Turar jáne Alash

Tulǵany anyqtaýdaǵy ǵylymnyń asyl qaǵıdaty – shynaıylyq, tarı­hılyq, barlyq máseleni jan-jaqty qaraý.

Basqa-basqa, deregi de, eńbegi de hattalyp turǵan osydan bir ǵasyr burynǵy Alash zııalylary men ult qaıratkerleriniń ómirbaıanynan, is-áreketinen «qııal-ǵaja­ıyp ertegi» qurap júrgender de bar. Mu­nyń syrtynda bolshevızmniń batpan­dap kirip, mysqaldap shyǵatyn aýyr de­r­tinen aıyqpaı, jaý izdep, at tóbe­lindeı oqyǵan men abadandy bir-birine qar­sy qoıý memleketshildiktiń, ǵylymǵa negiz­delgen tanymnyń jóni emes. Osynyń bári tulǵatanýdaǵy ǵylymı qaǵıdattyń, elshildik ustanymnyń álsizdigin ańǵartady.

Shynaıylyq qaǵıdaty – pendeshilikten nemese biliksizdikten aýlaq bolý. Bul – tarıhı tulǵany, oqıǵany úzip-julmaı, tutas qaraý degen sóz. Nysanamyzdy jek kó­remiz be, jaqsy kóremiz be, onyń áre­keti­niń nemese eńbeginiń bir jerin unatyp, ekinshi jerin unatpaımyz ba – mundaı sýbektıvtilikke urynbaı, orta joldy – shynaıy ádisti basshylyqqa alý. Túsi­nik­tileý tilmen jetkizsek, zertteýshi alǵash sol kezeńdegi qoǵamdyq-saıası damý úderis­terin aıqyndaǵan zańdylyqtardy zerdelep alýǵa tıis. Osy jolda bir faktini emes, birneshe faktini qatar salystyryp, onyń qaıshylyǵyn da, emesin de tutastaı qarastyrýy kerek. Zertteýdi jaman­dyq izdeýge, qaralaýǵa, kek alýǵa nemese bir­yńǵaı araıly jaǵynan kórýge qurýǵa bolmaıdy. Aq-qara, jaqsy-jaman, jaǵymdy-jaǵymsyz – bulaı ajyratý ǵylymnyń joly emes. «Jaqsydan jaman týsa da, tartpaı qoımas negizge...» degenniń baıybyna barý genetıkanyń zertteý nysanasyna kirse kiretin shyǵar, biraq tulǵatanýdyń már­már qaǵıdaty bola almaıdy. Tarıhılyq qaǵıdaty – Shyǵys pen Batys ǵy­lymı tanymynyń san ǵasyrlyq joly. Kez kelgen tarıhı qubylys, oqıǵa ne se­bepti paıda boldy nemese oǵan ne túrtki, ol áý basta qalaı baǵalandy, keıin oǵan qan­daı baǵa berildi, qazirgi baıyptalýy qan­daı jáne bolashaqta osy týraly ne aıtyl­ýy múmkin – mine, osyndaı súz­giden ótýi qajet. Táýelsizdik tusynda tóń­keris tusyndaǵy proletkýlt sholaq bel­sendileri sııaqty jetesizdik tanytý, bir ma­qalamen jerden alyp, jerge salý – ǵylym­nyń jóni emes, jaı emosııanyń kórinisi.

Tarıhılyq qaǵıdatynyń taǵy bir ma­ńyz­dy jeri – tarıhty, tulǵany, oqıǵany, adam taǵdyryn qarastyrǵan zertteýshi myna ma­­myrajaı zamanda otyryp alyp, bı­­d­iń de, sot­tyń da, ter­geýshiniń de róline en­beýi kerek. О́zin beıtarap ustap, tarıh­tyń naq­ty kezeńindegi jaǵdaıdy, tap bol­ǵan ahýaldy, so­ǵan baılanysty jumsal­ǵan aqyl,­ saıa­sat ama­lyn, aıtyl­ǵan sóz­di, ja­rııa­­la­ǵ­an eńbekti salystyra baǵa­laýy qajet.

Máselege jan-jaqty qaraý – ǵylym men zertteý isiniń basty sharty. Bul kóbi­ne tarıhı derekke, málimetke, aqparat­qa qatysty. Kásibı zertteýshi nemese kásibı­likke umtylǵan maman qaı kezde de jalǵyz-jarym derekten qorytyndy shyǵarmaıdy. Osyǵan deıingi jáne qazirgi ǵylymı aınalymdaǵy derekterge taban tirep, ózi tapqan málimettiń deńgeıin anyqtaıdy. Qazaq: «Bir aǵashta – myń butaq, bireýi ǵana qamshyǵa sap» deıdi. Sol aıtqandaı, muraǵatta jınalǵannyń bári tarıh emes. Maman salystyra otyryp, qısynǵa keletin «qamshyǵa sap bolatynyn» tabýy qajet.

Osy turǵydan qaraǵanda, bıyl týǵanyna 130 jyl tolyp otyrǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, halyqaralyq deńgeıde tanylǵan saıası tulǵa Turar Rysqululynyń (20-jyldary BAQ-ta ózi osylaı qol qoıǵan) Alash zııalylarymen baılanysyn jańasha qaraý – ýaqyt talaby.

Bir aıta ketetin jaıt, osy birtýar qaıratker respýblıkanyń bas basylymy – «Eńbekshi qazaq» gazetin (qazirgi «Egemen Qazaqstan») 1926 jyly sáýir-maýsym aılarynda basqarypty. Bul – Alashqa bir­jaq­ty, ásire tyıym salynbaǵan kez. Turar­ǵa deıin de, odan keıin de (1928 jyl­ǵa deıin) osy gazet ólkelik kompartııa, atqarý komıteti, kásipshiler keńesi úni bol­sa da, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, J.Aımaýytuly, T.Shonanuly, t.b. ult zııa­lylaryna laıyqty oryn berdi. Qaı­ratkerdiń ózi de osy ýaqytta HH ǵasyr ba­syndaǵy saıası úderis týraly kitabynan úzindini «Eńbekshi qazaqqa» jarııalaı bastaıdy. Saıası plıýralızm oraıynda zııalylardyń jeke basyn synamaı, kóz­qara­syn, tuǵyrnamasyn bardy bar kúıinde aıtady. Sondyqtan bul názik máseleni túsin­dirýde joǵaryda kórsetken úsh qaǵıdat (shyna­ıylyq, tarıhılyq, jan-jaqty qaraý) asa qajet.

Biz Alash pen Turar baılanysyn zerdeleýdi derektermen oraılastyryp baıyptasaq deımiz.

Birinshi derek. Alash kósemi Álıhan Bókeıhan 1922 jyly qazan aıynda Qar­qaralyda tutqyndalady. Osyǵan baılanys­ty keńestik bılikte júrgen qaıratkerler T.Rysqulov pen S.Qojanov Máskeýge RKP (b) Ortalyq Komıtetine jedelhat joldaıdy. Munda olar Alashqa keshirim jasaý týraly bolshevıktik qaýlyny eske tú­sirip, bul tutqyndaý halyq narazylyǵyn arttyra­tynyn alǵa tartady. Ult kósemin tez­detip bosatýǵa yqpal etýin ótinedi. Nátıjesinde Kremldegi biraz talqylaýdan keıin Álekeń bosatylady. Ári qaraı Orynbordan Máskeýge tutqyn retinde emes, jolaýshy retinde jetkizilip, jappaı repressııaǵa deıin sol qalada turaqtaıdy (keı zertteýshiler muny «úıqamaq» deıdi).

Ekinshi derek. 1922 jyly jeltoqsanda Tashkentke toptasqan Alash zııalylary úkimettiń Bilim-ǵylym komıssııasy janynan «Talap» atty mádenı-aǵartý qaýymyn qurady. Basshysy – Halel Dosmuhameduly. Munyń quramyna M.Tynyshbaı, M.Ju­mabaı, t.b. Alash ardaqtylary enedi. Osy uıym­ǵa T.Rysqulov materıaldyq ta, qarjy­laı da kómek kórsetedi. Dál osyndaı óz­bek, túrkimen, qyrǵyz uıymdary da Ture­keńnen járdem alady. Munda osy ult­tar­dyń keıin repressııalanǵan iri tulǵalary boldy.

Úshinshi derek. Alashtyń batys aıma­ǵynda asa belsendi qyzmet atqarǵan tul­ǵa, qatarlastary «sózdiń shesheni» dep baǵa­la­ǵan Jahansha Dosmuhamedulyna qa­tysty. Turar men Jahansha, qazaqy jónmen aıtsaq, baja. Kúrdeli kezeńde turmys (kúıeýi Konstantınnen aıyrylǵan) pen saıa­sı ahýalǵa baılanysty Sibirden Tash­kent­­ke kóshken Olga Fedorovna Pýsh­kare­va­­nyń qyzdaryna osy eki qaı­rat­ker qatar úı­lengen. Ápkeli-sińli boıjet­ken­derdi sa­ýa­ty, parasaty tartymdy etse kerek. Turar Más­keýde qyzmette júr­gen­de Jahanshany ortalyqqa aldyryp, ju­mys taýyp beredi. Keıin qatty aýyryp qal­ǵanda (bir aıaq-qoly sal bolyp qalǵan), T.Rys­qulov bilikti dárigerlerge qaratqan. Bılik­tegi Turar Álekeńmen jáne basqa da zııaly­larmen Jahansha arqyly habarlasyp otyrǵan.

Tórtinshi derek. Ortalyq Azııada bol­shevıkterge qarsy bas kóterýler keze­ńin­de keshe ǵana jańa ókimetpen baıla­nys ornatqan Bashqurt eliniń bir­týar qaı­ratkeri Zákı Ýálıdı Toǵan 1920–1921 jyly basmashylar jaǵyna ótedi. Osy tul­ǵa 70-jyldardyń basynda Túrkııada ja­rııalaǵan «Estelikterinde» («Hatıralar») «Biz jasyryn adamdar arqyly Turar Rysqulovpen baılanysyp turdyq», dep jazady. Dál oqıǵa shaǵynda Alash basshylyǵy M.Jumabaı, H.Bolǵanbaı, M.Áýez, t.b. basmashylarǵa kelissózge jiberedi.

Besinshi derek. Turar Qazaqstan keńes­tik avtonomııasy birinshi úkimetiniń mú­shesi Ahmet Baıtursynulymen de jaqsy qarym-qatynasta bolǵan. 1920 jyly Turar Rysqulov, Ahmet Baıtursynuly, Nıza­metdın Hodjaev, Ahmet Zákı Ýálıdı, Harıs Iýmaǵulov (bashqurt) beseýi qol qoıyp, V.I.Lenınge hat jazǵan. Bul azattyq pen pikir alýandyǵyna umtylýdyń bastamasy edi. Osy hatta Ahmet Baıtursynuly esimi Turar Rysqulovtan keıin tur.

Altynshy derek. Taǵy da Aqań basta­ǵan bi­lim men joǵary mektepke qatysty. Eli­mizdiń tuńǵysh ýnıversıteti – búgin­gi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń Tashkenttegi bastaýy. Munda («Kırınpros» kezi) 1922 jyly A.Baıtursynulynyń 50 jyldyq mereıtoıy ótedi. 1926 jyly osy oqý orny qazaqtyń tuńǵysh joǵary bilim ordasy – «KazPedVýz»-ǵa aınalady. Ashylýyna mı­nıstr S.Sadýaqasuly Tashkentke baryp, arnaıy baıandama jasaıdy. Bul kezde astanamyz Qyzylordada edi. 1928 jyly respýblıka ortalyǵy Almatyǵa kóshti. Dál osy shaqta Máskeý Tashkenttegi oqý ornyn jaýyp,­ Almatydan jańa joǵary mektep ashýdy kózdeıdi. 30–40-jyldary elimizde jaýapty qyzmet­ter atqarǵan (QazPI-diń alǵashqy túlegi) Muhamedjan Ábdihalyqovtyń: «Osy oqý ornyn japqyzbaı saqtap qalǵan jáne Al­matyǵa laıyqty kóshirgen – Turar Rys­qu­lov. Turekeń joǵary mektep asta­na­nyń ıntellektýaldyq negizin qalyptas­ty­ratynyn jaqsy bildi», degen pikiri bar. Munda Alashtyń A.Baıtursynuly, H.Dosmuhameduly, T.Shonanuly, t.b. qaıratkerleri professor boldy.

Jetinshi derek. A.Baıtursynuly kúlli qazaq qyzdaryna úlgi etken SAGÝ me­dı­sına mamandyǵynyń tuńǵysh túlegi Aqqa­ǵaz Dosjanǵa Turar Rysqulovtyń ada­mı, aǵa­lyq járdemi týraly. 1922 jyly Aq­­qa­ǵazdyń ýnıversıtet bitirý keshi Tash­kent­te eldik shara retinde atalyp ótedi. Oǵan Túrkistan Respýblıkasy Ha­lyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy (premer-mınıstr) Turar Rysqulov pen jaýapty qyzmettegi Sultanbek Qojanov bastap, tany­mal degen barsha Alash zııa­lysy qatysady. Eldik sharaǵa oraı Aqqaǵaz­dy qyz­metke ornalastyrý, jańa me­dısı­nalyq quralmen qamtamasyz etý, áleý­met­tik máselesi úkimet basshysy deńgeıinde she­shiledi (100 myń som syılyq, 10 myń som­ǵa hırýrgııalyq jabdyq jáne páter kilti berilgen).

Segizinshi derek. Talapty qazaq jas­taryn, sonyń ishinde Alash tulǵalaryna qatysy bar jigitterdi Germanııaǵa oqýǵa jiberýge atsalysýy týraly. 1922 jyly Túrkistannyń Turar Rysqulov, Buharanyń (ol kezde bólek respýblıka) Faızolla Ho­jaev syndy qaıratkerleri aqyldasa kele, Túr­kistannan – 16, Buharadan – 46, Horezm­nen 2 shákirtti Berlınge oqýǵa jiberedi. «Nege birinen kóp, birinen az?» degen suraq­tyń jaýaby da aıqyn – bárin bólingen qarjy kólemi sheshken. Batys bilimine um­tylýshylardyń sapasyn Ǵazymbek Birim­janǵa qarap-aq aıtýǵa bolady (Mem­lekettik Dýma depýtaty, Alash úkimeti múshesi Ahmet Birimjannyń baýyry). Ol buǵan deıin Orynbor realdy ýchılıshesi men SAGÝ-dyń medısına fakýltetinde oqyp, «Aqjol» gazetinde qyzmet istegen. Jalpy, qazaqtan 5 jigit bardy delinedi. Olar­dyń tórteýi: Ǵazymbek Birimjan, Damol­la Bıtileýuly, Ábdirahman Myńaıt­pasuly, Temirbek Qazybekuly. 1923 jyly T.Rysqulov Germanııadaǵy jerles stýdentterge kómek kórsetýge Berlınge arnaıy barady. Stýdentterdiń keńsesin ustaý shyǵyndaryna, kitaptary men keńse zattaryna, eldegi oqý oryndary úshin qajetti mıkroskop alýǵa, qınalǵan jastardyń jeke qajetterine laıyqty qarjy bóledi. Keıin osy bastamasy biraz áýre-sarsańǵa salady. Germanııada keńes tarapynan qansha baqylaý qoıylsa da, T.Rysqulov emıgrasııa ókilderimen (M.Shoqaı, t.b.) kezdesken. Qaıratker osy saparynyń resmı bóligi týraly kezinde maqala da jazǵan (Ryskýlov T. Nashı stýdenty v Germanıı // gazeta «Týr­kestanskaıa pravda», 2.12.2023, № 257).

Toǵyzynshy derek. Tóńkeriske deıin Reseı memlekettik Dýmasynyń depýtaty, kásibı temirjol ınjeneri, Túrkis­tan muhtarııaty tóraǵasy, Alash avtonomııa­sy úkimetiniń múshesi Muhamedjan Ty­nyshbaımen tyǵyz qarym-qatynasy jó­ninde. Muqań men Turekeńniń baılanysy 1915 jyly bastalǵanyn tarıhshy qaýym jaqsy biledi. Bul kezde M.Tynyshbaı Túlkibasyǵa temirjol qurylysy bo­ıynsha kelgen eken. Al Turar Pispektegi aýyl­ sharýashylyǵy mektebin bitirip, Samara­ǵa oqýǵa barýǵa qarjy taba almaı júr­se kerek. Qudaıdyń qudireti, dál sol joly Samaraǵa jol tartsa, ómir ta­rıhy Álıhan Bókeıhanmen erterek túıi­ser me edi?.. Ne kerek, 1915 jyly M.Ty­nyshbaıdyń qarjylyq kómegi arqasynda Turar bastapqyda Tashkent erler gımna­zııasyna, odan soń Muǵalimder ınstıtýty­na oqýǵa múmkindik alady... Budan keıin eki tulǵa 1917 jyly 2–5 tamyzda Tash­kentte ótken Túrkistan halqynyń jal­py jınalysynda ushyrasady. Jıyn tór­aǵasy – M.Tynyshbaı. Turar osynda ortalyq keńeske hatshy bolyp saılanady (tóraǵasy – E.Qasymov, qurmetti tór­aǵasy – M.Shoqaı). 1926 jyly bılik laýazymyndaǵy T.Rysqulov M.Ty­nysh­baıdy ınjenerlik mamandyǵyna saı qyzmetke ornalastyrady.

Onynshy derek. T.Rysqulovtyń Alash­tyń jýan ortasynda júrgen (1917 jylǵy eki jalpyqazaq sezine, Alash atynan Samaradaǵy quryltaı jınalysyna, Komých pen Sibir atqarý komıtetiniń bas­qosýlaryna qatysqan) Sankt-Peterbor Áskerı medısına akademııasynyń túlegi Nurǵalı Ipmaǵambetov pen Alashqa tilekshi Meńliahmet Jumabaıulynyń urpaǵyna tıgizgen sharapaty. Keıin Qazaq­standy basqarǵan Dinmuhamed Qonaev pen kórnekti aýdarmashy bolǵan Ánýar Ipma­ǵambetov 1931 jyly Máskeýge oqýǵa at­tanǵanda osy jas talaptardy vokzal­dan kezdeısoq kórip qalyp, óz páteri­ne turǵyzyp, birer aı baǵyp-qaǵyp, ómir ba­ǵytyn aıqyndap bergen – Turar Rysqulov-tyn. Suńǵyla qaıratker balalardyń áke­­leri men týystary qandaı kúıde júrgenin túısinip, qoldaý bildirdi dep oılaımyz.

On birinshi derek. Alashqa tileýles hám Alash rýhty «Abaı» jýrnalyn shyǵaryp, talaı shyǵarma jazǵan jazýshy, dramatýrg, ǵalym Muhtar Áýezovpen baılanysy. Munyń qorytyndysy – «Qa­rash-qarash oqıǵasy» povesi. Qaısar áke Baqtyǵuldyń (Rysqul) jóni bólek, týyn­dyda oqta-tekte Seıit (Turar) beınesi de ańǵarylyp qalady. Muqań ony birde: «Kishkentaıynan joqshylyqtyń aýyr kúıin sezip te, keship te júrgen sezimtal bala óz ishinde oıshyl bolatyn. «Oqysań, adam bolasyń» degen sózderdi estigende, bar yntasymen talpynyp, asyqqan yqylas bildirdi. Sóıtip, bala qys boıy oryssha oqýdy oqyp ta shyqty. Jaqsy oqydy. Zeıin-talaby oqytýshyny da, aýyldy da yrza etti», dep bir sıpattasa, týyndynyń eń sońynda: «Oqýǵa uǵymdy, erekshe talapty momyn qara bala bolashaq zamannyń belgisiz bir jaryǵyna osy abaqty ishinde sengen kóńilmen kún sanap erjetip kele jatty», dep oqyrmanǵa oı tastaıdy.

On ekinshi derek. Jappaı saıası rep­res­sııa bastalǵanda-aq Turardyń kúdikke ilin­­g­eni haqynda. OGPÝ-NKVD 1928–1932 jyl­dary A.Baıtursynuly bas­ta­ǵan Alash­­tyń 40-tan astam zııalysyn Al­maty­da, Más­keý­de tergegende de T.Rys­­qu­lovqa qatysty birshama saýal qoıyl­ǵan. Ár tulǵadan onymen qashan, qaı jaǵdaı­da, ne úshin kezdeskenin, basqosýda ne áńgi­me bolǵanyn suraǵan. Turar olar­dyń «Máskeýdegi qamqory» retinde aıqyndal­ǵan. Osynyń ózi taqyrybymyzdy naqty ashatyndaı.

On úshinshi derek. Keıingi shekara sy­zyǵy syrtynda qalyp qoıǵan ırre­dent qandastarymyzǵa baılanys­ty. Bul jerde de Alash ushqyny bar. 20–30-jyl­dardaǵy saıası repressııa kezinde Re­seı­diń qazaq ornalasqan óńirleriniń bárin­de bas kótergenderdi, oqyǵandardy Alash­qa baılanystyryp sottaǵan. 1993 jyly Omby oblystyq FSB arhıvinen kór­gen qujattarymyzda OGPÝ-NKVD usta­ǵan adamdardyń bárine derlik «Turar Rys­qulovtyń jasyryn tapsyrmasyn oryndady» dep kiná taqqan jáne suraqtar da osy baǵytta qoıylǵan. Bizdińshe, mundaı ahýal­dy Orynbor, Saratov, Astrahan, Túmen, Che­lıabi, Barnaýyl, Altaı, t.b. óńirleri­niń repressııalanǵan qazaǵy da bastan keshti...

On tórtinshi derek. 1928 jyly qazaq baılaryn tárkileý naýqanyna qatysty. Adal eń­bekpen baıyǵan azamattarǵa Alash­tyń qurmetpen qaraǵany belgili. Tárkileý­ge T.Rysqulov ta syn kózben qaraǵany túsinikti. 1915 jyly Turar Tashkentke ba­ryp oqımyn dep talap qylǵanda, oǵan aǵaıyndary da birshama qarjy jıyp beredi. Sondaı aqsha usynǵan jan – Ermek Alda­súgiruly esimdi nemere týysy eken. 80-jyldardyń sońynda jasy 90-ǵa jaqyndaǵan Ulpataı Ermekqyzy «Ákem Turarǵa oqýyńa jaratarsyń dep aqsha berdi. 20-jyldary tárkileý naýqany bas­ta­latynyn Turekeń aýylǵa habarlady», dep aıtqan edi. Biz dál osyndaı oqı­ǵany Soltústik Qazaqstanda Smaǵul Sadýa­qas­­uly­na qatysty da estigenbiz. Bul neni bil­diredi? Qazaqstannyń ishtegi, tys­taǵy­ qaıratkerleriniń syńarjaq eko­no­­mıkalyq saıasatqa qarsy turǵanyn ańǵartady.

On besinshi derek. 1929 jyly T.Rys­qulov bastaǵan bir top qaıratker Shákárim qajyǵa hat jazyp, Almatydaǵy ǵylymı zertteý ortalyǵyna jumysqa shaqyrǵany jóninde. Bul týraly aqynnyń balasy Ahat bir esteliginde aıtypty. Shákárimniń Shyǵys tilderin jetik bilgeni, túrli aýdar­masy, shejire salasyndaǵy zertteýleri kez kelgen ortalyqtyń deńgeıin kóterer edi. Bálkim bul amal – aqyndy jaqyndap qalǵan OGPÝ-NKVD-nyń ajal tuzaǵynan qutqarýdyń jóni me edi?

On altynshy derek. 1933 jyly jel­toqsanda kórnekti ult qaıratkeri, Alash tulǵasy Smaǵul Sadýaqasuly Máskeýde qapııada qaıtqanda, ony aqtyq saparǵa shyǵaryp salý men bas gazetterge nekrolog jazýdy T.Rysqulov pen N.Nurmaqov ekeýi uıymdastyrady. Qaraly jıynda qaıǵy jutqan Álıhan Bókeıhandy (Smaǵuldyń qaıyn atasy) osy eki qaıratker qoltyǵynan demep turady.

On jetinshi derek. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, OGPÝ-NKVD tara­pynan qýdalanýshy ári «qyzyl terror­dyń» alǵashqy qurbandarynyń biri S.Sa­dýaqasuly qazasynan keıin T.Rysqulov onyń ata-anasyn salyqtan bosatý, áıeli men balasyna memlekettik járdemaqy tóleý týraly jaýapty oryndarǵa usynys berip, birsypyra nátıjege qol jetkizedi.

Sonymen, Alash pen Turar arasyn baılanystyratyn mundaı derek shartty túrde 117-den da asatynyn sezemiz. О́ıtkeni túrli saıa­sı kózqarastaǵy ult qaıratkerlerin el­­dik múdde qaı kezde de toqaılastyrǵan. Ár­qaı­sy bir maqalaǵa, bálkim zertteýge júk.

Bir aqıqatty Álıhan Bókeıhan 1919 jyly Omby saparynda «Jas azamat» uıy­my (Alashtyń tynysy) múshelerine aıtqa­ny bar. «Endi el úshin kúres jańa ókimettiń sapynda atqarylady!» (túıini shamamen osyndaı). Túrkistan shyndyǵynda qaınap ósken Turar Rysqululy osy sapta edi. «Ol Alash rýhty qozǵalysta múlde bolmady» deı almaımyz. Buǵan biz sanamalaǵan segizinshi derek – aıqyn mysal. Iаǵnı ol saıasatta az ýaqyt M.Tynyshbaı men M.Shoqaıdyń mańynda da boldy. Basqa-basqa, Túrkistan avtonomııalyq keńestik res­pýblıkasy OAK tóraǵasy T.Rysqulovtyń 1920 jyly V.Lenınge usynatyn egemendik týraly tujyrymdamasy – jańa jaǵdaı­daǵy Alash ıdeıasynyń naqty kórinisi dep sanaımyz. Muny emıgrasııaǵa ketken M.Shoqaı laıyqty baǵalaǵan. Biraz jerden saıa tappaǵan Alash arystary 20-jyldary Tashkentke (Túrkistanǵa) qonys aýdarý arqyly osy ıdeıaǵa senetinin dáleldegen.

Biz qaı qyzmetti de jaýapty atqarǵan birtýar tulǵa Turar Rysqululy eshqashan qatelespedi dep aıta almaımyz. Ol da – adam, ol da – óz zamanynyń saıası qaırat­keri. Biraq tarıhı qyzmetin tarazy basyna salǵanda, elshildik, adamshylyq, azamat­tyq, biliktilik bási artady. «Egemen Qazaqstannyń» dańqty redaktory, osy qaı­ratker týraly 5 tomdyq roman jáne drama jazǵan kórnekti qalamger Sher­han Murtaza «Tamuqta» (besinshi kitap) Turar­dyń qatarlastary da, ózi de «paı­ǵam­bar» dep baǵalaǵan Lenınmen 1920 jylǵy kezdesýin eske alǵanyn sýretteı otyryp, aldaý men arbaýdyń sońy nege jetkizgenin túsindiretin jeri bar. Sonda tonyn aýystyryp kıgen keýdemsoq júıe eshqashan aqıqatqa toqtamaıtyny, adamshylyq pátýaǵa barmaıtyny aıtylady. «Rysqulov qý qaraǵaı tósektiń ústine qaıtadan qısaıdy», dep kúńirenedi jazýshy. Ári qaraı jalǵyz uly (qarapaıym úmit rámizi) Eskendirdiń tergeýi baıandalyp, sýretker muzdy jaryp shyqsa da, az mezette kókteı solatyn báısheshekti jadynda jańǵyrtady. Tatar aǵaıyn osy kóktem rámizin «О́mirzaıa» deıdi eken. Qazan taǵdyryn uńǵyl-shuńǵyl biletin Sher­aǵań keńestik qazaq qaıratkerleri, Alash tulǵalary, olardyń urpaǵy urynǵan saıası daǵdarystyń, qanqasaptyń saldaryn sol ómirzaıaǵa balaıdy.

Deı turǵanmen, «Kúnine toqsan túrli pále kórseń, sonda da úmit úzbe bir Alla­dan» dep qazaq qara óleńindegi danalyq aqıqatqa shyǵyp, bizdi «tógilgen qan, egilgen jan», óshpeıtin eldik is-áreket, bilik-bilim Azattyqqa alyp keldi.