Prezıdenttikke úmitker atanǵan Donald Tramp pen Kamala Harrıs arasyndaǵy bul teketires shyn máninde naǵyz demokratııalyq qoǵamǵa tán tegeýrindi tartysqa toly boldy. Arasynda ómirge qaýipti tosyn oqıǵalar da bolmaı qalǵan joq. Biraq naýqan kóptiń kútkenindeı sátti aıaqtalǵanymen, jasy 80-ge taqaǵan azamattyń qaıta taqqa kelerine kúmánmen qaraǵandar da barshylyq edi.
Alǵashqyda AQSh-tyń kelesi prezıdenttigine úmitker eki adamnyń biri eldiń qazirgi prezıdenti Djo Baıden edi. Alaıda 22 shildede ol saılaýdan óz erkimen bas tartyp, ornyna demokrattar atynan 59 jastaǵy K.Harrıstiń kandıdatýrasyn usyndy. Bul – memleket tarıhyndaǵy tosyn jaǵdaı. Sońǵy ret 1968 jyly eldiń 36-prezıdenti bolǵan Lındon Djonson dál osyndaı sheshim qabyldaǵan edi.
Al onyń birden-bir qarsylasy – D.Tramptyń ekinshi ret prezıdent atanýǵa talpynysy «tar jol, taıǵaq keshýge» toly. Aldymen 2020 jyly qarashada prezıdent saılaýyna qaıta túsken ol Demokratııalyq partııanyń úmitkeri Djo Baıdennen jeńilip, eldiń 46-prezıdenti bolýdan úmitin úzgen edi. Degenmen qazaqsha aıtqanda, «shal basymen» sharshap-shaldyǵýdy bilmeıtin sheteldik saıasatkerlerdiń qaıratkerligine tańǵalasyń. Bıyl 14 maýsymda 78 jasqa tolǵan Tramp Respýblıkalyq partııa atynan úmitker retinde tirkelip, qaıtpas qaısar saıasatker ekenin dáleldep, aqyry óz degenine jetip otyr.
Joǵaryda aıtqandaı, osy jolda onyń ómirine qaýip tóngen jaǵdaılar da oryn alǵanyn bilemiz. 13 shildede Pensılvanııa shtatynda saılaýshylar aldynda sóz sóılep turǵan oǵan qarsy ǵımarattyń shatyryna jasyrynǵan qaskóı snaıper segiz oq atyp, onyń biri Tramptyń basynan birneshe mıllımetr ǵana qıys ketip, qulaǵyn tesip ótti. Onyń artynda turǵan bir adam qaza taýyp, eki adam jaraqat aldy. «Bir qıyndyqtyń artynda bir jeńildik turady» degendeı, bálkim onyń prezıdenttik saılaýda jeńiske jetýine osy tosyn oqıǵa da óz septigin tıgizgen bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni tónip turǵan ajal aýzynan aman qaldym dep qaımyqqan Tramp joq. Qaıta bul oqıǵa onyń belsendiligin odan saıyn arttyryp jibergendeı. Sáıkesinshe, halyqtyń da oǵan degen qurmeti men rızashylyǵy eselenip shyǵa keldi.
Sońǵy málimetterge júginsek, AQSh-tyń 50 shtaty men Kolýmbııa federaldy okrýginde saılaý ótip, onyń ishinde 40 shtatta daýys sanaý tolyq aıaqtaldy. Nátıjelerine kóz júgirtsek, 24 shtatta – Tramp, 16 shtatta Harrıstiń jeńiske jetkeni belgili bolyp otyr. Qalǵan 11 aımaqta daýys sanaý áli de júrip jatyr. Onyń jeteýinde Tramp, tórteýinde Harrıs alda keledi.
Aıta ketsek, D.Tramp Vaıomıng jáne Batys Vırdjınııa shtattarynda 70 paıyzdan asa daýys jınasa, Aıdaho, Alabama, Arkanzas, Kentýkkı, Lýızıana, Mıssısıpı, Nebraska, Oklahoma, Soltústik Dakota, Tennessı, Ońtústik Dakota, Iýta shtattarynda 60 paıyzdan asa daýysqa ıe boldy.
