz. «Bizdiń kóne tarıhymyz qandaı?» degen suraqty ózimizge ishteı qoıatyn edik. Fılosof-aqyn Qadyr Myrza Áli aıtqandaı, tarıhymyz pyshaqtyń qyryndaı juqa edi. Kóne, tipti, orta ǵasyrdaǵy tarıhymyz biz úshin jabyq bolatyn. Qazaq eliniń Reseıge qosylǵan kezinen bergi tarıhty biletinbiz. Búkil urpaq sony oqydy, sol boıynsha tárbıelendi. Alaıda, tek tamyrymyzdyń osal bolmaǵanyn kónekóz qarııalardan, ákelerimizden estıtinbiz. Kereı, Esim, Abylaı, Qasym, Jáńgir handar týraly sırek bolsa da, ańyzdaı áńgimeler aıtylatyn. Sol sekildi Qabanbaı, Bógenbaı, Janqoja, Naýryzbaı, Qarasaı, Raıymbek jáne basqa da el qorǵaǵan batyrlar jóninde de sóz bolatyn. Biraq olar týraly kitaptarda, oqýlyqtarda jazylmaıtyn edi.
Iá, áıgili tarıhshy, ádebıetshi, qaıratker, qazaqtan shyqqan álemge tanymal Muhammed Haıdar Dýlatı (1499-1551) biz úshin áli de tereń zertteýdi qajet etedi. Onyń Moǵolstan men oǵan irgeles elderdiń tarıhy jóninde asa qundy derekter beretin «Tarıh-ı Rashıdı» kitaby men «Jahannama» dastanynyń jóni bólek.
– Tarıh taqyrybyna, tarıhı tulǵa ómirine kezdeısoq keldińiz be, álde ulttyq rýh jeteledi me?
– 80-jyldardyń ortasy edi. Máskeýdegi Lenın atyndaǵy kitaphanada otyrǵanda ǵylymı izdenister sharshatpaı qoımaıtyn. Sondaı sátte demalaıyn dep tarıhı anyqtamalyq materıaldardy qaraıtynmyn. Bir kúni «Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı» degen sóz kózime jarq ete qaldy. «Áýeli onyń tegi nege Dýlatı?» dep oıladym. «Ol kim? Qazaqqa qatysy joq pa eken?» deımin. Anyqtap qarasam, búkil álem ony uly ǵalym retinde biledi. Bizdiń ulttan shyqqany esiminen baıqalyp turǵandaı. Aǵylshyndar, nemister eńbekterin óz tiline aýdaryp alǵan. Kitaby baspadan bir emes, birneshe márte basylyp shyqqan. Irandyqtar da óz tilinde sóıletken, úndistandyqtar, qytaılar qurmet tutady. Al biz uly adamymyzdy bilmeımiz. «Bul qalaı, nege únsizbiz?» dep tereń oıǵa batamyn. Sóıtip, ol týraly materıaldardy izdestirip, zerdeleı bastadym... Táýelsizdikke de qol jetti.
1996 jyly qyzmet babymen Qyzylordadan Taraz qalasyna qonys aýdardym. Burynǵy pedagogıka ınstıtýty Jambyl ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy. Men sol oqý ornyna rektor bolyp taǵaıyndaldym. Oqý ǵımarattary qalanyń shetine ornalasqan eken, ony ortalyqqa kóshirý máselesin sheshý qajet boldy. Sol kezdegi oblys ákimi Amalbek Tshanovtyń qoldaýymen qala ortalyǵynan eki-úsh ǵımarat alýǵa qol jetkizdik. Ýnıversıtettiń strategııalyq damý josparyn jasadyq. Sol ýaqytta halyqtyń kókeıinde: «Bul oqý ornyna qazaq ǵulamalarynyń biriniń esimin berý kerek qoı. Kim laıyq?» degen suraq týyndady. Kóp usynystar boldy. Júsip Balasaǵun, Turar Rysqulov, Muhametjan Tynyshbaev, Baýyrjan Momyshuly jáne basqa da esimder ataldy. Álemge belgili ǵalym Muhammed Haıdar Dýlatıdiń atyn bergenimiz jón-aý degen oı kókeıden ketpedi.
