Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Áıgili «Shuǵanyń belgisi» povesiniń alǵashqy nusqasy osy jýrnalda jarııalandy. Qazaq jazýshysynyń izi qalǵan oqý ornynda eskertkish taqta ornatylǵanyn maqtan etken óner ıesi Qapan Badyrov: «Men Bıaǵany alǵash ret 1922–1923 jyldary Orynbor qalasynda kezdestirdim. Júzi jyly, kishipeıil, kisige óte jaqyn, jaqsy adam bolatyn... 1972 jyly gastrolmen Ýfa qalasyna bardyq. Mýzeılerinde, tarıhı jerlerinde boldyq. Sonda ertede Beıimbet oqyǵan medrese ǵımaratyna eskertkish etip memorıal taqta qoıypty. Qandaı qýanysh! Bashqurt halqyna rızalyǵymdy jazýshylary arqyly aıtyp, shattyq kóńil bildirdik», dep eske alady. Qalamgerlik qyry medresedegi qoljazba jýrnaldan bastaý alǵan B.Maılın baspasózden qol úzbegen.
1922 jyly S.Seıfýllınniń shaqyrýymen B.Maılın Orynborǵa kelip, baspasóz qyzmetine qyzý kirisedi. Ol Qostanaıda basylyp shyǵatyn «Aýyl» gazeti men Orynbordaǵy «Eńbekshi qazaq» gazetinde kezekpen qyzmet atqarady. Naqtylap aıtsaq, Beıimbet 1923 jyldyń 14 shildesinen bastap Qostanaıdyń «Aýyl» gazetinde qyzmet etedi. Jaýapty hatshy, kóp uzamaı redaktordyń orynbasary bolyp taǵaıyndalady. Bul gazette 1925 jyldyń naýryzyna deıin eńbek etti. Kóptegen novellasy, syqaq áńgimesi, «Raýshan kommýnıst» hıkaıaty osy gazet betterinde jarııalanady. Demek «Aýyl» gazetin Beıimbettiń san alýan janrda qalam terbep, jazýshylyq sheberligin shyńdaǵan mektebi deýge bolady. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, tek 1924 jyly ǵana Beıimbettiń jetpiske jýyq shyǵarmasy jaryq kórdi.
Ol «Eńbekshi qazaq» gazetiniń esigin eki ret ashty. Beıimbettiń bul gazettegi qyzmeti 1922–1923 jáne 1925–1928 jyldardy qamtıdy. Derekterge súıensek, 1925–1928 jyldary «Eńbekshi qazaqta» Beıimbettiń 60-qa jýyq óleńi, 80-nen astam oqshaý sózderi, feleton, áńgimeleri, 160-qa jýyq maqalasy jarııalandy. Beıimbettiń bir ereksheligi, baspasózden esh ýaqytta qol úzbegen. О́miriniń sońǵy jyldary (1934–1937) «Qazaq ádebıeti» gazetiniń jaýapty redaktory boldy. Beıimbettanýshylardyń anyqtaýynsha, Maılınnen muraǵat qalmaǵan, onyń barlyq eńbegi 1912–1937 jyldardaǵy merzimdi basylym betterinde jarııalanǵan.
Turaqty túrde ónimdi jazatyn osynaý áriptesi týraly S.Muqanov: «Jumysynyń kóptigi men ónimdiligi jaǵynan Beıimbetke teńesetin qazaq jazýshysy, ásirese qazaq jýrnalısi az bolatyn. Kórkem ádebıet maıdanynda shırek ǵasyr boıyna eńbek etken Beıimbet qalamynan týǵan shyǵarmalar ulan-baıtaq. Sol kezde Qazaqstanda shyǵatyn «Qyzyl Qazaqstan», «Áıel teńdigi», «Lenınshil jas» basylymdarynyń bárinde de óleń, áńgimelerin, oqshaýlaryn úzdiksiz jarııalaıtyn ol merzimdi baspasóz isine meılinshe kánigerlenip alǵan kisi», dep eske alady. Keıin óleńderi «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalynda jarııalanyp turady. Troısk qalasynda «Aıqapta» qyzmette júrgen S.Toraıǵyrovpen, M.Seralınmen tanysady.
