– Iá, onyńyz ras. Syńarym Ǵumar ekeýmiz sportty birge bastadyq. Qazaq kúresiniń qyr-syryna Túrkistan oblysy Ordabasy aýdanynyń ortalyǵy – Temirlanda qanyqtyq. Alǵashqy jattyqtyrýshymyz – Erlan Otyzbaev. 12 jasymyzdan túrli dodaǵa qatysa bastadyq. Men áýeli jasóspirimder men jastar, odan keıin eresekter arasynda el chempıony atandym. Sheberligim shyńdala kele álem men Azııa chempıonatynda top jardym. Ǵumardyń da baǵyndyrǵan belesteri bir tóbe. Orta mektepti támamdaǵannan keıin Qazaqtyń sport jáne týrızm akademııasyna oqýǵa tústik. Bul jerde Ermek Násıevtiń qol astynda jattyqtyq. Tól ónerimizde buıyrǵan nesibemizdi alǵannan keıin úsheýmiz aqyldasa otyryp, dzıýdo kúresine aýysýdy qup kórdik. Bul rette de qalyń toptyń arasynda qalyp qoıǵan joqpyz. Túrli jarysta jaqsy nátıje kórsetip, 2013 jyly ulttyq qurama sapyna qabyldandyq.
– Elimizde asa jeńil salmaqta myqty balýandar óte kóp. Soǵan sáıkes básekelestik te joǵary. Tájirıbeli sportshylardy joldan yǵystyrý ońaı bolmaǵan shyǵar?
– Biz qatarǵa qosylǵan kezde 60 kg salmaq dárejesinde kil «sen tur, men ataıyndar» saıysyp júrdi. Erkebulan Qosaev, Eldos Smetov, Rýstam Ybyraev, Ashat Telmanov, Aıbek Imashev, Ǵabıt Esimbetov... Qaı-qaısysynyń da qarqynyna tótep berý ońaı bolǵan joq. Ýaqyt oza keıbiri úlken sporttan qol úzdi, keıbirin jolymyzdan yǵystyrdyq. Keıbirimen biraz ýaqyt boıy ábden tirestik. Aqyry Ǵumar ekeýmizge halyqaralyq arenaǵa jol ashylyp, túrli dúbirli dodalarda el namysyn qorǵadyq.
– Biraq ýaqyt oza Ǵumar kópshilik nazarynan tys qaldy. Ne sebepti?
– Negizi alǵashynda maǵan qaraǵanda baýyrym táýir kúresti. El chempıonatynda qola medal ıelengennen keıin ol shetelge alǵash ret shyqqanyna qaramastan, Chehııada ótken Eýropa kýboginde úshinshi orynǵa taban tiredi. Osy jarysta men utyldym. Basqa da týrnırlerde top jaryp, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi atandy. Ekeýmiz bir salmaqta kúrestik. Sodan Ǵumar maǵan jol berip, óz mansabyn aıaqtady. Qazir syńarym Qorǵanys mınıstrligine qarasty Armııashylardyń ortalyq sport klýbynda (AOSK) dzıýdo bóliminiń bastyǵy, qazaq kúresinen memlekettik jattyqtyrýshy qyzmetterin abyroıly atqaryp júr.
– 2013 jyly ulttyq komandamyzdyń qataryna qabyldandym dep joǵaryda aıttyń. Sol kezden beri Olımpııa oıyndarynyń alaýy úsh márte tutandy. Sonda 2016 jyly Rıo-de-Janeıro, 2021 jyly Tokıodaǵy jarystarǵa qatysýǵa esh múmkindigiń bolmady ma?
– Brazılııaǵa barmaıtynym áý bastan belgili edi. Sebebi elimizdegi ózge balýandarǵa qaraǵanda reıtıngim edáýir tómen boldy. Al Tokıoǵa bir taban jaqyn turdym. Olımpıada qarsańynda birqatar iri dodalarda daralanyp, ájeptáýir upaı qoryn jıdym. Álemdik reıtıngte ekinshi orynǵa deıin kóterilgen kezim de boldy. Bir sózben aıtsaq, Eldos Smetov ekeýmiz ábden tirestik. Desek te bapkerlerdiń tańdaýy Smetovke tústi. Bul durys sheshim boldy. Qurdasym el senimin aqtap, Kúnshyǵys elinde kúmis medaldy moınynda jarqyratty.
– Jalpy, halyqaralyq jarystarda ekeýlerińniń joldaryń qansha ret túıisti?
– Úsh ret kúrestik. Barlyq báseke Eldostyń paıdasyna sheshildi.
– Tatamıde bitispes qarsylas ekensizder, al ómirde she?
– О́te jaqsy aralasamyz, jaqyn dospyz. Sporttaǵy básekelestik syılastyǵymyzǵa esh syzat túsirgen joq.
– Seniń alǵash ret jasyndaı jarqyrap, jankúıerlerdiń júregin jaýlaǵan keziń 2021 jyl edi. Býdapeshttegi álem chempıonatynda kúmis medal ıelenip, ózińniń zor áleýetińdi baıqattyń. Sol jarysty jadyńda bir jańǵyrtsań...
– Shyny kerek, segiz jyldaı 60 kg salmaq dárejesinde kúresip, ne Olımpıadaǵa barmadym, ne álem chempıonatynda jeńis tuǵyryna kóterilmedim. Bul jaǵdaı meniń shymbaıyma qatty batty. Qynjyldym. Namystandym. Sodan bul meniń osy salmaqtaǵy sońǵy jarysym dep sheshtim. Býdapeshttegi básekege tyńǵylyqty daıyndaldym. Jerebe ońaı túspedi. Alǵashqy aınalymdarda chehııalyq Davıd Pýlkrabek pen germanııalyq Morıs Plafkıdi utqan jaǵdaıdyń ózinde úshinshi kezeńde ataqty Rıýdzıý Nagaıamamen kúresýge týra keledi. «Qıyn boldy-aý» dep oıladym. Alǵashqy eki qarsylasymdy ońaı eńserdim. Desek te japonnyń juldyzymen jolym qıyspady. Ony ázerbaıjandyq Kamrat Hýseınov kóz aldymda taza túsirip ketti. Shırek fınalda Hýseınov fransııalyq Valıd Hııarǵa jol berse, men mońǵolııalyq Ýnýbold Lhagvaıamsty uttym. Jartylaı fınalda Hııardy súrindirdim.
– Al sheshýshi tusta Iаgo Abýladzeni utyp, altyn alýǵa ne jetpedi dep oılaısyń?
– Reseıdiń namysyn qorǵaǵan grýzın jigitin sodan bir aı buryn ǵana Gran-prı týrnırinde «vazarı» ádisimen utqanmyn. Osy joly da jeńemin dep oıladym. Biraq báseke barysynda ózim óreskel qatelik jiberip, sonyń zardabyn shektim.
– Sodan 66 kg salmaq dárejesine aýystyń. Jańa salmaqqa beıimdelý qıyn bolǵan joq pa?
– Buǵan deıin ár jarys saıyn 5–6 kg salmaq qýyp júrdim. Onyń barlyǵy da aǵzaǵa keri áserin tıgizetini málim. Sóıtip, táýekelge bardym. Shyny kerek, birden beıimdelý ońaı bolmady. Buryndary qarsylastarymdy esh qıyndyqsyz-aq alyp uratynmyn. Al 66 kg salmaq dárejesinde fızıkalyq daıyndyǵyń kúshti bolmasa, eshkim seniń yrqyńa kóne qoımaıdy. Mine, osy jaǵyn jetildirýge kóp kúsh saldym. Birte-birte elishilik jarystardaǵy qarsylastarymdy yǵystyra bastadym. Túrli týrnırlerge qatystym. Birde uttym, birde utyldym. 2022 jyly Astanadaǵy Azııa chempıonatynda qola medal ıelendim. Sodan keıin elimizde osy salmaqtyń kóshbasshysy ekenimdi moıyndattym.
– Endi áńgime aýanyn Parıj Olımpıadasyna bursaq. Osy jarysqa daıyndyq barysynda basty qarsylastar dep kimderdi aıtar ediń?
– Eldos Smetov ekeýmiz bir bólmede jattyq. Jarys qarsańynda jerebe tartý rásimin qadaǵalap otyryp, ekeýmiz de Japonııanyń balýandaryna túsip qalmaýdy tiledik. Birinshi 60 kg salmaqta kimderdiń kúresetini anyqtaldy. Eldos Nagaıamamen bir topqa tústi. Bet álpetine qarasam, dosym esh qobaljyp turǵan joq. «Buıyrtsa, japondy jeńemin!» dep senimdi sóıledi. Oǵan «Aq jol!» tiledim. Odan keıin 66 kg salmaq dárejesine kezek keldi. Meniń qaýiptengenim – Hýfımı Abe. Dańqy dúrkirep turǵan naǵyz darabozdyń ózi. Árıne, bozkilemge jeńilemin dep shyqpaısyń ǵoı. Jolymyz túıisse, Abemen de aıanbaı aıqasatyn edim. Abyroı bolǵanda ekeýmizdiń jolymyz qaq aıyryldy, kóńilim ornyna tústi. Basqa balýandardy jeńýge kúsh-jigerimniń jetetinine senimdi boldym.
– Tokıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, álemniń tórt dúrkin chempıony Hýfımı Abemen joldaryń aıyrylysqanymen, «jerebe joldas boldy» dep aıta almaımyz. О́ıtkeni Parıjdegi qarsylastaryńnyń deni álemdik reıtıngte senimen salystyrǵanda edáýir joǵary turdy. Máselen, dál Olımpııa oıyndary qarsańynda jarııalanǵan IJF-tiń tiziminde ıspanııalyq Davıd Garsııa Torne – 9, ońtústikkoreıalyq An Baýl – 13, fransııalyq Valıd Hııar – 16, brazılııalyq Vıllıan Lıma 8-satyǵa jaıǵasty. Sonda joǵaryda esimderi atalǵan jampozdardyń eshqaısysynan qaımyqpaǵanyń ba?
– Ázer degende tórtjyldyqtyń basty dodasyna qatysý múmkindigine ıe bolǵannan keıin barynsha nátıje kórsetýge tyrystym. Jeńis tuǵyryna kóterilip, elge abyroımen oralýdy maqsat tuttym. Iá, qarsylastarymnyń barlyǵy da azýly boldy. Alǵashqy beldesýdi Davıd Garsııa Tornege qarsy ótkizdim. Eýropa chempıonatynyń kúmis júldegeri «kesek ádisterdi kóp jasaıtyn» dzıýdoshy retinde tanymal. Sońǵy Tokıo Gran-prıinde ıspanııalyq meni «ıpponmen» utqany taǵy bar. Negizi oǵan deıin ekeýmiz alty ret kúsh synasyp, úsh beldesýdi ol utsa, úsh ret meniń kúshim basym boldy. «Úırenisken jaý atyspaqqa jaqsy» demekshi, Torneniń osal tusyn jaqsy bilemin. Sodan aıqasty qosymsha ýaqytqa deıin aparýdy josparladym. «Golden-skorda» Davıdtiń tereń bir tynystaǵanyn estigende, «Á, bálem, boldyryp qalǵan ekensiń ǵoı» dedim de, sáti kelgende ony bir qyryna aýnatyp jiberip, jeńiske jettim.
Ekinshi kezeńde Rıo Olımpıadasynyń kúmis, Tokıo Olımpıadasynyń qola júldegeri, álem chempıony, álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy An Baýlmen aıqastym. Sol kúnge deıin men ony uta almaı júrdim. Basqasyn aıtpaǵanda, Ońtústik Koreıanyń oǵlany álem chempıonattarynda eki ret aldymdy orap ketti. Osy joly «qalaı bolǵanda da ketken esemdi qaıtaramyn» dep, tas-túıin daıyndalyp, tatamıge beldi bekem býyp shyqtym. Sáti kelgende eki jeńinen ustap, alyp urdym. Vazarı! Tabloǵa qarasam, aıqastyń aıaqtalýyna áli 3 mınýt 35 sekýnd bar eken. Endi ne isteımin? Qazir An alǵa umtylady. Onyń qarqyndy shabýylyna qalaı shydas berýge bolady? Qarsylasymnyń fýnksıonaldyq daıarlyǵy keremet eken, damylsyz shabýyldady. Áıteýir oǵan tótep berdim. Báseke aıaqtalǵannan keıin qarasam, An Baýl esh sharshamaǵan. Tipten ter de shyqpaǵan. Tek ne bolǵanyn túsinbeı, jan-jaǵyna jaltaq-jaltaq qaraıdy...
– Úshinshi kezeńde seni álem chempıonatynyń qola júldegeri, Eýropa chempıony Valıd Hııar kútip turdy. «Gran-Pale-Efemer» keshenine jınalǵan jergilikti jankúıerlerdiń óz jerlesterin barynsha qoldaıtyny anyq. Osy jaǵdaı saǵan keri áserin tıgizbedi me?
– Hııar tatamıge bettegen kezde san myń jankúıer jerdi tepkilep, sport keshenin basyna kóterdi. Baǵzy zamanda, ejelgi Rımde dáp bir gladıatordy aıqas alańyna shyǵaryp jatqandaı áser qaldyrdy. Sonyń aldynda ǵana ol Olımpııa oıyndarynyń kúmis, álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri Vaja Margvelashvılıdiń aıaǵyn kókten keltirgen edi. Sonyń bárin eskergen kórermender Valıdke keremet qoldaý kórsetti. Árıne, kópshiliktiń qoldaǵany jaqsy ǵoı. Biraq onyń ekinshi jaǵy da bar. Bul psıhologııalyq turǵydan óte qıyn. Júıkege salmaq salady. Fransýz balýany sol qysymǵa shydamady. Valıd bul mejede óz deńgeıinde kúrese almady. Báseke bastalǵan bette jergilikti dzıýdoshyǵa tóreshilerdiń búıregi buryp turǵanyn baıqadym. Beldesý bel ortadan asqan tusta maǵan ekinshi shıdo berildi. Endi bir eskertý jasalsa, jarys jolynan shyǵyp qalamyn. Sony qaperge alǵan men barynsha saýatty kúresýge tyrystym. Asyqpaı-aptyqpaı júrip, aıqastyń aıaqtalýyna 7 sekýnd qalǵanda ádis jasamaq bolǵan Hııardy ústinen basyp qaldym da, tyrp etkizbeı ustadym. Sóıtip, jeńisti julyp ákettim.
– Sondaı myqty qarsylastardy qapy qaldyrǵannan keıin jartylaı fınalda brazılııalyq Vıllıan Lımadan utylady dep esh oılamaǵan edik...
– Negizi Lımany da jeńýge bolatyn edi. О́zim de oǵan 100 paıyz senimdi boldym. Jeńilem degen oı qaperime de kirgen joq. Men birte-birte tegeýrinimdi kúsheıtip, áne-mine laqtyram dep júrgenimde, ol qolymdy aýyrtyp aldym dep dárigerlerdiń kómegine júgindi. Bir jarym mınýttaı em-dom jasaldy. Sol kezde qarqyn buzyldy. Bárin basynan bastaýǵa týra keldi. Vıllıan solǵa kirgendeı bolyp, áp-sátte oń jaqqa ádis jasady. Men taıqýǵa tyrystym. Alaıda sol mezette bashpaıym ilinip qalyp, jerge jaýyrynymmen quladym. Osy sátsizdik bas júldege talasý múmkindiginen aıyrdy.
– Al qola medal jolyndaǵy tartys qalaı órbidi?
– Oǵan deıin Strahanııa Býnchıchpen birde-bir ret kezdespegen edim. Boıy syryqtaı Serbııanyń sańlaǵy qol-aıaǵynyń uzyndyǵyn paıdalanyp, biraz ábigerge saldy. Biraq onyń túbi bir qatelikke boı aldyratynyn bildim. Kóp keshikpeı ońtaıly sátin taýyp, oǵan san soqtyryp kettim. Osylaısha, jeńis tuǵyryna kóterilip, elimizdiń kók týyn Parıjdiń tórinde jelbirettim.
– 32 jasyńda Olımpııa oıyndarynyń qola júldegeri atanǵanda qandaı sezimde boldyń?
– Talaı jylǵy eńbegimniń aqtalǵanyna qýandym. Ár jyldary qoldaý kórsetken azamattar men bapkerlerime, onyń ishinde jeke jattyqtyrýshym Ermek Násıevke, atan-anam, týǵan-týystarym, jora-joldastaryma alǵysym sheksiz. Alǵashynda altynǵa talasa almaǵanyma kúıinsem, elge oralǵannan soń, qola medaldyń da qundy ekenine anyq kóz jetkizdim. Sol qýanyshym áli de basylǵan joq.
– Áńgimeńe rahmet! Aldaǵy jarystarda da zor tabys tileımin.
Áńgimelesken –
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