Bul isti jalǵastyrýymyzǵa Elbasymyz úlken serpin bergenin aıta ketýim kerek. 1997 jyly 7 qańtarda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Jambyl atalyp kelgen qalaǵa tarıhı Taraz ataýyn qaıtaryp berýge qatysty máselemen óńirge keldi. Oblys ataýy Jambyl bolyp qaldy. Ýnıversıtetke Muhammed Haıdar Dýlatı atyn berýdi qozǵaǵanymda Elbasy: «Aldymen, oqý ornyn jaqsy ýnıversıtet jasańyzdar. Tarıhshy týraly tereń zertteýler júrgizińizder», dep qysqa da nusqa tapsyrma berdi. Bul bizdi qatty qanattandyrdy. Budan keıin batyl iske kiristik. Ýnıversıtet janynan M.H.Dýlatıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylyp, iske kiristi. Murajaı ashylyp, ǵalymǵa qatysy bar ǵylymı derekterdi jınaqtaı bastadyq.
Uly babamyzdyń tegine jalǵasyp turǵan Dýlatı degen sóz onyń naǵyz qazaq ekenin áıgilep tur degen baılam da jasaldy. Biraq, kórshi el ǵalymdary óz ultyna telip, ózbek dep jazyp jibergen. Tashkenttegi Shyǵystaný ýnıversıtetiniń ǵalymy Orynbaevtyń aýdarmasymen orys tilinde shyqqan «Tarıh-ı Rashıdı» kitabynda «Mırza Muhammed Haıdar» dep kórsetilgen. «Dýlatı» degen sózdi múlde alyp tastaǵan. Ellıos Rosstyń aýdarmasymen aǵylshyn tilinde 1872 jyly alǵash ret shyqqan nusqasynda «History of Central Azia» «Tarihi of Rashidi», «Mirza Muhammed Haidar Douglat» dep jazylǵan. Sodan biz bul máseleni ár qyrynan kóterip, Muhammed Haıdar Dýlatıdiń ómiri men ǵylymı eńbekterine arnalǵan halyqaralyq konferensııa ótkizýdi josparladyq. Ol, 1997 jyly naýryz aıynda halyqaralyq deńgeıde boldy. Oǵan Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynan, Eýropadan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstannan shyǵystanýshy ǵalymdar, tarıhshylar qatysty. О́z Otanymyzdyń oqymystylaryn Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń sol kezdegi dırektory akademık Manash Qozybaev bastap keldi. Qarataı aǵa Turysov pen Sherhan aǵa Murtaza, ózge de kóptegen ult zııalylary, Parlament jáne máslıhat depýtattary boldy. Sol keleli basqosýda «Muhammed Haıdar Dýlatı kim? Ol qazaq pa, ózbek pe?» degen úlken másele kóterildi. Bizder barlyq derekterdi alǵa tartyp, ǵylymı túrde dáleldegen soń, О́zbekstan ǵalymdary Muhammed Haıdar Dýlatıdiń qazaq ekenin jáne «Dýlatı» degen sózdi alyp tastaǵandaryn moıyndap, «bárimizge ortaq» degen ýájǵa keldi. Ál-Farabı babamyz da osyndaı «joldan» ótip, qazaqtyń kıeli topyraǵyna taban tiregenin qalyń qaýym biledi.
Sol konferensııada «Tarıh-ı Rashıdı» kitabynda Shý óńiriniń Qozybasy degen jerinde Qazaq handyǵynyń qurylǵany týraly jazylǵany birneshe márte aıtyldy. Sodan bastap jyl saıyn halyqaralyq konferensııa ótkizý dástúrge aınaldy. Jalǵasyn taýyp jatty. Úndistannyń mádenı ortalyǵymen birlesip, «Dýlatıtaný», «Tarıh-ı Rashıdı» kitabyn zertteý taqyrybynda ǵylymı jumystar qolǵa alyndy. Bul iske shyǵystanýshy, dintanýshy ǵalym Ábsattar Derbisáli erekshe úles qosqanyn aıtý paryz. Osyndaı kóp eńbektiń arqasynda halqymyz uly babamyzben, onyń eńbekterimen tanysýǵa múmkindik aldy. Sol tusta biz Irannan atajurtyna qonys aýdarǵan shyǵystanýshy, parsy tiliniń bilgiri, tarıhshy, fılolog Islam Jemeneıdi ýnıversıtetke qyzmetke aldyq. Ol da kóp eńbektenip, eki-úsh jyldyń ishinde Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» kitabyn túpnusqadan qazaqshaǵa aýdaryp shyqty. Ol kitap úlken kólemde 2003 jyly alǵash ret qazaq tilinde jaryq kórip, jurt qolyna tıdi.
