Kósheli Kóshkinov

Jyǵylǵanǵa judyryq dep, ótken ǵasyr­dyń otyzynshy jyldaryndaǵy oıran­da keńes jumysynda júrgen Seıdah­met «qara tizimge» ilinedi. Ol Oraz Jan­dosovpen birge, qyzyldar­dyń qysymy­nan bosqynǵa aınalǵan, taý saǵalaǵan jurtqa: «Aldyńdaǵy malyń­nyń sútin ish, tóli seniki, basy úkimettiki», dep ara túsip jú­ripti. Artynan bul qamqorlyq bas­ta­ryna shoqpar bolyp tıip, jandary jahannamǵa ketipti. Tórt balany je­telegen ana men ene jumysqa tań qarań­ǵysynda ketip, túndeı túnerip qas qa­raıǵanda keledi. Tórteýi birine-biri qara bo­lyp otyrady. «Sonyń bárin kóz aldym­nan ótkizip, kókeıime túıip óstim. Janyma batatyny, qos anamnyń kúnde úreıde júretini edi. Beısaýat áńgime aıtpaıtyn. Sondaı kórinis meni tas qaıraqqa janyǵandaı shıratty» deıtin Súleımen Kóshkinov.

1954 jyly qazirgi Kegen aýdany Jalańash aýylyndaǵy onjyldyq orta mektepti bitirgen Súleımen Kóshkinuly Taldyqorǵan qalasyndaǵy zoovettehnıkýmyna oqýǵa túsip, ony jaqsy bitirip shyǵady. Joldamamen Jarkent óńirinde eńbek jolyn bastaıdy. Qartaıǵan ájesi, ujymshar jumysyna jegilgen anasy esinen shyqpaıdy. Ol kezde maman tapshy. Súleımendi ferma zootehnıgi, ferma bastyǵy qyzmetine joǵarylata­dy. «Toǵyzbulaq» ujymsharyna basshy bolyp kelgen Jartybaı Qojashuly 1964 jyly Orta Merki men Keńsýdyń ortasyndaǵy keń alaptan aýyl turǵyzyp, ortalyqty tóńirektep jatqan jylqy men sıyrdy sonda kóshirýdi qolǵa alady. Bul jumys birden 28 jastaǵy, úsh ul, bir qyzdyń ákesi Súleımenge júkteledi. О́zindeı azamattarmen Kóshkinov naýryz­da bastalǵan jumysty jaz boıy tynym­syz atqaryp, jetpis úı turǵyzady. Basta­ýysh mektep te boı kóterip, malshylar­dyń balalary synyp tabaldyryǵyn attaıdy. Úı sanyn kelesi jyly júzden asyryp, 1 800 bas iri qaraǵa, 600 bas jylqyǵa qora salady. Úsh jyl ishinde saýyn sıyrdyń sany 3 myńǵa jetip, jylqy 1 myńnan asady. Qoı ósirý de qolǵa alynady. Jaıdaqbulaqta aqshańqan úıler boı kóterip, turǵyndarǵa qajet barlyq jaǵdaı jasalady. Jaıylym men shabyndyq rettelip, qystaǵy mal azyǵyna súrlem salynady.

Eńseli bir aýyldy tik turǵyzýǵa uıt­qy bolǵan Súleımen Kóshkinulyn jańa­dan boı kótergen «Jylysaı» keńshary­na bas zootehnık etip taǵaıyndaıdy. Bul kezde ol joǵary oqý ornyn syrttaı úzdik bitirip, onyń aspırantýrasyna qabyldanyp, «Santager» asyl tuqymdy sıyrdy qazaq topyraǵyna jersindirý týraly taqyrypty jetekshisi, ataqty professor Anatolıı Roslıakov bekitip beredi. Asyl tuqymdy sıyr ol kezde Taldyqorǵan oblysynyń «Kóktal» keńsharynda ósirilip jatqan. Ǵylymı taqyrybyna mán bergen birinshi hatshy Á. Alybaev bolashaǵyna jol ashýdy oılastyryp, keńsharǵa qyzmetke shaqy­ra­dy. «Kóktal» keńsharynda ǵylymı jumysynyń taqyrybyna aınalǵan «Santager» asyl tuqymyn jersindirý júrip jatqan kez edi. Qazaq mal sharýa­shylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty ǵalymdarymen birlikte jumys jasaýdy bir sát esten shyǵarmaıdy. Atalǵan keńsharǵa D.Qonaevtyń usynysymen jetkizilgen «Santager» asyl tuqymdy sıyrdy kóbeıtý maqsatynda ǵalymdar­dy shaqyryp, olardyń tájirıbelerin sarapqa salyp, baıandamalar jasaıdy. «Santager» buqanyń salmaǵy 900 kılo eken. Qazaq mal sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń aıtýly ǵalymdary Q.Qasymov, M.Jumabaev, seleksıoner-zootehnıkter V.Malysheva, S.Prohorov, keńshar dırektory Qurban Qasymovtarmen birlikte asyl tuqym­dy buqalar men jergilikti sıyrlardy shaǵylystyrý nátıjesinde alynǵan tólder zor jetistikke bastaıdy. Buǵan deıingi «Mars» atty buqanyń salmaǵy 960 kılo tartsa, otandyq ǵalymdardyń zerttep, zerdeleýiniń nátıjesinde alynǵan «Kóktal» degen buqanyń 5 jyldan keıingi salmaǵy 1 100 kılo tartady. Qazaq eliniń «Kóktal-Santager» asyl tuqymdy sıyry biraz jurtqa tanylyp, ǵalymdardyń abyroıy asady.

