Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
40 jylqyny joq qylǵan kim?
Polisia.kz portalynyń habarlaýynsha, 2 qarashada tańǵy saǵat 4.00 shamasynda Qaraǵandy qalasyna kireberiste ornalasqan mal urlyǵyna qarsy bekette turǵan polısııa qyzmekterleri 57 jastaǵy azamattyń basqarýyndaǵy «KamAZ» avtokóligin toqtatty. Kólik ishinde júrgizýshimen qosa 57 jastaǵy azamat jáne onyń 29 jastaǵy uly boldy. Al kólikten 40 jylqy anyqtaldy. Júrgizýshiniń aıtýynsha, jylqylar 57 jastaǵy jolaýshyǵa tıesili eken, alaıda tekseris kezinde jylqylardyń naqty oǵan tıesili ekenin anyqtaıtyn qujattary bolmady. Olar jylqylardy Aqtoǵaı aýdanyna qarasty qystaqtardyń birinen qalaǵa satýǵa ákele jatqany anyqtaldy.
Jylqylardyń naqty kimge tıesili ekenin anyqtaý maqsatynda kólik polısııa bólimine jetkizildi. Krımınaldyq polısııa qyzmetkerleri jylqylardy sýretke túsirip, Aqtoǵaı aýdandyq polısııa bólimine joldap, keıin olar aýyl turǵyndary otyratyn WhatsApp chatqa taratqan. Onda taratylǵan fotolardyń nátıjesinde, aýdan turǵyndarynyń jylqysyn baǵatyn baqtashy ózine tıesili eki jylqyny tanydy. Qazirgi ýaqytta barlyq jylqy Úshtóbe aýylyndaǵy úılerdiń biriniń qorasyna túsirilip, ol jerge polısııa qyzmetkerleri kúzet qoıdy. Atalǵan derek boıynsha qylmystyq is qozǵaldy. Tártip saqshylary qylmystyq istiń negizinde basqa da jábirlenýshilerdi jáne qylmysqa qatysty tulǵalardy anyqtaý boıynsha keshendi is-sharalar júrgizip jatyr.
Sonymen, Aqtoǵaı jaıylymyndaǵy 40 jylqyny joq qylǵan kim? Ony tergeýshiler aq-qarany anyqtap, sot úkimi bekigen soń bilermiz.
Ákkilerdiń áli qurydy
2019 jyly Memleket basshysy Úkimetke mal urlaıtyndarǵa jazany kúsheıtýdi tapsyrǵan edi. Keler jyly Prezıdent pármeninen soń Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» degen arnaıy bap engizildi. Zań kúshine engen soń quzyrly organdar mal urlaýdy kásibine aınaldyryp kelgen kánigi iri qylmystyq toptardy quryqtady.
Mysalǵa, sondaı bir qylmystyq topty uıymdastyrǵannyń biri 10 jylǵa, onyń kómekshisi 9 jylǵa temirtorǵa toǵytyldy. Olar tórt aı boıy mal urlap kelgen. Jańaarqa aýdany Jeńis aýylynan qoradan bir jylqyny qoldy qylǵan. Qaramuryn stansasyna qarasty joldyń boıynan úsh jylqy atyp alǵan. Buqar jyraý aýdanynan 24 jylqyny aıdap áketip, soıyp, mal bazarǵa qujatsyz ótkizgen. Pavlodar oblysy Aqsý qalasynyń mańaıyndaǵy jaıylymnan 30 jylqy aıdap ákelip, jasyrady. Kóp uzamaı osy bir urlyqtan soń quzyrly organdaǵylardyń quryǵyna túsedi. Osy sekildi iri qylmystyq toptardy jaýapkershilikke qatań tartqan soń, kóp ury-qary kidirip qalady.
Zań kúshine enbeı turǵan ýaqytta mal urlyǵyna qatysty jylyna 300-400-deı qylmystyq is tirkelgen kórinedi. Máselen, zań qabyldanbastan bir jyl buryn oblysta 200-ge jýyq urlyqtyń beti ashylǵan. Al byltyrǵy kórsetkish 42-ni quraıdy.
Ne desek te, polısııa departamenti bergen málimetke qarap, qatań jaza, jańa zańnyń ákki urylardy álsiretkenin anyq kórýge bolady.
Baǵýsyz mal – ury oljasy
Qaraǵandy oblysy polısııa departamenti krımınaldyq polısııa basqarmasynyń basshysy, polısııa podpolkovnıgi Aslan О́skenbaev baqpasyz mal jıi urlanady deıdi.
– Baǵýsyz júrgen mal – árıne, urynyń oljasy. Osydan eki-úsh jyl buryn oblystyq máslıhat mal baǵý qaǵıdasyn bekitken edi. Sodan qazir baǵýsyz mal ıelerine ákimshilik hattama toltyrylady. Qazir osy máselege qatysty túrli keshendi is-sharalar qolǵa alynyp jatyr. 2019 jyldan beri mal urlyǵyn aldyn alý úshin qoıylǵan blok-beketter de óz tıimdiligin kórsetip jatyr. Oblysymyzda dál osyndaı 18 beket bar. Ásirese qyrkúıek-jeltoqsan aıynda tekseris tipti kúsheıedi. Mysaly, eshqandaı qujaty joq 40 jylqy tıegen «KamAZ» júk kóligin Ońtústik-Shyǵys aýdanydaǵy blok-beketten ustadyq. Munymen qosa mal bazarlarynda da blok-beketter bar. Túngi eki-úshten bastap tańǵa deıin maldyń barlyq qujaty tekseriledi. Osy oraıda mynadaı másele baryn da aıtyp óteıin. Keıbir aýylda mal basyn anyqtaıtyn, onyń soıylǵanyn rastaıtyn qujatty beretin veterınar mamany joq. Bolǵan kúnniń ózinde olar senbi, jeksenbi kúnderi jumys istemeıdi. Keıbir fermerler malyn qujatsyz ákeledi. Sodan biz aýyldyń tártip saqshysyna shyǵyp, jumysty kóbeıtip alamyz. Osy máselege aýyl sharýashylyǵyna jaýapty mamandar nazar aýdarsa deımiz, – deıdi Aslan Aldanuly.
Polısııa podpolkovnıginiń aıtýynsha, bıyl eki qylmystyq top quryqtaldy. Bireýin jyldyń basynda Buqar jyraý aýdanynda qolǵa túsirgen. Uıymdasqan top tórt qorany 5-6 qoıdan tonaǵan. Bir qoradan jylqyny jetektep áketken. Bul – Tuzdy aýylynda tirkelgen urlyq. Aldyn ala qoraǵa barlaý jasaǵan olar jylqyny alyp shyqqan soń 15 shaqyrymdaı uzap ketken. Tergeý jumystary nátıjesinde bir jerden urynyń taban izi, bir jerden tek jylqynyń izin ańǵarǵan. Sóıtip shóbi qalyńdaý jerge deıin baryp, izin jasyrǵan.
Qazan aıynda Buqar jyraý aýdanyndaǵy jaılaýdan 12 asyl tuqymdy sıyr urlaǵan taǵy bir qylmystyq topty quryqtaıdy. Tergeý jumystary áli júrip jatqan soń bul týraly polısııa podpolkovnıgi ashyp aıtpady.
Veterınarlar quqyǵyn kúsheıtý kerek
Aýyl sharýashylyǵy salasynyń sarapshysy Nıqanbaı Omarhanov osylaı deıdi. О́ıtkeni bul máselede vetmamandar polıseımen birigip jumys isteý qajettigin aıtady.
– Mal urlyǵynyń basty sebepteriniń biri – uıymdasqan mal baǵymynyń joqtyǵy. Árıne, bul jerde sharýa qojalyqtary óz malyn baǵady, qadaǵalaıdy. Kóbine urlanatyn – shaǵyn sharýa ıeleriniń maly. Ásirese jekemenshiktegi jylqy malynda, birinshiden, esep joq, ekinshiden, jyl on eki aı ıesiz júredi. Maly joǵalsa, qashan joǵalǵanyn da bilmeıdi. Ýaqyt ozdyrǵannan keıin polısııaǵa habarlasyp jatady. Nemese polısııa ózi kelip aıtqanda ǵana bilip jatady. Mal urlyǵynyń taǵy bir sebebi – naqty eseptiń joqtyǵynan. Bul da negizinen úı shaýarshylyqtaryna baılanysty. Qazir ákimder mal esebine jaýap bermeıdi. Aýyl ákiminde veterınar maman joq. Qysqartylǵan. Tek ISJ arqyly syrǵalaý, tańbalaý, chıpteý erikti túrde júrgiziledi. Jeke sharýashylyqtar malyn jasyrady. Úshinshiden, qaladaǵy bazarlardyń et alýynda esep joq. Etti kóterme baǵada ótkizedi de kete beredi. Osy oraıda oblystyq veterınarlyq aýmaqtyq ınspeksııanyń jumysy álsiz. О́ıtkeni olar zań aıasynan shyǵa almaıdy. Iаǵnı arnaıy statýsy bar bazarlardy bolmasa, et satý oryndaryn qadaǵalaı almaıdy. Sondyqtan polısııa men veterınarlyq ınspeksııa birge jumys isteýi kerek. Buǵan vetınspeksııadaǵylardyń quqyǵyn ulǵaıtyp, zańǵa ózgeris engizý kerek, – deıdi Nıqanbaı Imanǵalıuly.
Jańa ádistemelik jumystyń júgi
Jaqynda Ishki ister mınıstrligi B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasynyń ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń Ishki ister organyndaǵy tergeý qyzmetiniń problemalaryn zertteý ortalyǵy mal urlyǵyn tergeý boıynsha ádistemelik usynym ázirlegen edi.
– Qazir mal urlyǵy órship tur. Osyǵan baılanysty akademııanyń ǵylymı-zertteý ortalyǵyndaǵy ǵalymdar mal urlyǵyna qarsy kúreste tergeý tıimdiligin arttyrý úshin tergeýshiler men jedel ýákil qyzmetkerlerine arnap ádistemelik usynymdar daıyndap shyqtyq. Mundaı usynymdar Ishki ister mınıstrliginiń pármenimen elimizdiń óńir-óńirlerge taratylyp, polısııa qyzmetkerlerine basshylyqqa alý maqsatynda jasalady. О́ıtkeni mal urlyǵy azaımaı otyr. Osyǵan baılanysty mal urlyǵyn tergeý jáne ashý ádistemesin jan-jaqty daıyndaýdyń qajettigi – ózekti de zárý is, – deıdi ádistemelik usynymdy ázirlegen ortalyqtyń qyzmetkeri, polısııa podpolkovnıgi Dınara Tólebaeva.
Polısııa departamentindegilerge usynylǵan ádistemelik jumysta tergeýshiniń mal urlyǵy týraly ister boıynsha qajetti tergeý áreketterin uıymdastyrý, júrgizý kezinde eskerilýge tıis is-qımyldarynyń algorıtmi bar. Munymen qosa sotqa deıingi tergep-tekserý organynyń is-áreketi mal urlyǵynyń mán-jaıyn, kýágerlerdiń aıǵaqtary negizinde kúdiktilerdi anyqtaýǵa, urlanǵan maldy ótkizgen jer, olardy ýaqytsha qamaǵan oryndardy qalaı ashý jóninde nusqaýlar uǵynyqty kórsetilgen.
Budan biz ádistemelik usynymnyń mal urlyǵyn ashý úshin atqaratyn mańyzyn ańǵaryp otyrmyz. Ol da bolsyn urylardyń túrli tásilin áshkereleı otyryp, qylmysty ashýdy jeńildetip, kele-kele qaraqshylardyń múmkindigine mursha bermeıdi. Minekı, jańa ádistemelik usynymnyń osyndaı júgi bar.
P.S. Búginde qoldanystaǵy «chıptiń» kómegi mol deıdi mamandar. Baǵasy túrlerine qaraı – 70, 80 myń teńge. Úıirińizdegi aıǵyrdyń nemese bas biletin jylqynyń moınyna treker arqyly ornatý qajet. Sosyn uıaly telefonyńyzǵa qosymshasyn júktep, kartanyń kómegimen qaıda júrgeninen habardar bolasyz. «Kóbisi, qymbatsynyp, maqul kórmeıdi. Desek te, biraz sharýa qojalyǵynyń ıeleri ıgiligine jaratyp otyr. Qurylǵy arqyly mal urlaǵan qylmyskerlerdi ustaý ońaıǵa soǵady», deıdi Aslan Aldanuly.
Ury aıtyp kelmeıdi. Qorańyzǵa qulyp salǵandy ádetke aınaldyrǵan jón. «El ishindemiz ǵoı» degen jalǵan senim opyq jegizbesine joǵarydaǵy kórsetilgen qylmyskerlerdiń faktisi kepil.
Kemeńger Abaıdyń «Qazaqtyń mini – mal urlyǵy» degen sózi ómirsheń sekildi kórinedi. Bul máseleniń áli de qoǵam qotyry bolyp otyrǵany aýyldaǵy aǵaıyndy qynjyltady.
Qaraǵandy oblysy