– Jalpy, shyn nıetpen ult úshin, onyń aıtýly ókili týraly talpynys jasasań, áste jemissiz bolmaǵan ǵoı. Bul jaǵynan kelgende sizderdiń bastamalaryńyz da óz nátıjesin bergenin kóremiz. О́zińiz aıtqandaı, keńes dáýirinde ataqty Aqjan Mashanıdiń erekshe erligimen ál-Farabı babamyz da osylaı ata-jurtyna kelip edi-aý!
– Iá, bir adam bel sheship kirispese, is ilgeri basa ma? Kórinip turǵan aqıqatty dáıegimen dáleldeseń, qııanat jolda qalady eken. Meniń buǵan M.H.Dýlatıdi baıtaǵymyzǵa qaıtarý kezinde kózim jetti. Alda aıtqan, ýnıversıtetke M.H.Dýlatıdiń esimin berý týraly usynysty el aqsaqaldary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, bedeldi de baısaldy, qarymdy qalamgerler Qarataı Turysov, Sherhan Murtaza, О́mirbek Baıgeldı, Mars Úrkimbaev, Áshimjan Ahmetov jáne basqalar qoldady. Alqaly jıyndarda arashalap alǵan arys jaıly Sh.Murtaza: «Uly ǵalymnyń esimin osy oqý ornyna nege bermeımiz?! Biz neden qorqamyz?! Baspasózge Muhammed Haıdar Dýlatı týraly naqty derekterdi jarııalaıyq. «Egemen Qazaqstan» gazetine, ózge de BAQ-tarǵa maqalalar shyǵaraıyq. Sóıtip, uly babamyzdy halyqqa tanytaıyq», – dep tabandap turyp ún qatty. Oblystyq máslıhat qoldap, Úkimetke usynys jiberdik. Ol da oń sheshimimen oralyp, oqý ornyna Dýlatıdiń esimi berildi.
О́zim tarıhshy bolmasam da, tehnıka ǵylymdarynyń salasynda júrsem de, ótken tarıhı tulǵalardyń eńbegimen azat eldiń aıbynyn asyrý kerektigine den qoıdym, biraz zer saldym. Dýlatıdiń halqymyzǵa qaıta oralýyna atsalysqan M. Qozybaev, Á.Derbisáli, J.Qasymbaev, Ý.Shalekenov jáne basqa ǵalymdardy erekshe atap ótýimiz kerek. Taraz óńirindegi tarıhshylar, jýrnalıst Baqtııar Ábilda, ǵalym Asqar Ábdýálıev kóp úles qosty. Sol jyldardaǵy oblys basshylary Amalbek Tshanov, Sarybaı Qalmyrzaev, Serik Úmbetovtiń qoldaý kórsetkenin qurmetpen aıtqym keledi. Ultymyzdyń ardaqty azamaty Asanbaı Asqarovtyń da uıytqylyǵyn umytýǵa bolmaıdy. Onyń Dýlatı atyndaǵy úlken tarıhı qordy basqarǵanyn da eske sala ketsem deımin.
– Dýlatıdiń beınesin salý jónindegi jobanyń avtorlar tobynyń jetekshisi ózińiz bolǵan ekensiz. Uly tulǵanyń portreti men músini, keıin eskertkishi qalaı jasaldy? Osy týraly taratyp aıta ketseńiz?
