nemese maıdanger atamnyń amanaty
Kórnekti jazýshy Zeıin Shashkınniń nemere aǵasy Daıyrbaı Shashkın Uly Otan soǵysyna 1942 jyly shaqyrylyp, Volhov, Lenıngrad, 1 Ýkraın maıdandarynda jaýmen shaıqasqan. 1943 jyly aýyr jaralanyp, gospıtalǵa túsedi. Soǵys jyldary maıdannan úshbý hattardy halyq asyǵa kútetin. Bir hat qýanysh ákelse, ekinshisi qaıǵy bultyn úıiretin. «Qara qaǵaz» degen atpen el esinde qalǵan jansyz paraqtaǵy aqparat aıadaı aýylǵa lezde taralyp úlgeretin. Sol kezderde «qara qaǵaz» kelip, keıin eline aman-esen oralǵan maıdangerler de az emes. Dál osyndaı oqıǵa búgin biz áńgime etkeli otyrǵan meniń atam Daıyrbaı Shashkınniń de otbasynda bolady. Maıdangerdiń jary Temirjan apamyz ben onyń týǵan-týystaryn bul sýyq habar kúızeltip jiberedi. О́zegi qansha órtense de apamyz úmitin úzbeıdi. Onyń júrek túkpirinde jaryna degen jaryq sáýle óshpedi, óldi deýge senbedi, sengisi de kelmedi. Sóıtip júrgende atamyz 1945 jyly qyrkúıekte elge aman oralady.
Ol oqıǵa bylaı bolypty. Qolymda atam Daıyrbaı Shashkınniń Jeńistiń 30 jyldyǵy qarsańynda Qazpotrebsoıýz mekemesinde merekeni ótkizý jóninde qurylǵan jergilikti komıtettiń tóraǵasyna jazǵan ótinishi tur. Qyryq jyl boıy saqtalǵan sarǵaıǵan qaǵaz betindegi jazýlary marjandaı eken.
«Meniń soǵysta bolǵanymdy, nebir qandy shaıqastarǵa qatysqanymdy Qyzyl Týly, Sývorov ordendi Pavlov dıvızııasynyń komandıri men saıası bóliminiń komıssary bergen maqtaý qaǵazdary dáleldeıdi. Olardyń kóshirmelerin qosa jiberip otyrmyn. 1942 jyly kúz aılarynda nemis-fashıst basqynshylarynyń áskerleri Lenıngrad qalasyn qorshaýǵa alǵandyǵy ózderińizge málim. Bul kezde men Volhov maıdanynda bólimshe komandıri edim. Basqynshylardy qalaǵa kirgizbeý úshin jan aıamaı shaıqasyp jattyq.
1943 jylǵy 8 qańtar kúni Volhov, Lenıngrad maıdandarynyń jaýyngerleri myqty bekinis jasap alǵan nemis áskerlerine qarsy shabýylǵa shyqty. On táýlik boıǵy úzdiksiz qantógisten soń nemis áskerleri birinshi bekinisten keri sheginip, ekinshi qorǵanys beldeýine ornyqty. Oǵan shabýyl 17 qańtar kúni bastalyp ketti. Jaý bekinisinde ornalasqan dottar men dzottar bas kóterter emes. Qorǵan qalyńdyǵy 10 santımetrlik shoıyn trýbalarmen qorshalǵandyqtan bizdiń áskerler úsh kún, úsh tún boıy jaý shebin buza almady. Aqyrynda aýyr artıllerııanyń kómegimen bekinister tas-talqan etilip, Lenıngrad qalasyn qorshaýǵa alǵan nemis áskerleri keri shegindi. Osy shaıqas kezinde aıaǵymnan jaralanyp, maıdan dalasynda qalyp qoıdym.