Súleımen Kóshkinulyn burynǵy Gvardııa aýdanyndaǵy Lenın atyndaǵy asyl tuqymdy mal zaýytyna basshy etip jiberedi. Bul sharýashylyq tikeleı mı­nıstrlikke baǵynatyn bolǵandyqtan, biraz jumys durys jolǵa qoıylady. Jyldan-jylǵa sút óndirý oń kórsetkishke ıe bolady. Ár sıyrdan buryn 3 200 lıtr­den sút saýylyp kelse, eki jyldan keıin bul kórsetkish 4 myń lıtrge jetedi.

Munyń kilti «Alataý» dep atalatyn sútti, asyl tuqymdy sıyrdy ósirý arqyly jetken jetistik bolatyn. Qoldaǵy bar sıyr tuqymynan mol sút óndirýge bolmaı­tynyn túsingen Súleımen Kóshkinuly qyr­ǵyz aǵaıyndarmen baılanys jasap, ózi­niń ustazy Anatolıı Roslıakovtyń kó­megimen, «Alataý» tuqymynyń 100 quna­jynyn, bes buqasyn satyp alýǵa qol jet­kizedi. Bul iske sol kezdegi oblys basshysy Á. Alybaev jan-jaqty kómek kórsetedi.

Ol sharýashylyqty ilgeri jyljytýmen qatar, rýhanı máselege de erekshe den qoıady. О́ıtkeni Qaspan aýylynda qazaq mektebi joq. Sanaýly bolmasa, aýyl­dyń negizin ózge ult ókilderi quraıdy. Aldymen úı salýdy qolǵa alady. Oǵan bólimshelerde turyp jatqan zeınetker úlkenderdiń kelip kirýine múmkindik jasaıdy. Syrtta qalyp qoıǵan malshy balalaryn atasy men ájesiniń qolynda bilim alýyna múmkindik týǵyzady. Qazaq kóshesi sap túzeıdi. Bul úlken áńgimege aınalyp, Súleımen Kóshkinulyna «ult­shyl» degen aıyp taǵylady. Aýdandy qoıyp, obkomnyń bıýrosynda is bolyp qarala­dy. Biraq obkomnyń birinshi hatshysy Saqan Qusaıynovtyń tabandylyǵy­nyń arqasynda sheshim oń jaǵyna burylady. Qazaq tilinde birinshi synyp ashylady. Jańa mektep salynady. 96 oryndy balabaqsha boı kóteredi. Son­daı jumystardyń nátıjesinde búginde Qaspan atalatyn aýylda qazaq mektebi qalyptasady.

Súleımen Kóshkinulynyń barlyq jumysyna ár kez iltıpat tanytyp jú­re­tin qaıratker, Sosıalıstik Eńbek Eri Saqan Qusaıynov «Taldyqorǵan qalasyn sútpen qamtamasyz etý úshin Taldyqorǵan aýdanyna kelýiń kerek» deıdi. Taldyqorǵan aýdandyq aýyl sha­rýa­shylyǵy basqarmasynyń bastyǵy, aýdan­dyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi oryn­basary etip taǵaıyndaıdy.