– Rasynda, bizdi tolǵandyrǵan bir másele – Dýlatı kelbetiniń qandaı bolǵany edi. Babyrdyń «Babyrnamasyn» jáne basqa eńbekterdi izdestirdik. О́ıtkeni, Babyr ekeýi týǵan bóle ǵoı. Analary Júnis hannyń qyzdary. Mundaı jaǵdaıda tamyry bir Dýlatı men Babyr bir-birine uqsaıtyny anyq. Úndistannan kóp derekter aldyq. Kóne jazbalarǵa súıensek, ol uzyn boıly, kelbetti adam bolǵan eken. Boıynda danalyǵy, oıynda aqyl, tektiligi kórinip turǵan. Sóıtip, uly baba obrazy jasaldy. Saparhan Kerimbekov degen sýretshi bolǵan, qaıtys bolyp ketti. Sol túrli-tústi boıaýmen kelbetiniń úsh-tórt nusqasyn salyp shyqty. Jumys barysynda aqyldasyp, talqylap otyrdyq. Portrettiń naqty nusqasy bekitilgen soń, músinin jasadyq. Bıýsti oryndaǵan músinshi – Amangeldi Tursynov. Ol músin qazir Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń murajaıynda tur. Sodan keıin oqý ornynyń bas ǵımaratynyń aldyna eskertkishin ornatý isin qolǵa aldyq. Avtorlary belgili sýretshi, músinshiler Dáýren Áldekov pen Nasyr Rústemov. Oryndaǵan toptyń jetekshisi – Aınabek Ospanov. Jobasyn bes adam tize qosyp otyryp, talqyladyq. Odan soń maketi jasaldy. Biz eskertkishten uly tulǵanyń búkil bolmys-bitimi, arman tilegi kórinýi tıis dedik. Qazaqtyq qasıeti kórinip turýyna jáne bet pishinine, qımyl-qareketine, kıgen kıimine deıin tereń mán berdik. Jaı turǵanyn emes, jigerli, aıbyndy, aıbarly qalypta turǵanyn qaladyq. Eskertkishte tuǵyrdan aıaǵynyń ushy shyǵyp tur. Bul sol zamannyń oǵan tarlyq etkenin bildiredi.
Dýlatı babamyz «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginiń kirispesinde: «Allaǵa senip, men osy jumysty bastaımyn. О́ıtkeni, Shyńǵys hannan bastap, Moǵolstan handarynyń tarıhy derekke túspese, keıin keleshek urpaq bilmeı qalady. Qalaı shyǵatynyn bilmeımin. Áıteýir bastap jatyrmyn», dep jazǵan eken. Kitapta óziniń shejiresin Baıdaǵanbekten bastaıdy. Bul jerde kádimgi tarıhta aty belgili Báıdibekti aıtyp otyr.
Eskertkish turǵyzý isine ala-qula qaraıtyndar da tabyldy. Bes saýsaq birdeı emes qoı. Sol tustaǵy oblys ákimi S.Qalmyrzaevtyń olarǵa: «Eger bireý jumystaryńyzdy istep berip jatsa, ony qoldaýdyń ornyna, nege kedergi jasaısyzdar? Eskertkish elge kerek, urpaqqa qajet emes pe?!» degen sózi áli esimizde. Eskertkishti ashý saltanatyna daıyndyq qyzý júrip jatty. Sol sátte Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy О́mirbek Baıgeldı men óńir basshysy Sarybaı Qalmyrzaev eskertkishti tuǵyrǵa qyrandaı qondyrǵan kúni kelip kórdi. Rızashylyqtaryn bildirdi. Senat Tóraǵasy: «Bul Elbasy batasyn beretin eskertkish eken. Munyń maǵynasy tereń, táýelsiz el ómirindegi eleýli oqıǵa dep baǵalaýymyz kerek. О́ıtkeni, Dýlatı eńbeginde qazaq tarıhy naqty jazylǵan. Ony Elbasy jaqsy biledi», degen pikirin alǵa tartty.
