Qazaqstan – Reseı: Seriktestik qadamdary

Ejelden qońsy qonǵan qos eldiń arasynda dostyq, yntymaqtas­tyq jáne ózara kómek týraly shartqa 1992 jylǵy 25 mamyrda qol qoıylyp, dıplomatııa­lyq qatynastar 1992 jyl­­dyń 22 qazanynan bastaý ala­­dy. Eki eldiń strategııalyq áriptes­tigi 2013 jyly qabyldanǵan HHI ǵasyrdaǵy tatý kórshilik pen odaqtastyq týraly shartpen nyǵaıa tústi.

Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan men Reseı áskerı yntymaqtastyq týraly shartqa sáıkes áskerı kómek turǵysy­nan da bir «pátýaǵa kelip», 1992 jylǵy 25 mamyrdaǵy dostyq, yntymaqtastyq jáne ózara kómek týraly ekijaqty shartpen jáne 1992 jylǵy 15 mamyr­daǵy Ujymdyq qaýipsizdik týraly shartpen ortaq múddege ýaǵdalasqan.

Jalpy, ekijaqty qarym-qatynastar men yntymaqtastyq keń kólemdi quqyqtyq bazamen retteledi. Ashyq aqpa­rat kóz­derine súıensek, osy kún­ge deıin 400-den asa shart pen keli­simge qol qoıyl­ǵan.

Ol qujat­­tardyń ishin­degi qun­dy­lary – Dostyq, yntymaqtas­tyq jáne ózara kómek týraly shart (1992), Ujymdyq qaýip­­sizdik týraly shart (1992), HHI ǵasyrǵa baǵyttalǵan Máń­gilik dostyq pen odaqtastyq týra­ly dek­larasııa (1998), 2013 jyl­ǵy 11 qarashadaǵy HHI ǵa­syr­daǵy tatý kórshilik jáne odaq­tastyq týraly shart (2013), Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaq týraly (2014) shart. Mine, osy atalǵan asa mańyz­dy sharttarmen úndes 400-ge jýyq qujattardy negizge ala oty­ryp eki el joǵary jáne eń joǵa­ry deńgeıde qarqyndy saıası baı­la­nystardy jalǵas­tyryp keledi.

Jalpy, Qazaqstan men Reseı BUU, EQYU, TMD, UQShU, ShYU, EEAO jáne ózge de birqatar halyqaralyq uıym aıasynda kópjaqty formatta belsendi ózara is-qımyl jasap keledi.

Aldymen ejelden qońsy jatqan qos memleketti baılanystyratyn halyqaralyq uıym – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy. KSRO-nyń kúı­reýinen keıin 1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda qurylǵan TMD – Qazaqstan táýelsiz el retinde múshe bolǵan alǵashqy uıymdardyń biri. Uıymnyń áý bastaǵy maqsaty keńestik ımperııanyń quramynda tonnyń ishki baýyndaı bir-birimen tyǵyz baılanysta bolǵan elderdiń bir-aq sátte azattyq alyp, óz jolymen ketýi ulttyq múdde turǵysynan úlken jetistik, baǵa jetpes baq bolǵany ras. Al derbes memleket retinde zaman kóshine ilesip, ózge elderdiń qarqynyna qosylyp, naryqtyń soqpaǵyna tótep berý postkeńestik elder úshin ońaıǵa túspeıtini áý bastan boljanǵany ras. Osy rette kezinde alyp ımperııanyń ortalyǵy bolǵan resmı Máskeýdiń TMD-daǵy róliniń mańyzdylyǵyn joqqa shyǵarý qıyn.

О́tken aıda Máskeýge jumys saparymen barǵan Qasym-Jomart Toqaev Táýelsiz Memle­ketter Dostastyǵy uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysyna qatysyp, jıynda sóz sóılep, Reseıdiń TMD-ǵa tóraǵalyq etý barysynda nátıjeli jumys atqarǵany úshin Vladımır Pýtınge alǵys aıtty. Sondaı-aq Memleket basshysy 1991 jyly Almaty deklarasııasynyń negizinde qurylǵan TMD-nyń áleýetin bedeldi halyqaralyq uıym retinde odan ári nyǵaıtý Qazaq­stan úshin basty basymdyqtyń biri ekenine nazar aýdardy.

