Ulttyq qor: búgini men keleshegi

Shyǵyndy kóbeıtý tıimdi me?

Elde qandaı saıası partııa bı­lik basynda bolsyn, memleket shyǵyny óse túsken. Bıýdjettik shekteý rıtorıkasy 1980 jyldary eń tanymal bolǵan­nan keıingi sońǵy 30 jyl ishinde bar­lyq elder arasynda tanymaldyly­ǵyn joǵaltqan. «The Economist» basylymy álemdik memlekettik shyǵyndar jyl sanap ulǵaıyp bara jatqanyna qara­mastan, úkimetter fıskaldy saıasatty shekteýge asyǵatyn emes deıdi.

Taıaýda Ekonomıkany qol­danbaly zertteýler orta­lyǵy (AERC) álemdik basylymdar aqparatyna súıene otyryp, ulttyq qordy jınaqtaý táji­rıbesine baılanysty derek jarııa etti.

«Yongquan Cao, Era Dabla-Norris, Enrico Di Gregorio (avtorlar – red.) óz jumystarynda (2024) saıasatkerlerdiń saılaý jaǵdaıynda memlekettik shyǵyn­dardy ósirýge umtylyp jatqanyn atap ótedi. О́ıtkeni memlekettik shyǵyndy arttyrý – salyqty tómendetýge qaraǵanda áldeqaıda tanymal shara. Mundaı saıa­sat bıýdjet tapshylyǵynyń ósýine alyp keledi. Osyǵan baılanysty zertteý avtorlary «saıası bılik tarapynan týyn­dap otyrǵan mundaı «banket» ári qaraı «kimniń esebinen» jalǵasa bermek?» degen qısyndy saýal qoıady. Eger eksporttyq resýrsqa táýeldilikten zar­dap shekpeıtin damyǵan jáne damýshy elderde memlekettik shyǵyndy ulǵaıta túsýge beıimdilik joǵary bolsa, resýrsqa táýeldi damýshy elderdiń kóbinde táýelsiz qor sekildi «qaýipsizdik jastyqshasy» bar. Ondaı jastyqsha kóptegen resýrsqa táýeldi eldi udaıy jalǵasa beretin pro­sıkl­di fıskaldy saıasat tuzaǵyna qaraı baǵyttaıdy», dep jazady AERC.

Resýrsqa táýeldi 84 eldi qamtyp, 1960–2011 jyldar aralyǵyn baǵamdaǵan zertteýge súıensek, resýrsqa táýeldi elderde fıskaldy saıasat prosıkldi sıpatqa ıe eken. Avtorlar ishki jalpy ónimdegi (IJО́) memlekettik shyǵyndar dınamıkasy men sol IJО́-niń óziniń arasynan oń baılanys tapqan. IJО́ ósimi oń bolǵan jaǵdaıda shyǵyndar IJО́-den de kóbirek ósetin kórinedi jáne IJО́ ósimi teris bolǵan jaǵdaıda memlekettik shyǵyndar IJО́-den de artyǵyraq quldyraıdy. Avtorlar 84 eldiń ádis-tásilin zerdeleı kele bıýdjet erejesi prosıkldi fıskaldy saıasatty tejeýde tıimdi bola almady degen qorytyndy shyǵarady. О́z kezeginde táýelsiz ál-aýqat qorlary prosıkldi fıs­­kaldy saıasatty aýyzdyqtaýda táýir nátı­je kórsetken. Biraq barlyq elde emes. Bir­qa­tar eldegi saıası sezimtaldyq deńgeıi tym joǵary bolǵandyqtan ondaı qordyń sátti paıdalanylýyna eshqandaı kepildik joq. Máselen, 2023 jyly júrgizilgen zertteý resýrs­qa táýeldi elderde tabıǵı resýrs­ qor­­­laryn basqarýdyń tıimdiligi tómen ekenin anyqtady, bul olardyń qarajatyn utym­syz paıdalanýdan jáne sıkldik fıs­­kaldyq saıasatqa eń kóp ushy­raýdan kóri­nedi.

Synǵa tótep berý mańyzdy

Avtorlar meńzep otyrǵan táýelsiz qor bizde de bar jáne Ulttyq qor dep atalady. Ol 2000 jyly «eldiń tu­raq­ty áleýmettik-ekonomıkalyq damý­yn ­qamtamasyz etý, bolashaq urpaq úshin qarjy qarajatyn jınaqtaý, eko­nomı­kanyń qolaısyz syrtqy faktor­lardyń áserine táýeldiligin tómendetý maqsatynda» quryldy. Degenmen mu­naı­dy eksporttaýdan túsken aqshany naryqtan tazartý áreketi buryn da boldy. 1993 jyly elimizde Munaı qory qurylǵan edi. Ulttyq qordy osy Munaı qorynyń zańdy jalǵasy deýge bolady.