Shynynda, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 1998 jyldyń tamyzynda Tarazǵa issaparmen kelip, Muhammed Haıdar Dýlatıdiń tuńǵysh eskertkishin saltanatty túrde ashyp, quttyqtaý sóz sóıledi. Onda Prezıdent: «Bizder batyr da dana babalarymyzdyń eńbegi men erliginen jiger alyp, jastardy sondaı rýhta tárbıeleýimiz qajet. Muhammed Haıdar Dýlatıge ashylǵan eskertkish urpaqty rýhtandyrady. Kelesi jyly týǵanyna 500 jyl tolatyn babamyzdyń araǵa ǵasyrlar salyp týǵan jerge, kindik qany tamǵan topyraqqa oralýy – úlken baqyt. Babamyzdyń árýaǵy qoldap, isimizdi ońdaıdy dep senemin», – dep uly tarıhshyny jurtqa úlgi etti.
Eskertkish týraly buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazdy. Aqıqatyna kelsek, Dýlatıdiń bul aıbyndy eskertkishi Ortalyq Azııadaǵy tuńǵysh qundylyq bolatyn. Osy arada Elbasynyń alystan oılap, bárine baıyppen qarap sheshim shyǵaratynyn aıta ketsem deımin. Alǵash kelgende: «Jaqsy ýnıversıtet jasańyzdar, Dýlatı týraly tereń zertteý júrgizińizder», dedi. Ony atqardyq. Eskertkishti ózi kelip ashyp berdi. Odan keıin de biraz jyldar ótti. Elimiz eńsesin tiktedi. Arqa tósindegi Astananyń abyroıy bıiktedi. О́rkenıet jolyna nyq qadam bastyq. M.H.Dýlatı kitabynda Qazaq handyǵynyń irgetasyn qalaǵan Kereı men Jánibekke elordada eskertkish qoıyldy. Prezıdent ótken jylǵy Ulytaý suhbatynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn 2015 jyly jan-jaqty atap ótýdi mindettedi. Kórdińiz be, osynyń bári ol kisiniń el damýyndaǵy júıeli jumysynyń bir ádemi kórinisi emes pe?!
– Úndistanǵa barǵandaryńyzdan da habardar edik. Sol saparlaryńyzda tapqan tarıhı derekter týraly da málimet bere ketseńiz?
– Qolda barmen shektelip qalý – tarlyq etetin boldy. Onyń ústine 1999 jyly M.H.Dýlatıdiń 500 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde atap ótildi. Bul bizdi serpiltti. Ult ulysynyń osal emes ekenin kórsetti. Ábsattar Derbisáli zerttep-zerdeleı kelip, Dýlatıdiń jerlengen jeri Kashmırde ekenin aıtty. Soǵan oraı, arnaıy qazaqstandyq delegasııamen baryp kelý týraly ıdeıa týdy. Bul usynysymyzǵa sol kezdegi oblys ákimi Serik Úmbetov iltıpat kórsetti. Bilim jáne ǵylym mınıstri Vladımır Shkolnık te qoldap, buıryq shyǵaryp, delegasııa quramyn bekitti. Meni oǵan jetekshi etip taǵaıyndady. О́z qarjymyzǵa Úndistanǵa baratyn boldyq. Delegasııa quramynda Á.Derbisáli, M.Daıyrbekov, A.Jaýjúrek, A.Ábdýálıev, B.Ábilda, t.b. azamattar boldy. Sol jylǵy mamyr aıynda biz Úndistanǵa atbasyn tiredik. Ondaǵy azamattar jaqsy qarsy aldy. Sol kezdegi Qazaqstannyń Úndistandaǵy elshisi Asqar Shákirov barlyq jumysty joǵary deńgeıde uıymdastyryp, odan keıingi is-sharalardy elshilik hatshysy Musalnábı Tuıaqbaıǵa tapsyrdy. Delıdegi Sıhatııa akademııasynda úlken konferensııa ótti. Oǵan Úndi eliniń ǵalymdary, sheteldiń elshileri qatysty. Negizgi baıandamany Á.Derbisáli ekeýmiz jasadyq. Úndi ǵalymdary da baıandamalaryn jurt talqysyna saldy. Dúnıejúzine tanymal tarıhshy ǵalym, saıasatker Ram Rahýl (ol ótken ǵasyrdaǵy kórnekti saıasatkerdiń biri Djavaharlal Nerýdiń áriptesi, jaqyn dosy bolǵan) bizderge: «Qazaqstannyń táýelsiz el bolǵany jáne Dýlatı sııaqty iri tulǵalaryn izdegeni bizdi óte qýantady. Dýlatı – qazaq, ol – álem tarıhy men mádenıetinde úlken iz qaldyrǵan sizderdiń tikeleı uly babalaryńyz. Ondaı alyptar qazaq halqynda birli jarym emes, kóp. Derekkózderden izdeńizder, bizder kómektesemiz», dedi keńpeıil kóregendik tanytyp. Munyń bárine Iran, Túrikmenstan, Reseı, О́zbekstan, Qytaı elderiniń elshileri kýá bolyp, tyńdap otyrdy. Úndistannyń baspasóz quraldary aıryqsha oqıǵa retinde baǵalap jatty. Telearnalary arnaıy reportajdar kórsetti. Bul táýelsiz Qazaq eliniń mereıin ósirgen bir ulyq oqıǵa dep aıta alamyn. Odan keıingi saparymyz Kashmırde jalǵasty.
