Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqqa qajettigi basymyraq

О́z basym Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tikeleı usynysymen qurylyp, qoldaýymen jemisti jumys istep júrgen, bul kúnderi 20 jyldyǵyn atap ótip jatqan Qazaqstan halqy Assambleıasyn ómirimizge asa qajetti jasampazdyq saıasat qurylymy retinde baǵalaımyn. Sebebi, 1991 jyly egemendigin jarııalaǵan kezde jas memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń «bolashaǵy bulyńǵyr» degen sózdi kóp estidim, kóp oqydym jáne ondaı pikirge ishteı kúızelgenimmen, qarsy ýájim joq edi. Olaı bolatyny, 1986 jylǵy Almatyda oryn alyp, dúnıejúzin dúrliktirgen Jeltoqsan oqıǵasy kókeıden keter is emes. Al mundaı qasiretti oqıǵanyń týyndaýy, sózdiń týra maǵynasynda, ulttyq saıasatqa qatysty úlken qateliktiń saldary bolǵany jáne daýsyz. 350 jyldan astam ýaqyt qazaqtar Reseı ımperııasynyń bodany bolyp kelgen. Onyń 70 jylynda KSRO quramyndaǵy ómirimiz ótti. Jasyratyn nesi bar, Keńester Odaǵynyń jáne ony qurǵan Kommýnıstik partııanyń is-áreketteri negizinen qoldaýǵa laıyq boldy. Máselen, 100 paıyzǵa jýyq saýatsyz bolǵan qazaqtar 70 jyldyń ishinde túgeldeı orta bilimdi ult bolyp shyqty. Mundaı bıikke álemniń sanaýly ulty ǵana kóterile alǵan. Sondaı-aq, Qazaqstanda ulttyq ǵylym qalyptasty. Densaýlyq saqtaý salasy erekshe qarqyndy damydy. Qazaqtardyń densaýlyǵy nyǵaıyp, tabıǵı ósimi qýanarlyqtaı deńgeıge jetti. Ǵylymda jáne ónerde, ádebıette álem moıyndaǵan tulǵalar paıda boldy. Qanysh Sátbaev, Murat Aıtqojın, О́mirzaq Sultanǵazın, Muhtar Áýezov, Roza Baǵlanova, Bıbigúl Tólegenova, Ramazan Bapov álem tanyǵan, álem moıyndaǵan jáne súısingen dara tulǵalar bolyp shyqty. Eldiń ekonomıkasy ósip, halyqtyń áleýmettik-turmystyq deńgeıi joǵarylady. Paıdaly qazbalarymyz ıgerildi. Tyń kóterilip, Qazaqstan KSRO derjavasynyń asyraýshysyna aınaldy. Kóńil kónshitpese de ındýstrııa dep atalatyn ekonomıka salasy paıda boldy. Atyraýdan Altaıǵa deıingi alyp dalany kókteı ótetin temirjoldar men tas joldar halyq ıgiligine aınaldy. Keń dalada úlken qalalar boı kóterdi. Basqany bylaı qoıǵanda, keńsharlar men ujymsharlar ortalyǵyna ushaqpen qatynaýǵa jaǵdaı jasaldy. Qarap otyrsańyz, osynyń bári – qazaqtar paıdalanǵan ıgilik. Igilikpen qosa, qasiret ere júrdi. Men bul maqalada búkil KSRO derjavasyn mekendegen ulttardyń bárine birdeı qasiret bolyp jabysqan 30-jyldardaǵy asharshylyq jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandary týraly aıtqym kelmeıdi. Sebebi, ol barshamyzǵa birdeı, ortaq qasiret boldy. Desek te, qazaqtardyń budan bólek kórgen jeke qasireti de az emes edi. Máselen, tyń ıgerý dep atalatyn aýqymdy naýqan bastaldy da, Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstan aýmaǵynda jaıylymdyq jer qaldyrylmaı tegis egis úshin jyrtyldy. Áli esimde, sol naýqan bastalǵan shaqty Qostanaıdan baý­yrlarym telefon shalyp, «Ata-babamyzdyń zırattary tegistelip, sol