Joǵarydaǵy onshaqty keshen aýmaǵynan 15 myńǵa jýyq ártúrli (qonys, qorǵan, oba, qorym, kómbe, qabir, t.b.) eskertkishter anyqtalsa, osylardyń 2000-y aqsúıekter nemese kósem-bekzadalar qorymy esebinde eken. Aq súıekter qorymynyń ereksheligi – basqalaryna qaraǵanda shaǵyn hám kólemi sharshy pishindes, kireberisinde qaqpashasy bar. Syrtynan qaraǵanda sopaq rombık poshymdy tóbeshik sııaqty kórinedi. Qorymnyń kóldeneń radıýsy 10 metrden 60 metrge deıingi aýmaqty qamtıdy.
Bundaı keshender ishindegi eń ataqtysy – Noın Ýla. Munda 100-den astam qorǵan-oba bar. Alǵash ret atalǵan keshendi osydan júz jyl buryn (1924) orys oqymystysy P.K.Kozlov qazǵan bolatyn. Mine, bir ǵasyr boldy, áli zerttelip bitken joq. Eskertetin dúnıe, álemdegi ǵun qorǵandarynyń barlyǵy derlik tonalǵan. Alǵashqy tonaý tipti óte erte sıanbıler zamanynda bastalǵan deıdi arheolog mamandar.
Osyndaǵy keshenderge júrgizilgen qazba jumystary barysynda bul jerden ǵun murasynan basqa, Rom, Mysyr, Persııa, Han ımperııasyna tıesili jádigerler de qosa tabylýda. Sonyń biri – 2010 jyly mońǵol dalasyndaǵy «Gol mod – 2» ǵun qorǵanynyń 30-qorymynan b.z. I ǵasyrynda Rım ımperııasynyń aqsúıekteri qoldanǵan áınek ydys tabyldy.
Qazirgi tańda dál osy jádiger (Rımniń áınek kesesi) álem mýzeılerinde, atap aıtsaq: Ermıtajda, Germanııanyń Bonn mýzeıinde, AQSh-taǵy Nıý-Iork mýzeıinde, Italııanyń Rom mýzeıinde, t.b. jerlerde barlyǵy otyz shaqtysy ǵana saqtalǵan eken. Demek, bul jádiger – osydan eki myń jyl buryn Ortalyq Azııada bılik qurǵan ǵundar Eýropadaǵy rımdiktermen qarym-qatynasta bolǵanyna dálel. Bul neni bildiredi. Ǵundar óz zamanynda kúlli eýrazııalyq keńistikke saýda-sattyq, taýar almasý, sondaı-aq, dıplomatııalyq qatynas ornatty degen sóz. Tipti qolóneri damyǵan shet memleketter ǵundardyń tapsyrysymen ártúrli buıymdar jasap beretin bolǵan.