– Ol jaqta qıyndyqtar týǵan joq pa?
– Iá, ol kezde Úndistan men Pákistan arasynda áskerı shıelenister bolyp jatqan. Bizdi birinshi kúnnen bastap áskerı kúzetshiler alyp júrdi.
Kashmır shtatynyń gýbernatory Grısh Saksına qabyldady. Ult ulysyn izdegen qadamymyzdy qoldap, shynaıy qurmet kórsetip, barlyq jaǵdaıdy jasaý týraly óz adamdaryna tapsyrma berdi. Kashmırdiń Bas mınıstri Farýh Abdolla birge júrdi. Kashmır ýnıversıtetinde IýNESKO-nyń, Úndistannyń ǵylym jáne bilim mınıstrleri, elshilik ókilderi qatysqan halyqaralyq konferensııa boldy. Kashmır ýnıversıtetiniń sol kezdegi rektory M.Kadrı, tanymal ǵalym A.Rafıkı sóz sóıledi. Dýlatı beınesi salynǵan kilemsheni syıǵa tartqanda, olar qýana qabyl aldy. Dana baba urpaqtary ákelgen jádiger dep murajaıǵa qoıdy.
«Mazar-ı salatın» dep atalatyn ataqty adamdary, patshalary jerlengen úlken qorymdaǵy Dýlatıdiń zıratyna da alyp bardy. Baba basynda 1551 jyly qoıylǵan úlken qulpytas tur. Bes ǵasyr az ýaqyt emes. Biraq qasıetti adam bolǵandyǵynan shyǵar, tas qalybyn saqtaǵan. Al 1822 jyly Ulybrıtanııa patshaıymynyń Úndistandaǵy atbegisi, saıahatshy Ýılıam Makgraft Dýlatıdiń ómirbaıany, jazǵan eńbekterimen tanysqan soń jan-jaqty adam bolǵanyna súısinipti, tańdanysyn jasyra almapty. Ǵalym zıratyna ekinshi qulpytas ornatyp, oǵan onyń ómirbaıanyn jazyp shyǵypty. Mine, Dýlatıdiń ulylyǵyna tánti bolýdyń dáıegi. Janynda tórt-bes qabir bar. Ol, bizdiń topshylaýymyzsha, babamyzdyń áıeli men balalary bolýy múmkin. Muny zertteý bolashaqtyń enshisinde qalyp keledi. Dýlatı qabiriniń basyna týǵan jerimizden alyp barǵan topyraqty qoıdyq. Shyraqshy ımam quran oqydy. Biz de quran baǵyshtadyq. Saparǵa shyǵarda Asanbaı Asqarov: «Babamyzdyń basyna barǵanda, meniń atymnan da quran oqyńyzdar!» dep amanat aıtqan bolatyn. Bastap júrgen azamattar eki eldiń arasyndaǵy qaýipti qaıshylyqty aıtyp qansha asyqtyrǵanmen, sol amanatty Asanbaı aǵanyń atynan ózim oryndadym. Kashmırlikter bizge Dýlatı qabiriniń bir ýys topyraǵyn berdi. Elge kelgen soń, sol topyraqty arnaıy qutyǵa salyp, babamyzdyń eskertkishiniń irgesine qoıdyq.