Elderimizdi baılanystyra­tyn taǵy bir mańyzdy halyqara­lyq uıym – TMD-nyń izin ala qurylǵan Ujymdyq qaýipsiz­dik týraly shart uıymy. Arme­nııa, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyz­stan, Reseı, Tájikstan elderi qurǵan UQShU TMD-nyń áskerı-saıası uıymy sanalady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyldyń 16 mamyrynda Máskeýde ótken UQShU sammıti aıasynda Reseı Prezıdenti Vladı­mır Pýtınmen kezdesip, ekijaqty kún tártibin­degi ózekti máselelerdi, sondaı-aq saýda-ekonomıkalyq sala­daǵy Qazaqstan-Reseı yntymaq­tas­tyǵyn talqylaǵan-dy. Sol kezdesýde Qasym-Jomart Toqaev «Shyn máninde, elderi­miz arasyndaǵy saýda-ekonomı­kalyq jáne saıası yqpaldas­tyqtyń qarqyny nashar deýge esh negiz joq. Taýar aınalymy 25 mlrd dollarǵa jetti. Reseı – Qazaqstan úshin saýda-ekonomıkalyq saladaǵy basty seriktes», degen edi.

Osy rette bıylǵy shildede Astanada ótken ShYU sam­mıtinen keıin Qasym-Jomart Toqaev pen Reseı Federa­sııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtınmen kezdesip, Memleket basshysy sammıtke qatysqany úshin V.Pýtınge rızashylyǵyn bildirip, Reseıdiń «Shanhaı rýhyn» nyǵaıtý isine jáne uıymǵa múshe eldermen kópjaqty yn­ty­maq­tastyqty damytýǵa aıtar­lyqtaı úles qosqanyn atap ótti.

«Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etý – óte mártebeli ári jaýapty mıssııa. ShYU halyqaralyq arenada laıyqty bedelge ıe boldy. Árıne, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń áleýetin nyǵaıtýǵa Reseıdiń qosqan eleýli úlesin atap ótpeske bolmaıdy. Osy oraıda tóraǵa quqyǵyn paıdalanyp, Sizge alǵys aıtqym keledi», dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Vladımır Pýtınniń Qazaq­stanǵa byltyr qarasha aıynda jasa­ǵan tarıhı sapary­nan keıin ekijaqty ynty­maq­tastyq qarqyndy damyp ke­le jatqanyn da aıtyp ótken-di.

«Sizdiń saparyńyz kezinde kelisilgen jobalardyń mańyzy zor jáne elderimizdiń ózara yq­paldastyǵynyń stra­tegııa­lyq sıpatymen ushtasady. Sondyq­tan olardyń júzege asatynyna esh kúmánim joq. О́ıtkeni bul jobalar Qazaqstan men Reseı Federasııasynyń múddelerine saı keledi», degen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Vladımır Pýtındi bıyl kúzde elimizge taǵy da memlekettik saparmen kelýge, sonymen qatar UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesi­niń otyrysyna qatysýǵa shaqyr­ǵan edi.

Al óz kezeginde V.Pýtın Astana sammıtin shyn máninde mazmuny jaǵynan halyqaralyq sıpatqa ıe bolǵanyn aıtyp, joǵary baǵasyn bergen.

«Elderimizdiń birqatar halyq­aralyq uıymǵa tór­aǵalyq etip otyrǵanyn atap ótkim keledi. Qazaqstan ShYU men UQShU-ǵa, al Reseı BRIKS pen TMD-ǵa tóraǵa bolyp otyr. Sondyqtan bir-birimizdi qoldap, kómektesemiz. Qazaqstanǵa mem­le­kettik saparmen kelýge shaqyr­ǵanyńyz úshin alǵys aıtamyn. Elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymy artyp, shamamen 30 mlrd dollarǵa jetti. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Reseı Qazaqstannyń negizgi saýda-ekonomıkalyq seriktesteriniń biri bolyp qala beredi, – dedi Reseı Prezıdenti.

Osy kezdesýde Prezıdent­ter ekijaqty jáne kópjaqty formattaǵy turaqty saıası dıa­logti saqtaýǵa ózara nıet­ti ekenin rastap, qol alysty. Qazaq­stan tarapy taǵy bir mańyz­dy kezdesýge muryndyq bolyp, Qazaqstan-Reseı qarym-qaty­nasy tarıhynyń jańa betterin jazýǵa jiger tanytyp otyr.

– Búginde Reseı Federasııa­synyń 76 sýbektisi Qazaqstan­daǵy tıisti aýmaqtarmen tike­leı qarym-qatynasta. Buny otandyq kompanııa­lar men ónimderdiń Reseı naryǵyndaǵy rólin kúsheıtýge baǵyttaý kerek. Qalyptasqan jaǵdaı kerisinshe Qazaqstan-Reseı ál-aýqatyndaǵy dısbalansty retteýge taptyrmas múmkindik, ol úshin joǵary deńgeıdegi dıalog serııasyn úzbeý qajet, – deıdi Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty Qoǵamdyq úrdisterdi zertteý ortalyǵynyń basshysy, saıasattanýshy Rızzat Tasym.

Onyń aıtýynsha, Reseımen dıalogti qamtıtyn teńge­rim­di syrtqy saıasat Qazaqstan­ǵa óziniń derbestigin saqtap, halyq­aralyq arenadaǵy ornyn nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.