Bıaǵańnyń qalamgerlik qabiletiniń jan-jaqtylyǵy, ónimdi eńbektenetini týraly Ǵ.Músirepov: «О́mir tirshiliginen birjola qoshtasqansha qolynan qalamy túspegen, ádebıettiń qaı salasyn bolsa da bıikke kótere bilgen», deıdi. Ákesi týraly qyzy Gúlsim Maılınanyń esteliginen alynǵan myna bir úzikte taqyrypty naqtylaı túsedi: «Ákem meıirimdi, kishipeıil, eńbekqor jan bolatyn. Onyń qolynan qalamy túsken sáti tym sırek edi. Tipti rabfakta oqyp júrgen maǵan úı tapsyrmasyn oryndaýǵa kómektese otyryp ta, ózi jaza beretin...». Bul týrasynda Beıimbettiń óz jazǵany da bar: «Qolymnan qalamym túskenshe jaza beremin. Jańa ómir týraly jáne ony ornatyp, órkendetip jatqan adamdar týraly jazamyn. Meniń jazǵanym halqyma az da bolsa paıda keltiretin bolsa, jan salyp jazatyn bolamyn».
Beıimbettiń jýrnalıstik qyzmetine úlken jaýapkershilikpen qarap, qashanda uqyptylyq pen muqııattylyq tanytatynyn onymen qyzmettes bolǵan aqyn Jaqan Syzdyqov bylaısha eske alady: «Sol kezde «Jarshy», «Ádebıet maıdany», «Áıel teńdigi» jýrnaldary baspa janynan shyǵatyn. Jýrnaldarǵa basylatyn materıaldardyń úlken-kishisi Bıaǵanyń redaksııalaýynsyz terýge jiberilmeıtin. Men ózim kúni búginge deıin ondaı uqypty, janashyr redaktordy kezdestirgem joq. Jaqsy bir shyǵarma oqysa, jany jadyrap sala beretin».
Jazý isine tóselgenine qaramastan, Beıimbet qashanda kóp oqyp, tynymsyz izdenedi. Ol tatar, Shyǵys ádebıetin óte jaqsy biletin. Batys ádebıetiniń ozyq úlgilerin ózi oqyp-úırene júrip, ózgelerge de úlgi etetin. Kóp oqyp, tynymsyz izdený qajettigin keıingi jastarǵa eskertip otyratyn. Aıtalyq, qalamgerlikke bet burǵan Márııam Hakimjanovaǵa Bıaǵa bylaısha aqyl-keńes beredi: «Kúndelikti gazet-jýrnaldardy kóp oqy. Olarda bolǵan óleń-áńgimelerdi bosqa jibermeı oqy. Neǵurlym kóp oqysań, soǵurlym oıyńdy tereńdetip, tilińdi ushtaıtyn naǵyz mektep – solar». Sondaı-aq jazý isine asqan jaýapkershilikpen qarap, ár sózge muqııat bolý qajettigin «bilem eken dep sóz bitkendi quıyltyp, quıǵyta berý shyǵarmanyń shyraıyn engizbeıdi, shyrqyn buzady. Sýdyń da suraýy bar» degen sózderimen bildiredi. B.Maılınniń sharapaty tıgen ánshi Elýbaı О́mirzaqov bylaısha aǵynan jarylady: «Beıimbet ekeýmiz Aqtóbe aýylynanbyz.1921 jyly Qostanaıdaǵy mılısııalar daıarlaıtyn alty aılyq kýrsqa jibertti. Keıin Orynborda ashylǵan qazaqtyń halyq aǵartýshylar ınstıtýtyna túsýime jaǵdaı jasady. Beıimbettiń meni elde bastaǵan úıirmeden úlken sahnaǵa deıin súıregen ólsheýsiz kómegin aıtyp jetkize almaımyn. 1936 jyly Moskvaǵa onkúndikke bardym. Partııa men úkimet qyzmetimdi baǵalap, omyraýyma orden taqty. Soǵan qýanǵan Beıimbet pen Ǵabıt, Kúljamal, Qusnı maǵan arnap toı jasady. О́ner esigin ashyp, onyń tórine shyǵaryp, meni adam etken Beıimbet. «Jaqsymen joldas bolsań, jetersiń muratqa»
degen osy».
Maılınniń jýrnalıstik qyzmeti onyń qalamgerlik talantynyń jan-jaqty ashylýyna zor yqpal etti: ol aqyn, prozaık, dramatýrg retinde tanyldy. Aıtalyq, talantty qalamgerdiń túrli taqyryptaǵy óleńderimen, lırıkalyq jáne satıralyq jyrlarymen qatar, «Baıdyń qyzy», «Rázııa qyz», «Záıkúl», «Marjan», «Qashqan kelinshek» syndy on tórt dastany, «Shuǵanyń belgisimen» qatar, qazaq áıeliniń taǵdyryn tolǵaıtyn eki shyǵarmasy «Raýshan-kommýnıst», «Beren», taǵy basqa týyndylary dúnıege kelgen. Maılın dramatýrgııasyndaǵy irgeli týyndy «Maıdan» ekenin atap ótken jón. Ǵ.Músirepovpen birlesip «Amangeldi» pesasyn jazǵan. Áriptestik qarym-qatynasta jaqyn aralasqan olar bir-birin jaqsy tanyǵan.
B.Maılınniń jazýshylyq qabileti áńgime janrynda aıqyndaldy. Onyń shyǵarmashylyǵynyń negizgi mazmuny – Qazaqstandaǵy jańa aýyl shyndyǵy. Jazýshy shyǵarmalarynyń tili – qarapaıym eńbek adamdarynyń tili, sondyqtan da onyń shyǵarmalaryn kópshilik túsinip oqıdy. Qazaq áńgimesiniń úzdik úlgisin kórsetken B.Maılın týraly M.Áýezov: «Qazaq áńgimeleriniń asa kórkem úlgileri Beıimbet Maılınniń murasynan tabylatyn», dep baǵa bergen. Zańǵar jazýshynyń shákirti Zeınolla Qabdolov: «Sańlaq sýretker ólsheýli ǵana tvorchestvolyq ǵumyrynda ólsheýsiz eńbeksúıgishtigi arqyly jazýshylyq, jazý, jaqsy jazý, jaqsy jaza alsań, qalam qurǵatpaı jazý ekenin tynymsyz da migirsiz is-áreketimen qolma-qol dáleldep ketti». Orys ádebıetinde áńgime janrynyń órkendeýine A.Chehov úlken úles qossa, B.Maılın qazaq áńgimesiniń qas sheberi atanady. Zamandastarynyń biri ony «Qazaqtyń Chehovy» degende, Beıimbet: «Chehovtyń aýyly alys qoı» dep, qarapaıymdylyq tanytqan kórinedi. Beıimbettiń qarapaıymdylyǵy týrasynda Ǵabeń: «Gazet-jýrnal betterinde qym-qıǵash aıtystar bolyp jatqan kúnderde ol bir jazýshy týraly jaman sóz aıtqan emes... Beıimbet jınalystarda, prezıdıýmda otyrmaıdy. Talaı jınalysta ásheıin toptyń bir shetinde otyra beretin edi. Ol keremet qarapaıym, eńbekqor adam edi», dep jazady. Onyń tazalyǵyna, qaq-soqpen jumysy joqtyǵyn tanyǵan Músirepovtiń «Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn» dep aıtýy sondyqtan.
Jazýshy, jýrnalıst B.Maılın aýdarma isine de eleýli úles qosty. Qazaq aýyz ádebıeti úlgilerin, qazaq aqyndaryn ózge jurtqa tanytýdy kózdegenin myna bir sózderi aıǵaqtasa kerek: «Eger biz folklorymyz ben Abaıymyzdy orys tilinde jetkize alsaq, búkilodaqtyq kórkem mádenıetimizdi baıytqan bolar edik». 1932 jyly P.Bykovtyń «Romanovtardyń sońǵy kúnderi», V.Bonch-Brýevıchtiń «Joldas Lenınge jasalǵan qastandyq» eńbekterin qazaqshalady. Kórkem shyǵarmalarmen qatar, halyq úshin asa qajetti oqýlyqtar, «Shala saýattylar úshin oqý kitaby», «Jańasha oqy, jaz» kitaptarymen qatar, ózge avtorlarmen birlesip «Ádebıettaný oqý quraly», «Saýat úshin», «Saýattandyrǵysh» atty oqý quraldaryn jazýǵa qatysty. Beıimbet «Qazaqtyń Shapaıy týraly fılm jasaımyn» dep, Ǵ.Músirepovpen birge Amangeldi týraly fılm jasaýǵa qatysty.
B.Maılınniń jýrnalıstik qyzmeti osylaısha onyń shyǵarmashylyq qabiletiniń jan-jaqty ashylyp, qalyptasýyna zor yqpal etti.
Bıalash SÚIINKINA,
Bilim salasynyń úzdigi
Qostanaı