jerler de jyrtylatyn boldy» degen habardy estirtti. Kózge de, kóńilge de býlyqqan ystyq jas keldi. Dereý sol kezde Qostanaı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgen Orazaly Qozybaev aǵamyzǵa habarlastym. Jaǵdaıdy tolyq túsingen ol kisi meni sabyrǵa shaqyryp, máseleni sheshýge ýáde berdi. Bul kezde Orekeń «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyn alǵan sanaýly tanymal da bedeldi tulǵalardyń biri edi. Iske ol kisi aralasqan soń bizdiń mekendegi ata-baba qorymy ysyrylýdan aman qaldy. Bul – ózim ǵana bastan keshken aqıqattyń ózi. Al aqıqat odan da ashyraq. О́ıtkeni, sol tusta talaı qorym ysyrylyp, jermen jeksen etildi. Qazir egistik retinde jyrtylyp jatqan jerdiń birazynda arýaqtardyń súıegi taptalyp jatyr. Qazaq úshin budan asqan qaıǵy bar ma? Muny qarapaıym qazaqtar túgili, ǵylym doktory, professor, akademık degen ataqtarymyz bar bizdiń ózimiz ultpen sanaspaý, ultty basyný dep oılaımyz. Sol kezde de solaı oıladyq, qazir de sol oıymyzdan aınyǵan joqpyz. Demek, ıgilik jasaı otyryp, kompartııanyń bilimsiz, kókirek kózi soqyr basshylary bul jerde de «asyra silteýge» jol berdi. Qazaqtyń qasireti kemeldengen sosıalızm tusynda tipti, qoıýlana túskendeı. Máselen, basqany bylaı qoıǵanda, ulttyq respýblıka astanasy – Almatynyń ózinde balalardy qazaqsha oqytatyn bir ǵana mektep bolǵan eken. Resmı derekterge sensek, sol kezde Alma­ty turǵyndarynyń 20 paıyzdaıy qazaqtar bolǵan. Demek, eń kemi qala mektepteriniń 20 paıyzy qazaq tilinde oqytatyn bilim mekemesi bolýy tıis qoı. Joq, olaı bolmady. Másele Soltústik jáne Ortalyq, Batys Qazaqstan aımaqtarynda múlde kúrdelene tústi. Bul ólkelerde qazaq mektepteri jappaı jabyldy dese de bolǵandaı. Bul jerde negizgi qozǵaýshy kúsh bireý-aq, ol – balabaqshalardyń tárbıesi orys tilinde júrgizilýi. Sonymen birge, respýblıkadaǵy resmı qujattar tek orys tilinde toltyryldy. Sóıtip, orys tili bas­ty qajettilikke aınaldy da, qazaq tili kereksiz bolyp qaldy. Bul orystanýdyń alǵy shartyndaı áser etti desek, artyq aıtqandyq emes. Osylaısha qazaqtyń tyń ıgerýge qatysty qasiretine tilden aıyrylý qasireti jáne qosyldy. Muny Gorbachevtiń el basyna kelýi odan saıyn ýshyqtyryp jiberdi. Ol Brejnev zamanyndaǵy kadrlardan arylyp, óziniń jańa saıasatyn, demokratııashyl saıasatyn júrgizýge kelgende odaqtas respýblıkalarmen sanasyp jatpady. Sóıtip, qas-qaǵym sátte respýblıkany 20 jyldaı basqarǵan D.Qonaevty qyzmetinen aldy. Buǵan narazy bolǵan jastar «eń bolmasa bul qyzmetke qazaqstandyq orystar taǵaıyndalýy kerek edi» degen uranmen beıbit sherýge shyqty. Keńester Odaǵy tusynda mundaı demokratııalyq sherý búkil tarıhta bolmaǵan. Sondyqtan ony áserı kúshpen basyp janyshty. Qazaqtardyń qanǵa boıalǵandyǵy jaıly habar dúnıejúzin sharlap ketti. Solaı bola tursa da, máskeýlik ortalyq bilimdi yqpal­dy qazaqtardy laýazymdy qyzmet­terden yǵystyra berdi. Bul respýb­lıkaǵa aty berilgen ulttyń sanaly tobyn yzaǵa býlyqtyrdy. Kóp uzamaı Jańaózende taǵy da qandy qaqtyǵys oryn aldy. Bul joly qazaqtar men kavkazdyqtar arasynda bolǵan teketires ádiletti delinetin Keńester Odaǵy tusynyń ózinde ult saıasaty durys júrgizilmegenin dáleldeı tústi. О́ıtkeni, joǵary jalaqyly munaı óndirisinde jergilikti halyqtan góri kavkazdyqtardyń basym bolýy shıelenistiń týyndaýyna sebepker boldy. Mine, osy eki oqıǵa ǵana memleketke aty berilgen ulttyń kelimsekterge qarsy narazylyǵy bolmaı qoımaıtyndyǵyn, al ol memleket ishindegi tynyshtyqty buzýshy qyzmet atqaratynyn aldyn ala dáleldep berdi. Oraıy kelgende eskerte keteıik, dál sol shaqta Qazaqstan azamattarynyń arasynda jergilikti ulttyń úles salmaǵy az boldy. Ertedegi soǵys kezinde evakýasııalanyp kelip, osynda turaqtap qalǵandar, mıllıondap aǵylyp kelgen tyń ıgerýshiler, qoınaýy baı Qazaqstan jerinen ashylyp jatqan qazba baılyqtaryn óndirýge kelýshiler, ne kerek, solardyń bári qosylyp, jaǵdaıdy jer ıesi halyqtyń yzasyn keltiretindeı deńgeıge jetkizdi. Muny kórip-bilip otyrǵan sarapshy sáýegeıler «Qazaqstan egemendi memleketiniń bolashaǵy bulyńǵyr» demegende ne desin? Biraq «sáýegeıler» qatelesti. Menińshe, olar óz boljamdarynda jas memleketti qurý tizginin qolyna alǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bilimi men parasatyn tereń bilmegendikten qatelesti. Al Nazarbaev bolsa, sol kezdiń ózinde-aq býyrqanǵan tolqynǵa qarsy shyǵa alatyn úlken dıplomat ekenin is júzinde dáleldegen bolatyn. Máselen, Jańaózendegi tolqýdy basý úshin qala basshylyǵyna sol kezde iskerligimen aımaǵynyń qurmetine bólengen R.Shardabaevty taǵaıyndady. Ol bolsa, ózine júktelgen mindetti der kezinde abyroımen oryndap shyqty. Qaraǵandy jumysshylarynyń tolqýy bas­talǵan shaqta-aq N.Á.Nazarbaev bir kezderi ózi jumys istegen qalaǵa baryp, qaraǵandylyqtarmen júzbe-júz kezdesti. Bul kezdesýde el bas­tan keship jatqan bolmys aqıqatyn jumysshylarǵa búkpesiz ashyq aıtyp, olardy shydamǵa shaqyrdy. Tolqý basyldy. Osy eki shara Nazarbaevtyń keıingi qyzmetinde úlken sabaq boldy desek, artyq aıtpaǵandyq shyǵar. Iá, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary asa aýyr kezeń boldy. Qaladaǵy óndiris oshaqtary birinen soń biri jabylyp, jumysshylar dalada qalyp jatty. Aýyl sharýashylyǵyna janar-jaǵarmaı jetkizý muńǵa aınaldy. Jalaqy, járdemaqy, zeınetaqy aılap tólenbeıtin jaǵdaı qalyptasty. Dúken sóreleri bos qaldy. Al baǵa bolsa, saǵat sanap ósti. Halyq qolyndaǵy rýbl «pishen aqsha» atalyp ketti. Ne kerek, jas memleketti qurýshy Kóshbasshy óz qyzmetinde bir qıyndyqtan soń ekinshi qıyndyqpen kúresýge májbúr boldy. Sonyń ózinde ol qınalǵan halyq aldyna shyǵyp, basý sózder aıtty. N.Á.Nazarbaev osylaısha kabınetinde tyǵylyp otyratyn qorqaq basshy emes ekenin kórsetti. Ol shyn halyqshyl basshy bolatynyn sózimen de, isimen de dáleldep berdi. Sóıtip, alǵashqy básekeli jalpyhalyqtyq saılaýdyń ózinde N.Á.Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn qoldaýshylar basym kópshilik boldy. Bul oǵan qýat berdi. Nazarbaevtyń ár kúni, ár aıy, ár jyly qıyndyqtarmen kúreste shyńdalǵan úlken mektep edi desek, artyq aıtqandyq emes. Biraq, solardyń bárinde ult taǵdyryn moınyna alǵan Kóshbasshy jeńisker bolyp otyrdy. Menińshe, munyń syry mynada: ol halqyn, halqynyń úkili úmitindeı egemendi memleketin súıgen, sol úshin nege de daıyn basshy boldy. Sondaı-aq, jaýapkershilikti moınyna alǵan tulǵaǵa úlken jáne jan-jaqty bilim kerek ekenin de bildi. Erinbeı oqydy, úırendi. Muny men sol kezderi N.Á.Nazarbaev komandasynda júrgen ǵalymdardyń biri retinde jaqsy bilemin. Aıtalyq, ol – sosıalıstik qoǵam men Kom­mý­nıstik partııa tárbıelep, ósirip shyǵarǵan tulǵa. Solaı bola tursa da, Nurekeń kóp oılanyp jatpaı-aq qoǵamnan da, partııadan da bas tartty. Bul taǵdyr shesher sátte jasalǵan durys tańdaý boldy. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda beımálim Qazaqstanǵa Batys, Shyǵystyń baı­lary ınvestısııa quımas edi. Al óziniń ustanymynan bas tartqa­nyn is júzinde dáleldeý úshin jeke­shelendirýdi jáne memlekettik qury­lymdy ońtaılandyrýdy apyl-ǵupyl bastap ketti. Keıbireýler osy­naý sheshimderdiń asyǵys júrgi­zil­genine áli syn aıtady. Al men ol kezde Tuńǵysh Prezıdentimiz úshin ár kún túgil ár saǵat qymbat edi deımin. Iá, jekeshelendirý kezinde ádi­letsizdikter bolǵan shyǵar. Biraq ol eń basty maqsatqa jetýdiń jalǵyz joly bolǵandyqtan, ketken olqylyqtarǵa túsinistikpen qaraǵan jón. Kóp jaǵdaıda ózim ǵalym retinde sol jekeshelendirý kezinde bılik tarapynan ketken qatelikten góri, halyq tarapynan ketken qatelik basym ba deımin. Máselen, N.Á.Nazarbaev bastaǵan bılik aýyl sharýashylyǵyn jekeshelendirýge sheshim qabyldady. Keńester Odaǵynan muraǵa qalǵan myńǵyrǵan mal túgeldeı derlik sol aýyl sharýashylyǵynda júrgenderge bólinip berildi. Basqa jaqqa Qazaqstan mal aıdattyrǵan joq. Biraq araǵa kóp ýaqyt salmaı-aq, aýyldaǵy aǵaıyn qolyna tıgen malynan aıyrylyp qaldy. Soıǵanyn soıyp, etin jedi, al basym bóligin kerekti-kerek emes usaq-túıekke aıyrbastap jiberdi. Biraq ádildikke týra qarar bolsaq, osy ortanyń ózinde ómirge bilimdi qaraǵandar bolmaı qoıǵan joq. Olar ózine tıesili malyn kóbeıtip, bul kúnderi irilendirilgen sharýa qojalyǵy degen kásipkerlikti ómirge ákeldi. Minekeı, aqıqat osy. Al osylaı isteý, tek qana osy jolmen júrý basty talap bol­ǵan­dyqtan, N.Á.Nazarbaev odan bas tarta almaıtyn edi. Nátıjesinde mem­lekettik menshiktiń 70 paıyz­daıy qysqa merzim ishinde jeke­shelendirilip, muny kórgen Batys, Shyǵystyń kapıtalısteri Qa­zaq­stanǵa ınvestısııa ákele bastady. Dúken sóreleri tamaqqa da, kún­delikti tutynatyn turmystyq taýarlarǵa da lyq toldy. Bir jaqta jer qoınaýyndaǵy paıdaly qazbalarǵa ınvestısııa quıǵan sheteldikter alǵashqy egemendi Qazaqstan ónimin eksporttaı bastady. Odan elge valıýtalyq kiris tústi. Bul kezde irgedegi Qytaımen de ashyq esik jaǵdaıynda alys-beris, barys-kelis ornyqqan bolatyn. Biraq, bir kedergi Reseı rýbli boldy. Kún sanap qunsyzdanǵan sonyń ózin Reseıdiń sol kezde bılik basynda bolǵan tulǵalary bizge berýden qashqaqtady. N.Á.Nazarbaev olarmen dıplomatııalyq baılanysqa syzat túsirmeı, bir-aq kúnde ulttyq valıýtamyz – teńgeni óndiriske engizip jiberdi. Sóıtip, teńge ulttyq ekonomıkany kóterýshi, qozǵaýshy qýatty kúshke aınalyp shyqty. Munyń bárin Elbasymyz yń-shyńsyz, «siz, biz» dep júrip der kezinde atqardy. Dál osy tusta álemdik alpaýyt – AQSh basshylyǵymen syılastyq, túsinistik qarym-qatynas ornatty. Iаdrolyq qarý-jaraqtan óz erkimizben bas tartýymyz, odan burynyraqta álemge áıgili Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabýymyz N.Á.Nazarbaevtyń dúnıejúzi aldyndaǵy bedelin ósire tústi. Eýroodaqqa birikken memleket basshylary tabıǵı qory mol Qazaqstanmen tyǵyz baılanys ornatýǵa qýana kiristi. Sóıtip, Germanııa, Anglııa, Fransııa, Italııa jáne Nıderland sekildi damyǵan memleketter kásipkerleri Qazaqstanǵa tikeleı ınvestısııamen kele bastady. Áli esimde, sol kezderi N.Á.Nazarbaev otandyq bir top ǵa­­lymdy jınap alyp, ol topqa tanymal ekonomıst Saýyq Táke­janov aǵamyzdy jetekshi etip taǵaıyndap, Qytaı jáne Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy qarqyndy damýshy memleketterdiń tájirıbesin zerttep, zerdeleýdi tapsyrdy. Memlekettik issaparmen sol jaq­tarda bolyp qaıttyq. Jaı qaıt­qanymyz joq, olardyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etken baǵ­dar­lamalaryn alyp qaıttyq. Ile-shala onymen tanysyp shyqqan Tuńǵysh Prezıdentimiz bizge Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý baǵ­darlamasyn jasaýdy tapsyrdy. Jasadyq ta. Alǵashqy nusqasyn ábden oqyp, tanysyp shyqqan Prezıdentimiz biz usynǵan jobanyń kóp tustaryn syzyp, kóp tustaryna óziniń usynystaryn qosqan eken. Sóıtip, baǵdarlamanyń jańa jobasyn jasadyq qoı. Halyqqa usynylǵan joba – kóp túzeýden ótken nusqasy. Mine, osy tusta men N.Á.Nazarbaevtyń álemdik naryqtyń suranysyn jete zertteı alǵan bilimdi Kóshbasshy ekenine kózim jetti. Ol bárinen buryn kómirsýtekteri óndirisin ulǵaıtýǵa basymdyq berý kerek dep sheshti. Ekinshi orynǵa óndiristik metaldar ornalasty. О́mir tájirıbesinde baǵdarlamanyń dál osylaı qury­lýy durys ekenine kýá boldyq. Munaı men gaz óndirisine ınvestısııa quıýshylar legi molaıa tústi. Bul bizdiń eksporttyq áleýetimizdi ósirip, qazynamyzdy valıýtamen to­lyqtyrdy. Jas memleketke keregi de osy edi. Men munyń bárin ne úshin aıtyp otyrmyn? Muny da túsindiretin kez kelgen syńaıly. Qazaqstan hal­qy Assambleıasy kezekten tys pre­zıdenttik saılaý ótkizý qajet dep usynys jasaǵanda ony respýb­lıka turǵyndarynyń, qoǵamdyq uıymdardyń basym kópshiligi qoldap shyqty. Aqyr aıaǵynda ol usynys Prezıdent О́kimimen zańdy kúshke ıe boldy. Sonan soń prezıdenttikke kandıdattar usynyla bastady. «Nur Otan» partııasy Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń básekege túsýin usyndy. Muny partııadan buryn qarapaıym halyq aıtqan bolatyn. Partııa halyqtyń sol oıyn tek júzege asyrdy. Týrasyn aıtqanda, Nursultan Ábishuly sekildi kemel basshynyń bul qyzmette bolýyn men de qoldadym. Álemniń qazirgi bolmys-bitimi men bolashaǵyna jiti kóz salyp otyrǵan ǵalym retinde bizge N.Á.Nazarbaevtyń zor bilimi men bedeli buǵan deıingi qaı kezeńnen de aldaǵy ýaqytqa asa qajet dep oılaımyn. О́ıtkeni, aldaǵy ýaqyt búkil álem úshin úlken syn-synaq kezeńi bolmaq. Onyń shet jaǵasy qazir de baıqalyp tur. Al ol taıaýdaǵy eki-úsh jylda qaýlaǵan órtteı jaıpaıtyn jerin molaıtyp, zardabyn salmaqtyraq ete túsetin bir alapat sekildi kó­ri­nedi. Sondyqtan elin nebir syndardan aman alyp shaqqan tájirıbeli de bedeldi Kóshbasshy bizdiń al­daǵy ýaqytymyzǵa asa qajet. Sózimdi naqty derektermen jáne dáıek­termen dáleldep bereıin. Kapıtalıstik qoǵamda alǵashqy daǵdarystan keıingi daǵdarystyń kúrdelirek jáne kúshtirek soqqy bolyp tıetini álemdik ekonomıka tarıhyn oqyǵandar úshin aıqyn. О́ıtkeni, munyń aldyndaǵy jazǵandarymda aıtyp ketkenimdeı, kapıtalıstik qoǵamdaǵy óndirgish kúshter men kapıtaldyń arasyndaǵy qarym-qatynas bir-birinen alshaqtaı túskendeı. Qazirgi zamanda aqshasy barlar sodan aqsha jasaý ońaı ekenin jaqsy biledi. Al oǵan deıin aqsha-taýar-aqsha tizbegi paıda tabýdyń jalǵyz kózi dep baǵalandy. Baıqalǵanyndaı, tizbekten taýar sózi túsip qalǵan. Sondyqtan da natýraldy taýar óndirisshilerdiń ózderi aqshaǵa zárý kezderi jıi qaıtalanady. Al aqsha ıeleri odan birden aqsha jasaý jolynda jantalasa jarysyp, ne kerek, baǵany ósire beredi, ósire beredi. Sóıtip, álemdik bazarda úlken-úlken kóbikter paıda bolady. О́ıtkeni, baǵasy ósken taýardy satyp alý negizgi tutynýshynyń múmkindigine kelmeıdi. Aqyr aıaǵynda taýarlyq óndiristiń toqyraýy, irkilýi kórinis beredi. Minekeı, qazirgi álemniń bas­tan keship jatqan jaǵdaıy osy. 2007 jylǵy tamyz daǵda­rysy­nan bergi ýaqyt ishinde AQSh federaldyq qarjy júıesi aına­lymǵa bıýdjet qarajatymen qamta­masyz etilmegen 18 trıllıon dollar­daı mol aqshany shashty. Al AQSh memleketiniń ishki beresheginiń ózi 17 trıllıon dollar. Jyldyq ishki jalpy ónimi 15 trıllıon dollarǵa jetpeıtin memlekettiń jáne álemdik ekonomıkanyń negizgi tiregi sanalatyn memlekettiń, ol-ol ma, dúnıejúzin halyqaralyq valıýtamen qamtamasyz etip turǵan memlekettiń jaǵdaıy osylaı bolǵanda, bul kúnderi álemdik ekonomıka túzelýge bet burdy deý múmkin emes. Oraıy kelgende aıta keteıik, qunsyzdanǵan dollardan ese qaıtarý úshin Japonııa ózderiniń ulttyq valıýtasy – ıenany da qunsyzdandyrdy. Eýroodaq eýrony qunsyzdandyrý úshin naý­ryz aıynan bastap keler jyldyń qyrkúıek aıyna deıin aı saıyn aınalymǵa 60 mıllıard eýro shyǵaryp, qosyndysynda 1 trıllıon 140 mıllıard eýrony iske qospaq. Bul da birde-bir memlekettiń bıýdjetimen qamtamasyz etilmegen qarajat. Reseı rýbli tabıǵı túrde qunsyzdanǵandyqtan, bul memleket te aınalymǵa shyǵaratyn ulttyq valıýta massasyn ósirýge májbúr bolady. Al qarqyndy damýshy jáne álemniń ekinshi ekonomıkasy sanalatyn Qytaı ulttyq valıýtasy – ıýandy 2 paıyzǵa qunsyzdandyrýǵa sheshim qabyldady. Biz de teńgemizdi qunsyzdandyrǵanbyz. Qysqasy, álemniń barlyq memleketteri osy jolmen júrýde. Demek, dúnıede aqsha massasy ulǵaıǵanymen, natýraldy óndiris óspedi. О́ıtkeni, ony satyp alatyn negizgi tutynýshynyń qolyndaǵy aqsha massasy azaıǵan. Munyń sebebi qysqartýlar ekeni aıtpasa da túsinikti. Demek, qazirgi tańda qunsyzdanyp jatqan eýro AQSh natýraldy óndirisin tejeıtin kúshke aınalady. Al Eýropadan ınvestısııalyq qarajat massasy Atlant muhıtynyń arǵy betine baryp qonaqtaıdy. Mundaǵy jalǵyz sebep – baǵasy ósip jatqan dollar arqyly paıda tabý. Osy aıtylǵandardan baıqalatyny – biz úlken kóbiktiń jarylýyn endi kóp kútpeımiz degen tujyrym. Muny aldyn ala sezip otyrǵan AQSh bıligi jer betiniń túkpir-túkpirinde qoldan kelse janjal órtin tutatyp, sol arqyly paıda tabýǵa kóshkendeı. Qazirgi jaǵdaıdy keıbireýler «qyrǵı-qabaq» soǵystyń bastalǵany deıdi. Biraq osydan 30 jyl burynǵa deıin jalǵasqan kapıtalızm men sosıalıstik lager arasyndaǵy qyrǵı-qabaq soǵystan bul daǵdarys tym qymbatqa túsetin sekildi. О́ıtkeni, qansha jerden qyrǵı-qabaq soǵys boldy desek te, ol qarsylas eki jaqtyń bir-birine oq atýy sekildi keseldi týyndata almaǵan. Al qazirgi tańda shyǵys Ýkraınada qantógis qurbany 5000 adamnan asty dep turmyz. Alda ne bolatyny belgisiz. Irak pen Sırııa jerlerinde de qandy qyrǵyn tyıylmaı tur. Soltústik Afrıkadaǵy qyrǵyndy teketires dúmpýi jalǵasyp jatyr. Osyndaı jaǵdaıda kóńilge demeý bolady dep kútken Irannyń ıadrolyq jospary jaıyndaǵy halyqaralyq kelissóz júrgizýshiler mámilege kele almaı, AQSh bul elge sanksııasyn soza túsetinin málimdedi. 2015 jyldyń bıýdjetinde AQSh qaterdiń kúshtisi Qytaıdan bolatyndaı, sonymen kúreske asa mol mólsherde qarajat bólipti. Odan keıingi «jaý» – Reseımen kúreske bólingen qarajat ta az emes. Tipti, bul memlekettermen kúres­ke bólingen qarajat mólsheri «Is­lam memleketi» dep atalatyn jańa qu­rylymmen, Ýkraınadaǵy shıele­niske jáne Soltústik Koreıamen kúres­ke bólinetin qarajattan álde­qaıda kóp ekenin álem bilip otyr. Sonda dóńgelengen dúnıe qaıda barady, degen suraq aldan shyǵady. AQSh óz áskerlerin Aýǵanstan­nan áketetin boldy. Al bul elde bılik pen oǵan narazy toptyń arasyndaǵy qyrǵyndy shaıqas áli toqtaǵan joq. Álemge esirtki taratýdan aldyna jan salmaǵan Aýǵanstan bizdiń irgeles kórshimiz –О́zbekstannyń arǵy betinde. Dúnıejúzindegi saıası ahýal osylaı bolyp tur. Biz bolsaq, Reseı, Qytaı sekildi irgeles kórshilerimizben tolyp jatqan halyqaralyq odaqtar boıynsha áriptespiz. Sondaı-aq, Eýroodaqpen jáne AQSh-pen strategııalyq áriptespiz. Qysqasy, bir-birine qarama-qarsy saıasat ustanyp jatqan memlekettermen áriptespiz. О́ıtkeni, negizgi saıasatymyz – kóptarapty. Kóptarapty saıasat ustansaq ta qarsylas jaqtardyń bir-birine laqtyrǵan tasy bizge de tııýi ábden múmkin. Aıtalyq, AQSh jáne Eýroodaq Reseı Federasııasyna sanksııalar qoıyp edi jáne álemdik bazardaǵy munaı baǵasy túsip edi Reseı rýbli qunsyzdanyp shyǵa keldi. Al rýbl qunsyzdanǵanda Reseı taýary ótimdi bolyp shyǵady. Biz – bul elmen ashyq esik jaǵdaıyndaǵy baılanysty zańdastyrǵan odaqtaspyz. Sonda ne isteý kerek? Baıandalǵandardan kórinip turǵanyndaı, álem saıası jáne ekonomıkalyq úlken daǵdarys esiginiń aldynda tur. Mundaı kezde jas memleketimizdi basqarý úshin talaı synnan múdirmeı ótken, sondaı-aq, dúnıejúziniń saıası elıtasy aldynda bedeli zor Nursultan Ábishuly Nazarbaev sekildi bilimdi, kemel, kemeńger basshynyń Prezıdent taǵynda otyrǵany Qazaqstanǵa, Qazaqstan halqyna asa qajet. N.Á.Nazarbaevtyń kóregendigi sonda, ol el tizginin qolyna alǵan kezde talaı qıyndyqty jeńe bildi. Daǵdarystardy kúni buryn kóre bildi. Sóıtip, eldi qaterli ótkelderden aman alyp shyqty. Tipti, 2008 jyly ekinshi deńgeıdegi bankterimizdi defolttyq jaǵdaıdan qutqara alǵan ol bul keseldi bank olıgarhtarynan buryn kórip, Ulttyq qor arqyly der kezinde kómekke bardy. Munyń ózi N.Á.Nazarbaevtyń kóregen jáne durys sheshimdi jedel iske qosatyn basshy ekenin dáleldep tur emes pe? Qoryta aıtqanda, búgingi álem arqany keńge salatyndaı múmkindik bermeıdi. Men baıandaǵan jaǵdaıdyń ózi dóńgelegen dúnıeniń qaıda bara jatqanyn nusqap tur. Demek, men bul maqalamda N.Á.Nazarbaevtyń bilimi men tájirıbesi jáne sheshimtaldyq qasıeti Qazaqstan úshin buǵan deıingi qaı kezeńnen de endi qajettirek desem, ol joǵaryda aıtylǵan aqıqattardy bilgendikten týyndaǵan oı dep túsingen jón. Iá, Nurekeń bizge burynǵy qaı kezdegiden de búgin jáne erteń qajettirek. Bul – ómir suranysy. Ústimizdegi jylǵy 26 sáýirdegi prezıdenttiń saılaýda qazaqstandyqtar óz qalaýyn jasady. Qalaý, kópshilik kútkendeı, Nursultan Ábishulyna túskeni jaqsy málim. Meniń otandastarymnyń bilimi men aqylyna sengenim aqtaldy. Solaı bola tusa da, bul maqala otandastarǵa álemdegi búgingi jaǵdaıdy taǵy bir túsindire túsý úshin jazyldy. Biz alda bolatyn alapat qıyndyqty tek qana kemel basshy Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen birge jeńe alamyz. Sóz sońynda aıtarym, Qazaqstan – «Máńgilik El» bolýǵa talpynǵan, «2050» Strategııasyn júzege asyrý úshin «Nurly Jolǵa» túsken memleket. Bul sekildi ult taǵdyryn shesher aýqymdy baǵdarlamalardyń avtory Nursultan Ábishuly ekeni barshaǵa belgili. Sondyqtan otandastarymnyń durys tańdaý jasap, bilimdi avtorǵa óz josparyn júzege asyrýǵa múmkindik bergeni kim-kim úshin de qýanarlyq jaıt. Bizge qıyndyqtan qysylmaı shyǵý úshin ǵana emes, jasampaz Qazaqstandy jańǵyrta túsý úshin de Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bilimi men tájirıbesi jáne álem aldyndaǵy zor bedeli asa qajet. Búgingi aqıqat bilimdi adamǵa osylaı degizedi. Saǵyndyq SATYBALDIN, akademık. ALMATY.