AERC sarapshylary Ulttyq qordy basqarý jáne qalyptastyrý saıasatyn­daǵy ózgerister boıynsha negizgi úsh kezeńdi atap aıtady.

I kezeń. Ulttyq qordy qurý jáne jumysyn júrgizý (2000–2005 jyldar);

II kezeń. Ulttyq qordyń ortamerzimdi damýdaǵy tujyrymdamasy (2005–2010 jyldar);

III kezeń. Ulttyq qordy damytýdyń jańa tujyrymdamasy (2010 jyldan bas­tap).

Ulttyq qor bizge bolashaq urpaqqa qarjy jınaý jáne memlekettik bıýdjet­tiń álemdik shıkizat naryǵyndaǵy baǵa qu­bylýyna táýeldiligin tómendetý maq­satynda qajet edi. Bıýdjet kodeksiniń 21-baby 5-taraýyna sáıkes Ulttyq qor jınaqtaýshy jáne turaqtandyrýshy deıtin eki fýnksııany júzege asyrady.

«IJО́-niń 30 paıyzynan kem emes deńgeıde eń tómengi qaldyq shegi bekitilgen. Al mak­sımaldy mólsherge shekteý qoıyl­maǵan. Sonymen qatar turaqtandyrý port­feliniń kiristiligi Ulttyq qor aktıv­terin qysqamerzimdi jáne uzaqmerzimdi kezeńde basqarý tıimdiliginiń kórsetkishi retinde baǵa­lanbaıdy. Jalpy, qordyń turaq­tandyrý fýnksııasynyń aýqymy keń: ony turaqtandyrý retinde ǵana emes, sonymen qatar ınvestısııalyq dep te túsindirýge bolady, óıtkeni tujyrym­damada kórsetilgen túsindirý arqyly Ulttyq qor qarajatynan ınfra­­­­qury­­lymdyq jobalar úshin nysana­ly transfertter bólinedi. Biraz jyl jınaqtaý fýnksııasyn jáne maqsatty transfertter fýnksııasyn osylaı keń aýqymdy túsindirý qosymsha transfertke júginýge jol ashyp berdi. Ulttyq qorǵa qatysty mundaı saıasat birneshe ret synǵa da ilikti», deıdi sarapshylar.

Nátıjesinde, bıýdjet saıasatyn qaıta qaraý máselesi kóbirek aıtyla bastady. 2018 jyly transfertter kólemi IJО́-niń 4,2%-yna deıin tómendegen kezde kontrsıkldik fıskaldyq erejelerdi saqtaýǵa áreket jasaldy. Alaıda 2019 jyly bul ereje de buzyldy. 2020 jyly qordan aqsha alý áreketin COVID-19 pandemııasymen kúresip jatyrmyz dep aqtap aldyq. Biraq odan keıingi jyldary munaı baǵasy barreline 60 dollardan qymbat bolǵanyna qaramastan transfert kólemi joǵary kúıde qala berdi. Ulttyq bank deregi boıynsha, 2023 jyly Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjet paıdasyna 5,3 trln teńge alyndy. Bul rekordtyq soma boldy. Oǵan qosa, Úkimet sheshimimen 2023 jyly qazan-jel­toqsanda Ulttyq qor qarajaty esebi­nen 1,3 trln teńgege «QazMunaıGaz» aksııalary satyp alyndy.

Qıyndyqtan transfert qutqaryp otyr

2024 jyldyń 7 aıynda qordan qarjy alý úzdiksiz jalǵasty. Qarjy mınıstr­liginiń deregi boıynsha, bıyl qańtar-shildede respýblıkalyq bıýdjetke ja­sal­ǵan transfert kólemi ótken jyldyń qańtar-shildesimen salystyrǵanda 19,4 pa­ıyzǵa ulǵaıdy. Bıyl 7 aıda transfert 81,5 paıyzǵa oryndalyp qoıdy (3,32 trln teńge). Iаǵnı 7 aıda respýblıkalyq qazy­naǵa búkil 2024 jylǵa josparlanǵan transferttiń 4/5-i túsip qoıdy.

Tamyzda Ulttyq qordan qazynaǵa qar­jy alý 3,46 trln teńgege deıin kóbeıdi. 2024 jylǵy 11 qyrkúıekte Ulttyq ekonomıka mınıstri N.Baıbazarov jýrnalısterge bergen túsiniktemesinde osy jylǵa Ulttyq qordan transfert alýdy qosymsha ulǵaıtý múmkindigin atap ótti.