Kashmır óte bir kórikti, jer jánnaty eken. Eger sol ýaqytta Delıde aýa raıy 42-43 gradýs bolyp tursa, taýdyń bókterinde ornalasqan Kashmır shtatynyń tabıǵaty bizdiń Almaty, Jambyl oblystarynyń jerine uqsaıdy: aýasy salqyn, qapyryq ystyq joq. Halqy ajarly, eńbekqor. Taýdan aǵyp jatqan móldir sý da saraıyńdy ashady. Qaraǵaıly, shyrshaly ormandary kóz tartady. Muhammed Haıdar Dýlatı kezinde bir oq shyǵarmaı aqyl-parasatymen Kashmırdi alyp, halyqtyń nazaryn ózine qaratypty. Sóıtip, ol elge 11 jyl bılik júrgizipti. Sol kezeńde aımaqtyń rýhanııatyna, ıaǵnı óneri men mádenıetine, mýzykasy men bilim salasyna erekshe mán beripti. Jan-jaqty damytypty. Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýdi qolǵa alǵan, ásirese, kúrish pen shaı ósirý salasyn óristetipti. Kózi ashyq, kóńili oıaý, bilimdi adam bolǵandyqtan, jurtty bereke-birlikke uıyta bilipti. Sáýletti de sándi ǵımarattar salǵyzypty. Sol ýaqytta jasalǵan saıabaqtar, otyrǵyzǵan baýlar, gúlbaqtary áli kúnge deıin jaıqalyp, kózdiń jaýyn alady. Sonyń bárin aralap kórip, úlken áser aldyq. 500 jyldaı ótse de, sol ýaqytta tartylǵan sý qubyrlary, sýburqaqtary qazir de jumys istep tur. Jaqtaýy taspen qalanypty. Onyń kádimgi gıdrotehnıkalyq qurylys ekeni kósh jerden kórinip tur. Turǵyndar muny tarıhı qundylyq dep erekshe qurmet tutady eken. Sol saparymyzda Srınagar qalasyndaǵy kindik Azııa murajaıynda úlken kezdesý boldy. Ol – tarıhı jádigerleri óte mol murajaı bolyp shyqty. Sol jerde bizge Dýlatı zamanynda shyqqan metall teńgelerdi kórsetti. Teńgege óziniń atyn emes, Názik hannyń atyn jazdyrypty. Bul onyń kisiligin, kishiligin kórsetse kerek.
– Osynyń ózinen tarıhymyzdyń tamyry tereńde jatqanyn kórýge bolady. Qazaq handyǵynyń qurylǵan jylyn kórsetken uly tulǵa tolyq zerttelip boldy dep aıta almasaq kerek. Bul turǵyda sizdiń qandaı usynys-tilekterińiz bar?
– Ras, Muhammed Haıdar Dýlatı – áli de tereń zertteýdi qajet etetin tulǵa. Onyń qoǵam damýyna qosqan úlesi de ólsheýsiz. Bul endi qazaq tarıhshylarynyń aldynda turǵan keleli mindet ekeni sózsiz. Qazaq eliniń jańa dáýiri bastaldy. Elbasy «Máńgilik El» qurý ıdeıasyn alǵa tartyp otyr. Bul da tasqa basyp qaldyrar tarıh.
Oıymdy qoryta kelgende aıtarym, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy Elbasynyń kemeńgerlik saıasatynyń nátıjesi dep bilemin. «Neni de bolsa elmen birge kóremin, elmen birge tózemin, elmen birge jeńemin», degen edi Elbasy bir sózinde. Sol sózi shyndyqqa aınaldy. Aqyl-oı jeńisi Qazaq eliniń bereke-birliginiń uıytqysy boldy.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
Sýrette: Á.Derbisáli (sol jaqtan birinshi) men Ý.Bıshimbaev (ortada) shetel ǵalymdarymen birge.