Bul jerde de ol sút óndirýdi jaqsy jolǵa qoıyp, memleketke buryn 13 myń tonna sút ótkizip kelse, sanaýly jyl­da 20 myń tonnaǵa jetkizedi. Osy qyz­metterde júrgende aýdan úsh márte Búkil­odaqtyq jarysta jeńimpaz atanyp, jalaý kóteredi. «Eren eńbegi úshin» medalin óńirine taǵyp, Respýblıkanyń Qurmet gramotasymen marapattalady.

Oblys isi ilgeri baspaǵan Panfılov aýdanyndaǵy burynǵy «Oktıabr» keń­sharyna Kóshkinovti dırektor etip jibe­redi. Kelse keńshar qaryzǵa belshe­si­nen batqan. Jeti jyl jan alyp, jan berip jumys isteıdi. Sol tusty eske al­ǵanda ol: «Qoıdyń sanyn 60 myń­nan, 90 myńǵa jetkizdik. Jastar mal sharýa­shylyǵynda jumys isteıtin keshen uıymdastyryp, oǵan olardy tarttyq. Sonyń nátıjesinde 5 azamat jar taýyp, barlyq shyǵyndy ózimiz kóterip, úlken toı ótkizdik. Ol respýblıkalyq teledıdardan kórsetildi. Birge jumys istep júrgen jigerli jigitterdiń baǵyn baılamaı, joǵary qyzmetke kóterilýine de múmkindik berdim. Partııa uıymynyń hatshysy, keıin elge tanymal bolǵan Ermek Kelimseıit keńsharǵa dırektor bolsa, bas zootehnık Toqtarbaı Kerimqulov ózge sharýashylyqqa partorg bolyp ketti.

Teri ıleıtin seh ashyp, ony iske qosa­dy. О́ndirgen ónimdi aldymen turǵyn­dar alady. Olar qamtamasyz etilip bol­ǵan soń, artyǵyn qysy qaharly Sibirge, Sverdlovskige aparyp máshınege, qosalqy bólshekterge aıyrbas jasaıdy. Úlken úsh «ZIL» mashınasyn alady. Qoı terisimen shektelip qalmaı, baǵaly ańdar: túlki men qundyz terilerin ıleýge bet burady. Ondaı ańdardy ósiretin soltústiktegi ujymdarmen kelisim jasaı otyryp, júzdegen qara túlki, qundyz ákelip, arnaıy ferma uıymdastyrady. Buryn mal ólekseleri ár jerde shashylyp jatsa, endi qundyz ben túlkilerge shaýyp berý arqyly qaldyq qalmaıtyn dárejege jetedi. Kúzde ákelgen qundyzdar men túlkiler kóktemde kóbeıdi. Sóıtip, aýyldyń qyz-kelinshekteri men jigitteri bas kıim, syrt kıimderine jaǵa sala bas­taıdy. Qyzyǵýshylar kóbeıip, suraý­shylar artady.

Keńes ókimeti qulaǵanda, aýdannyń abyroıly azamattary Y.Qojahmetov, N.Golovaskıı, S.Kóshkinov úsheýi bılik ókilderine hat jazyp, sharýashylyq­tar­dy ustap qalýǵa usynys jasaıdy. Eshkim qulaǵyna ilmeıdi. Qaıta bular keńsharlardy ıemdenip, jurtty qulǵa aınaldyrmaq degen qańqý sóz órtteı órshıdi. Taratylǵan ujymsharlar men keńsharlardyń toz-tozyn shyǵarady. О́mir boıy etken eńbegi zaıa ketip, sharýa­shylyqty ońaltam dep júrip, ǵylymnan alystap qalǵan, zeınet jasyna jetpegen Kóshkinovti aýdan ákiminiń orynbasary etip jiberedi. 

1985 jyly ortalyǵy Qońyróleń atalatyn «Oktıabr» keńsharynda basshy bo­lyp júrgende professor S. Muqamedja­nov óńirdegi jer asty sýlaryn zert­tep, keńshar aýmaǵynda ystyq sýdyń qory bar ekenin partııa uıymynyń hatshysy Ermek Kelimseıit alǵa tartady. Mun­daı jańalyqty qalt jibermeıtin Kóshki­nov jer burǵylaýshylarǵa barlyq jaǵdaı­dy jasaıdy. Burǵy salǵan Kerimaǵash bólimshesiniń aýmaǵynda on-on bes otbasy turatyn. Segiz aıdan keıin 3 myń metr tereńdikten 95 gradýstaǵy ystyq sý atqylaıdy. Ystyq sýmen jýǵan máshıne, traktordyń boıaýlary ońa bastaǵanda baryp, bul sýdy arnaıy laboratorııaǵa jiberedi. Taldaý qorytyndysy boıynsha quramynda barlyq elementtiń bar ekeni kórsetilip, memlekettik standartqa saı ekeni dáleldenedi. Sheteldik ǵalymdar da ony rastaǵan. Osynyń báriniń uıym­dastyrýshysy Kóshkinov bolady.