«Dál qazir elimizde bıýdjet erejesi boldy ma, bolsa qandaı edi degen saýalǵa jaýap berý óte qıyn. Eske 2021 jylǵy memlekettik qarjyny basqarý tujyrymdamasynda bıýdjettik ereje týraly aıtylǵany túsedi. Negizinen, tujyrymdamada Ulttyq qordan beri­letin transfertterge qatysty bıýdjettik ereje bylaısha belgilenedi: «2023 jyldan bastap kepildendirilgen transfert munaıdyń boljamdy baǵasy (kesimdi baǵa) boıynsha boljanǵan munaı sektorynan Ulttyq qorǵa túsetin túsimder kóleminen aspaıtyn kólemde aıqyndalady».

Ulttyq bank pikirinshe, kontrsıkldi bıýdjet erejesi elimizde 2022 jyly 1 qańtardan bastap jumys istedi. Ony 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan bıýdjetti qalyptastyrý kezinde qoldana bastaý qajet edi. Biraq atalǵan áreketti engizý 2023 jyly toqtatyldy. 2024 jylǵa keler bolsaq, bıyl ereje «saqtalyp jatqan» sııaqty. Tujyrymdamada kórsetilgen ereje kepildendirilgen transfert kólemin ǵana shekteıdi. Esesine nysanaly transfert kólemi kórsetilmegen, mine, osy kanal arqyly Ulttyq qordan qarjy alý úzdiksiz jal­ǵasyp jatyr.

Tórteý túgel bolsa...

Ulttyq qor qarajatyn paıdalaný:

• Jyl saıyn Ulttyq qordan respýblı­ka­lyq bıýdjetke kepildendirilgen beki­til­­gen transfert túrinde;
• Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke nysanaly transfert túrinde;
• Ulttyq qordy basqarýmen jáne jyl saıynǵy aýdıtti júrgizýmen baılanysty josparlanǵan shyǵyndar túrinde júzege asyrylady.

«2020 jyldan beri Ulttyq qor qara­jatyn paıdalanýda aıtarlyqtaı quby­lý baıqalady. Kepildendirilgen transferttiń shyrqaý shegi 2021 jáne 2023 jyldary baıqaldy jáne sáıkesinshe 4,77 jáne 4,03 trln teńgeni qurady. Sosyn «2024–2026 jyldarǵa arnalǵan Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert týraly» zańǵa sáıkes onyń kólemi 2023 jyly 2,2 trln teńgeden 2024–2026 jyldary 2 trln teńgege deıingi jyl saıynǵy tómendetýmen anyqtaldy. Biraq qaıtalap aıtaıyq, nysanaly trans­fert kólemi shektelgen joq, keıin onyń mólsheri bıylǵy 8 aıda 1,45 trln teńge boldy. Máseleniń sheshimi bar ma? Bizdińshe de, HVQ usynysyna súıensek te, bul – bıýdjettik shoǵyrlandyrý. Bizdiń jaǵdaıda onyń kelesi sharalar kómegimen tolyqtyrýǵa bolady», degen AERC sarapshylary mynadaı 4 nusqany alǵa tartady:

• Ulttyq qor qarajatyn ortamerzim­di kezeńde paıdalaný týraly turaqty nor­ma­tıvtik quqyqtyq retteýge jaǵdaı jasaý;
• Ulttyq qordan transfert bólýdi eko­no­mıkalyq quldyraý kezeńinde mem­le­­ket­tik shyǵystardyń ulǵaıýyn kóz­deı­tin kontrsıkldi bıýdjettik erejege baılanys­tyra otyryp júzege asyrý;
• Ekonomıkalyq ósim sıkli bastalǵan jaǵdaıda (Ulttyq qor jınaǵynyń ósimi) memleket shyǵyndaryn tejeý;
• Eger asa mańyzdy ınfraqury­lym­dyq jobalardy naryqtyq tetik ese­­binen, mem­­le­kettik-jekeshelik árip­testik esebinen, zaem qarajaty kómegimen nemese bıýd­jet qarajatyn qaıta bólý arqy­ly júzege asyrý múmkin bolmaǵan jaǵ­daıda ǵana Ulttyq qor transfertine ıek artý.

«Barlyq atalǵan sharalardyń eshqan­daı qupııasy joq. Bári de 2023 jylǵy res­pýblıkalyq bıýdjetti oryndaý týraly Joǵary aýdıtorlyq palata ese­bin­de kórsetilgen. Kórsetilgen bul sha­­ralardyń fıskaldy saıasatqa esh naqty ári sapaly ózgeris ákelmeı, qaǵaz kúıin­de qalýy, basqa másele», deıdi sarap­shylar.