Onyń qarsylasy K.Harrıstiń nátıjeleri ishinen myna jetistigin aıryqsha aıta ketken jón: el astanasy Vashıngton qalasy ornalasqan Kolýmbııa federaldy okrýginde oǵan saılaýshylardyń 90,4 paıyzy daýys bergen.
5 qarasha kúni prezıdent saılaýymen qosa amerıkalyq saılaýshylar Senattyń 34 múshesin, sondaı-aq ókilder palatasynyń 435 múshesin saılaǵanyn aıta ketken jón. Sonymen qatar 11 gýbernator saılaýy da osy kúni ótti.
D.Tramptyń jeńisinen keıin halyqaralyq sarapshylar Amerıkanyń bolashaǵy men betalysy jóninde san-saqqa júgirgen saıası boljamdaryn jasap jatyr. Álem ekonomıkasynyń tórtten birin ýysynda ustap otyrǵan alpaýyt eldiń baǵyt-baǵdary qaıda burylatyny kim-kimge de mańyzdy. Al respýblıkalyqtar atynan vıse-prezıdenttikke úmitker Djeı Dı Ýens keshe óz málimdemesinde bul oqıǵa týraly «Biz AQSh tarıhyndaǵy orasan zor saıası kambektiń kýágerleri bolyp otyrmyz» dep óz baǵasyn berdi.
Keshe óziniń jeńisine kózi tolyq jetkennen keıin D.Tramp Florıda shtatynda jaqtastary aldynda sóz sóılep, aldaǵy tórt jyl ishinde atqaratyn jumystary men ustanatyn saıası baǵyttary jaıynda málim etti. Onyń eń mańyzdy aýyzǵa alǵan sóziniń biri – álemde bolyp jatqan soǵystardy toqtatý týraly sheshimi. «Meniń kadensııam kezinde eshqandaı soǵys bolmaıdy. Men soǵysty toqtatamyn. Osyǵan deıin 4 jyldyq prezıdenttigim kezinde de soǵys bolmaǵan. Sol ýaqytta biz DAISh-ti (Qazaqstanda tyıym salynǵan uıym – E.Z.) jeńdik. Men soǵysty bastaý úshin emes, toqtatý úshin keldim», dedi ol.
AQSh-tyń «sý jańa» prezıdenti zańsyz kóshi-qonmen kúresýge, sondaı-aq el shekarasyn nyǵaıtýǵa da nıetti. Onyń maqsaty – Amerıkany qaýipsiz, baı ári qýatty elge aınaldyrý. «Bizdiń elimiz shuǵyl kómekti qajet etip tur. Shekaramyzdy kúsheıtýimiz kerek. Tarıhta óz múmkindikterimizdi dáleldegen memleketpiz. Men óz ýádelerimde turamyn», dep málimdedi ol.
Saıasatkerdiń alǵa qoıyp otyrǵan josparlarynyń qatarynda salyqty azaıtý, munaı óndirýdi kóbeıtý sekildi birqatar mańyzdy mindet bar. Ol AQSh-tyń aldaǵy baǵyt-baǵdaryn 180 gradýsqa ózgertýge beıil. «Amerıkalyqtardyń óz eliniń shynaıy qojaıyny bolatyn ýaqytqa jetemiz. Barlyq salada oń ózgeris bolady. Salyqty azaıtamyz. Saýd Arabııasy men Reseıden de kóp munaı óndiremiz. Meniń ekinshi prezıdenttik merzimim AQSh tarıhyndaǵy «altyn kezeń» bolady» degen optımıstik málimdemesin de jaıyp saldy.
Muhıttyń arǵy betinen kelip jatqan derekterge qaraǵanda, AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýdy tolyq aıaqtaldy dep aıtýǵa áli erte. О́ıtkeni bul elde daýystardy sanaý birneshe kúnge, tipti aıǵa sozylyp ketýi ǵajap emes. Degenmen D.Tramptyń óz jeńisine senimdiligi men ony ózge memleket basshylarynyń quttyqtaýy bul naýqannyń sońǵy núktesi qoıylǵanyn bildirse kerek.