Jaýynger dostarym ýralap alǵa júgirip bekinisterdi alý úshin jaý sońyna tústi. Jan-jaǵym qalyń qar. Aıqaılasam daýysym shyqpaıdy. Aıaǵym jaralansa da qolym aman. Shyntaqpen taıanyp 100-150 metrdeı jerge súıretilip baryp qulappyn. Sol kúni túnde kórshi áskerı bólimniń barlaýshylary meni taýyp alyp sanbatqa, odan dalalyq gospıtalǵa, sodan keıin Kalının oblysy, Borovıchı qalasyna jetkizipti. Munda tez emdelip, maıdanǵa attandym. Osy aralyqta áskerı bólim komandıri meni óldige joryp otbasyma «qara qaǵaz» joldaǵan bolý kerek. Sonymen, Lenıngrad qalasy qorshaýdan bosatylyp, nemister keıin sheginip, qaýip-qater azaıǵan kezde bizdiń maıdanǵa, men qyzmet etken Qyzyl Týly Sývorov ordendi Pavlov dıvızııasynyń shtabyna Qazaqstannan jýrnalıster keledi. Olardyń maqsaty qazaqstandyq jaýyngerler týraly materıal ázirleý. Osy tusta dıvızııa komandıri meniń famılııamdy atap, on táýlik boıy Lenıngrad qalasyn qorshaýdan bosatý úshin bolǵan shaıqastyń sońǵy kúni erlikpen qaza tapty deıdi. Olar elge kelgennen keıin bolǵan jaǵdaıdy baspasóz betine jarııalaıdy. Sol kezde gazettiń bir danasy Qaraǵandy qalasynda turatyn Meıram Ybyraevtyń qolyna tıedi. Ol bul gazetti meniń inim Zeıin Shashkınge jiberedi. Aýmaly-tókpeli zaman kezinde inim ol gazetti joǵaltyp alady. Qandaı gazet, qaı kúni shyqqanyn inim esine saqtaı almapty. Men týraly jazylǵan sol basylymdy osy ýaqytqa deıin izdep taba almadym. Gazetke basylǵan materıal men jaralanǵannan keıingi 1943 jyldyń qańtar, aqpan, naýryz, sáýir, mamyr, ıakı jaz aılarynda «Sosıalıstik Qazaqstan» nemese Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetterinde jarııalanǵan bolýy kerek. Bul jóninde 1969 jyly Qaskeleń aýdandyq áskerı komıssarıatyna ótinish jazdym. Olar Qaraǵandy oblystyq gazetiniń redaksııasyna izdep tabýdy tapsyryp, hat jiberdi. Olar 1943 jylǵy gazet arhıvi Almatydaǵy ortalyq kitaphanaǵa tapsyrylǵan, sonda saqtalady, dep jaýap jiberipti. Osydan keıin men syrqattanyp, ári qaraı izdete almadym. Sizderden suraıtynym Jeńistiń 30 jyldyq merekesine deıin sol maqala shyqqan gazetti tabýǵa kómek kórsetseńizder eken. О́tinish berýshi Uly Otan soǵysynyń ardageri, zeınetker D.A.Shashkın».
«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen ras. Atamyz Daıyrbaı Shashkın Uly Otan soǵysyna basynan aıaǵyna deıin qatysyp, erekshe erlik kórsetip, Berlınge jetip, elge jeńisten soń oraldy. Onyń «Lenıngradty qorǵaǵany úshin», «Jaýyngerlik erligi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» sııaqty medaldary sonyń bir aıǵaǵy ispetti.
Atamyz bilimdi ári ónerli adam bolatyn. Ol kádimgideı óleń jazatyn, ádebıetke qumar edi. Belgili ǵalym Qanysh Sátbaevpen birge oqyp, birge ósken. Olar jastyq shaǵyn týǵan jeri Baıanaýylda birge ótkizgen. Kórkemónerpazdar klýbyn alǵashqy qurýshylar. «Arqalyq batyrdy» qoıýshy jáne sol pesada basty rólderin oınaǵan adamdar. Sonymen qatar, konsertter de uıymdastyrǵan. О́zderi án salyp, dombyra, skrıpka, syrnaı tartqan. О́leń, taqpaq, sketch, ıntermedııalar oqyǵan. Sol kezderde áıelderin de konsertke qatystyrǵan. Ásirese, atamyzdyń jary, meniń enem ataqty ánshi-kompozıtor Jarylǵapberdiniń qaryndasy Qozǵanbaıqyzy Temirjan garmonmen án salǵan.
Soǵysqa deıingi jyldary da Shashkınder áýleti kóptegen qıynshylyqtardy bastan ótkergen. Bul jóninde ásirese, atamyzdyń nemere inisi Zeıin Shashkın týraly jazylǵan estelikterde, atamyzdyń qyzy Makıza apaıdyń buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbattarynda ashyq ta anyq jazylǵan.
Atamyzdyń urpaqtary bilim men ǵylym jolyn qýyp elimizdiń órkendeýine at salysqan azamattar. Olar: Saqa Daıyrbaıuly Shashkın – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty edi. Osydan on jyl buryn qaıtys boldy. Saqanyń uly Shyńǵys Shashkın betke ustar dáriger-neırohırýrg, Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy josparlaý jáne damý departamentiniń dırektory, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty.
Aýyl moldasynan bilim alyp kóz ashqan, qarapaıym ǵana eńbek adamynyń qyryq jyl boıy saqtalǵan hatyn qaıta jarııa etýdegi maqsatymyz, marqum atamyz týraly osydan jetpis jyl buryn jazylǵan materıaldy izdep taýyp, ózi bolmasa da sońynda qalǵan urpaǵyna oqytyp, ata amanatyn oryndaý edi. Amanatqa qııanat júrmesi anyq.
Sáýle Daıyrbaı kelini ShAShKINA.
Sýretterde: D.Shashkın (oń jaqta); qarýlastar ortasynda.