Shaǵyn «Kerimaǵash» shıpajaıy boı kóterip, ujymshar músheleriniń demalys ornyna aınalady. Sanatorııdiń alǵashqy irgetasyn qalaǵandardyń biri, dáriger Turar Dýanbekov degen azamat aýrýshań bolyp, shıpajaı ıesiz qalady. Osy kezde Súleımen Kóshkinov aýdan ákimi Ádil­shaıyq Ybyraımoldaevpen aqyldasa kelip, shıpajaıdy qaıta jandandyrý­ǵa nıettenedi. Máskeýden kandıdat­tyq dıssertasııa qorǵap kelgen balasy Bolatqa sanato­rııdi dáriger retinde qolǵa alý kerektigin ­aıtady. О́zi basqarǵan keńshardan jer úlesin alǵanda Súleımen Kóshkinuly­na Kerimaǵash óńiri tıedi. Sanatorııdi aýksıonǵa salǵanda, satyp alady. Ondaǵy qyzmetshiler yntymaqpen júrip, jurtqa qyzmet kórsetedi. Zamanaýı qurylystar júrgizilip, eki qabat emdeý kesheni salynady. Balshyqpen, sýmen emdeıtin fızıoem, massaj, ishek shaıý, ózge de em jasaıtyn oryndar iske qosylady. Kezinde 10 úıli Kerimaǵashta búginde júzden asa tútin turyp jatyr. Shıpajaı júzge taıaý adamdy jumyspen qamtyp, barlyq jaǵdaıdy jasaǵanyna ár barǵan saıyn kýá bolyp júrmiz. Bas dáriger Bolat Súleımenulynyń bastamasymen 100 oryndyq meshit salynsa, ol ótken jyly qaıta jóndeýden ótip, qosymsha ǵımarattar qosylyp, abattandyrylypty. 2008 jyly tıisti mekemelerdiń qoldaýymen 180 balaǵa arnalǵan eki qabat mektep paıdalanýǵa berilgen. О́zge jerlerde bala sany azaıyp jatsa, tabıǵat baılyǵy qudiretimen ot jaǵyp, úı jyltpaıtyn, sý ysytpaıtyn Kerimaǵashqa kelýshilerdiń sany artýyna oraı bala sany 220-ǵa taıaǵan.

Súleımen Kóshkinulynyń isin bala­sy Bolat jalǵastyrsa, endi Bolattyń uly tájirıbeli dáriger Erbol Bolatuly ush­­­­tastyryp keledi. Osynyń bári ómir soq­­­­paǵyn kórse de súrinbeı jol tapqan Sú­­leı­mendeı asyl azamattyń qajyr-qaı­­­­ratymen salynǵan dańǵyl joly dep bilemiz.

Súleımen Kóshkinuly kindik qany tamǵan, ózi irgetasyn qalap, gúldendir­gen Jaıdaqbulaq aýylyn órkendetti. Eńseli meshit úıin salyp, bilim uıasynyń jańarýyna da septigin tıgizdi.

Qoǵam jumysynda ardy attamaı qyzmet etken, ul ósirip, qyz tárbıelegen, nemereden shóbere súıgen Súleımen Kóshkinuly fánı dúnıeden baqı dúnıege attanǵaly da bes jyldyń júzi zýlap óte shyǵypty. Adal sút emgen balalary áke senimine selkeý túsirmeı, ósıetin oryndap, analary Mels Ysqaqqyzynyń aınalasyna úıiriledi. Ana asyl jarynyń, el azamatynyń: «Dúnıeni qýsań da jetpeısiń, jısań da jetpeısiń. Halqyńa qyzmet et, ultyńnyń údesinen shyq, ózimshil bolma, kópshil bol!», degen ataly sózin ár kúni ul-qyzdary men nemere shóbereleriniń esine salyp, «Osy kúnime, osy sátime, Allaǵa shúkirshilik etemin!» deıdi kósheli Kóshkinov altyn uıasynyń altyn arqaýy.

Súleımen Mámet,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri