Eńbek demalysynda qoly uzyndar, qaltasy kóteretinder álemniń, alys-jaqyn shetelderdiń keremet kýrorttarynda, aıtýly jaǵajaılaryna, Jetisýdaǵy Alakólge, Qyrǵyzstannyń Ystyqkóline nemese О́zbekstannyń mıneraldy sýlaryna barsa, jergilikti qara halyqtyń basym kópshiligi kórpesine qarap kósilip, Merke-Radon, Mankent, Jańaqorǵan, Saryaǵash syndy demalys oryndarymen shekteledi. Tabıǵaty tartymdy Aqsý-Jabaǵyly, Kóksaı, Berikqara, Taý samaly sııaqty jerlerge demalýǵa barýdy qanaǵat etip júrgender de kóp. Tipti oǵan múmkinshiligi bolmaǵandar aýyldaryna at basyn buryp, týǵan jerge baryp aýnap-qýnap qaıtady. Árıne, eńbek demalysyn joǵary dárejede tıimdi ótkizip, boıǵa kúsh-qaırat jıyp, sergip-serpilip, tyń oılar taýyp qaıtqanǵa ne jetsin. Ol da – mádenıettiliktiń bir qyry.
Ishki týrızmdi damytý máselesi aıasynda Taraz, Jambyl óńirindegi el kólemine jaqsy tanys eki emdeý-saýyqtyrý, demalys orny týraly áńgimelekpiz. «Merke-Radon» sanatorııi – suranysqa ıe demalys oryndarynyń biri. Taý shatqalyna ornalasqan shıpajaı mańyndaǵy tynyshtyq adamǵa erekshe áser etedi. Qysy-jazy munda kelýshiler sany bir azaımaıdy. Ásirese jaz aılarynda oryn tappaısyń. Túý sonaý batystaǵy Mańǵystaý, Atyraý, Oral, Aqtóbe, ortalyqtaǵy Qaraǵandy, Astana, Pavlodar óńirlerinen at terletip demalyp, emdelýge keletinder kóp. Bárin qyzyqtyratyny – shıpaly radondyq mıneral sýy men kerbez sulý tabıǵaty. Býyndar, bel-omyrtqa, júrek-qan, gınekologııalyq aýrýlarǵa radon sýynyń shıpalyq qasıeti asa zor. О́kpe-tynys joldary aýrýlaryna taýdyń saf taza aýasy erekshe áser etedi. Kelýshiler tek radon vannalaryn alýmen shektelmeıdi, munda massaj, parafınmen emdeý, fızıoterapııalyq emder keńinen qoldanylady. Dıetalyq tamaq ta densaýlyqqa kóp paıdaly. Olardan bólek, tábeti barlarǵa qymyz, saýmal sýsyndary taǵy bar. Qysqasha qaıyrǵanda, onda baryp emdelgenińizge esh ókinbeısiz.
Degenmen munda áli de bolsa qalaýyn taýyp, ıgeriletin ister jeterlik. Sanatorıı-shıpajaı aýmaǵyn abattandyrýǵa kóńil bólip, gúlzarlardy kóbeıtý, kishi arhıtektýralyq qurylystardy jańartý, qosymsha oryndyqtar ornatyp, tabanjoldar jasap, ózen jaǵalaýlaryn tártipke keltirý qajet-aq.
О́ńirdegi taǵy bir kóztartar tamasha demalys orny – Jýaly aýdanyndaǵy «Kóksaı» shatqaly. Halyq jazýshysy Sherhan Murtaza Kóksaıdy biraz shyǵarmalaryna arqaý etken. Sheraǵań eńbek demalysyn ataqty kýrort, sanatorıılerde ótkizgennen góri, týǵan topyraǵy Myńbulaqqa, Talaptyǵa kelip, el-jurtpen dıdarlasyp, bir mezgil atpen serýendep, taýdyń saf aýasymen tynystap, móldir salqyn sýyna shomylyp, armansyz demalyp qaıtqandy unatady eken.
Kóz qyzyqtyrar kórikti tabıǵatymen, saf taza aýasymen, súıekke deıin qarıtyn salqyn móp-móldir taý ózenimen talaıdy tamsandyrǵan Kóksaı shatqaly Tarazdan tym qashyq emes. Bar bolǵany 70 shaqyrymdaı jerde. Onyń 18 shaqyrymy asfalttanbaǵan, tegistelgen tas jol. Jol qyrǵyz aǵaıyndarmen shekaralas aımaqqa taıaý ótedi, memlekettik shekara belgileri ár jerden kórinis beredi. Kúnshyǵys jaqta tereń quz – Kóksaı kanony. Aıtýshylar bul kanon tereńdigimen, kóriktiligimen elimizdegi Sharynnan keıingi ekinshi oryn alady deıdi. Al Sharyn – AQSh-taǵy Kolorado kanonynan keıingi álemdegi eń tereń quzdyń biri. Taýǵa jaqyndaı bere basyn aqqalpaq shalǵan, qar-muz basqan tákappar Manas, Shyńǵys shyńdary men mundalaıdy. Manas shyńy – Tıan-Shannyń batys aımaǵyndaǵy eń bıik shyń (4800 metr). Kóksaı ózeni eki eldiń egin sharýashylyǵyn qajetti sýmen qamtamasyz etip otyr.
Kóksaı shatqaly keıingi birer jyldyń muǵdarynda biraz ózgeriske ushyrapty. Taýdy eki jaryp, kólikke yńǵaıly tas jol júrgizilgen, elektr energııasymen qamtamasyz etilgen. Burynǵy sý aǵysyn baqylaıtyn qyzmetkerdiń úı mańy shaǵyn etnoaýylǵa aınaldyrylyp, 7-8 aqshańqan kıiz úıler tigilip, aıaldaýǵa yńǵaıly sákiler tal-daraqtar kóleńkesine ornatylypty. Aqkóbik bolyp tómen umtylyp, bulqynyp, sarqyrap aǵyp jatqan sýy mol taý ózeni, onyń qulaqqa jaǵymdy sarqyraǵan úni, tal-daraqqa malynǵan kórikti taý betkeıleri, ısi jupar ańqyǵan ósimdikter álemi, taza, saf aýa, tynyshtyq qushaǵyndaǵy nildeı kók aspan, kókke oranǵan betkeıler kez kelgen adamdy ózine yntyq etedi.
«Kóp jyldar boıy ıgerýsiz jatqan Kóksaı shatqalyn kópshilik raqatyn kóretin demalys ornyna aınaldyrý ıdeıasy 2018 jyly keldi. 40 gektar jerdi 49 jylǵa jalǵa alyp, kezdesken qıyndyqqa qaramaı, qolǵa alǵan jumysty birte-birte ıgerip jatyrmyz. Arnaıy jobamyzdy 2024–2026 jyldary iske asyramyz. Oǵan 4,5 mıllıard teńge qarjy jumsamaqpyz. 40 shaqty jergilikti turǵyndy turaqty jumyspen qamtamasyz ettik. Taý qoınaýynda etnoaýyl uıymdastyryp, tynyǵýshylardy saýmalmen, qymyz, shubatpen qamtamasyz etip, birneshe sport keshenin, sý basseınderin, ashana men dámhana ashyp, taý shatqaldaryna týrıstik marshrýttar jasaý, atpen saıahat uıymdastyrý oıymyzda bar. Tipti bıik taý ańǵaryndaǵy móldir sýly Aınakólge soqpaq jol arqyly týrıstik marshrýt ashsaq deımiz. Sonymen qatar 40 oryndyq ekiqabatty qonaqúı salý da – aldymyzda turǵan maqsat. Anaý bıiktikke kóteriletin betonnan satyjol arqyly panoramalyq alań jasadyq. Taý betkeıine kanatty jol tartyp, qys mezgilinde qonaqqa kelgenderdiń shańǵy, shanamen syrǵanaýyna múmkindik jasadyq. Konkı tebýge de jaǵdaı jasaımyz. Sonda «Kóksaı» demalys orny qysy-jazy kópshilikke úzilissiz qyzmet etetin bolady. Búginderi taza aýada demalǵysy keletin qala turǵyndary az emes. Munda apta saıyn 200–250-ge jýyq tynyǵýshylar bir-eki kúnge kelip-ketip jatyr. Aıyna orta eseppen 2 000-nan astam adam keledi. Olarǵa qyzmet etý – bizdiń basty paryzymyz. Oryn jetpeı, qınalyp qalatyn kezderimiz de joq emes. Aldaǵy jyldary demalýshylar sany arta túsetinine kámil senemiz. Oblys basshylyǵymen 18 shaqyrym asfalt jol, gaz qubyryn tartý máselesin qarastyryp jatyrmyz. Tas joldyń kedir-budyry kóp bolǵandyqtan, demalýshylar qınalyp jetetinin kórip júrmiz. Jalpy, kóptegen qıyndyq týyp otyrǵany jasyryn emes. Biraq básekege qabiletti bolsaq, bolashaqta «Kóksaı» demalys orny jergilikti turǵyndardyń ǵana emes, sheteldikterdiń de suranysyna ıe bolatyn eń kórikti demalys ornyna aınalatynyna senimimiz mol», deıdi demalys ornynyń basshysy, jergilikti kásipker Nurmuhamed Isaqov.
О́ńirde tańǵajaıyp taý shatqaldary, toǵaılar az emes. «Kóksaı» shatqaly – solardyń biregeıi. Onyń joǵary bóligi, 1925 jyly burynǵy keńes odaǵynda alǵashqylardyń biri bolyp ashylǵan áıgili Aqsý-Jabaǵyly ulttyq tabıǵat qoryǵynyń býferli aımaǵy. Tabıǵatynyń sulýlyǵynan bólek, munda sırek kezdesetin, tipti relıkti, endemıkalyq aǵashtar men sandaǵan túrli ósimdik bar. Zertteýshi ǵalymdardyń aıtýynsha, shatqalda 1200-ge jýyq ósimdik ósedi. Emdik qasıeti bar ósimdikter de az emes. Joıylyp bara jatqan, qorǵaýǵa alynǵan birneshe aǵashtar túri, butaqtar, ósimdikter de kezdesedi. Tabıǵatty aıalaı almasaq – bizge syn. Barymyzdy baǵalaı bilgenimiz jón. Tabıǵat pen adam – egiz uǵym. Demalys oryndaryna, tabıǵatqa saıahat jasap shyqqandar tabıǵatqa janashyrlyqpen qaraýy kerek. Sebepsiz, jónsiz bulaqtardy laılap, butaqtardy syndyryp, shópterdi taptap, gúlderdi julý úlken ábestikke jatady.
Tabıǵattyń jaýy – órt. Onyń oryn alý sebebi kóbine kóp keıbir demalýshylardyń mádenıetsizdigi, tárbıesiniń tómendigi, óshpegen temeki tutqylyn qalaı bolsa solaı tastaı salý, jaqqan otty sóndirmeı ketý, balalardyń otpen oınaýy. Demalys orny aýmaǵyn qorshap, oǵan kirip-shyǵatyn arnaıy qaqpa-esik ornatsa artyq bolmas edi. Sonda tynyǵýǵa kelgender beıbereket júrip, shashyp-tógip, qorshaǵan ortaǵa kóp zalal keltirmes edi.
«Taǵy bir oıda júrgen másele – «Kóksaı» shatqalynda sý elektrstansasyn salýǵa ózi suranyp turǵan yńǵaıly, utymdy oryn bar. Ol qazirgi demalys ornyna aınaldyramyz dep júrgen orynnan sál joǵary, eger qonysynan 300 metr árirek ózen boıy. Taý ózeni sol tusta eki jaqyn jartas arasyn tilip ótedi. Meniń oıymsha, qurylys kóp qarjyny qajet etpeıdi. Bilikti mamandardyń, jergilikti bılik oryndarynyń osy másele qaperinde júrse artyq bolmas edi. Ony iske asyrýǵa, álbette, memleket múdeli bolyp, naqty qoldaý kórsetýi qajet», deıdi Jýaly aýdanynyń orman-tabıǵatty qorǵaý sharýashylyǵynyń burynǵy basshysy, tájirıbeli ormanshy Álıjan Batyrhanuly Murtazaev.
О́kinishke qaraı, óńirdiń, tipti elimizdiń talaı kórikti jerleri halyqaralyq týrızm aımaǵyna, otandyq demalys ortalyǵyna tolyq aınalmaı otyr. Ishki týrızmdi damytyp, jandandyramyz desek te, bul másele tóńireginde sheshimin tappaǵan, tipti aqsap jatqan is az emes. «Qolda barda altynnyń qadiri joq» degendeı, ásem tabıǵatymyzdy paıdalana almaı otyrǵanymyzdyń basty sebebi – demalys oryndaryn turaqty tabys kózine aınaldyratyn týrızm saıasaty áli de durys jolǵa qoıylmaǵan. Demalys oryndarynyń kópshiliginiń ınfraqurlymy syn kótermeıdi. Muny retke keltirýge jekeniń talabymen birge memlekettiń qoldaýy kerek.
Joǵaryda sóz etken aımaǵymyzdaǵy kórikti tabıǵattyń injý-marjany Merki, Kóksaı týraly az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. О́kinishtisi, sol keremet tabıǵat syıyn retin taýyp ishki týrızmge, qalypty demalys oryndaryna aınaldyra almaı otyrǵanymyz. Oblystyq týrızm jáne sport basqarmasy, jergilikti ákimder ishki týrızmdi odan ári damytýǵa jetkilikti kóńil bólgenderi jón. Halyq tabıǵat syıynyń ıgiligin kórgisi keledi.
Taǵy bir aıta ketetin másele, bizde demalys mádenıeti durys qalyptaspaǵan. Kórkem tabıǵatymyzdy eń aldymen ózimiz baǵalamaımyz. Qaltalylar shetel (Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Taıland, Grýzııa, t.b.) asyp jatsa, qarapaıym halyqtyń basym kópshiligi óz aýlynyń tóńireginen shyǵa bermeıdi. Onyń da sebebi bar. Áýpirimdep jan saqtap júrgen qara qazaqtyń bir jaqqa baryp demalýyna qaltasy kótermeıdi. Múmkin, buǵan áleýmettik jaǵdaılar da áser etetin shyǵar. Kúnkóristiń kúıbeńimen júrip bir-eki kúnimizdi demalysqa arnaýǵa da ýaqytymyz joq. Biraq ózge jurtqa qarasaq, bári de demalys ýaqytynda demalyp, jumys kúnderi jumys istep júr. Qaıta jumystan qajyp júrgen kezde bir kún bolsa da ýaqytymyzdy demalysqa arnap jatsaq, denimizge qýat, kóńilimizge dát, janymyzǵa shabyt alyp qalar edik. Altyn ýaqytymyzdy, bar múmkindigimizdi tıimdi paıdalana almaı júrgenimiz oılantady.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ
