Pompeı men Saraıshyq

Kóne qalanyń kúıreýi arqyly máńgi taqyryptardy qozǵaǵan kartına Eýropada madaq pen marapatqa ıe. Odan alǵan áserin aqyndar – óleńge, mýzykanttar – áýenge, rejısserler – kınoǵa aınaldyrdy. Sýretten bastalǵan ónerdegi «domıno effektisi» ǵasyrlar boıy jalǵasyp keledi. Tipti Pompeı attas kompıýter oıyny da bar eken. Osynyń barlyǵy kóne Rım shahary ataǵyn aspandata tústi.

 Pompeı effektisi

Al b.z. deıingi 79 jyly kúldiń astynda qalǵan kóne Pompeı – qazir týrıster eń kóp baratyn, mysaly, byltyr 4 mln astam týrıst kelgen, jylyna 20 mln eýrodaı kiris ákeletin álemdegi tabysty zamanaýı mádenı oshaqtardyń biri. 2027 jyly «Italııanyń mádenı astanasy» atanýǵa úmitti.

Sol aımaqta tarıhy Pompeıge uqsas taǵy bir baǵzy shahar – Ger­ký­laným bar. Bıyl onda kóp ǵı­ma­rattar, jádigerler Pom­peı­den áldeqaıda jaqsyraq saqtalǵanyn kór­dim. Biraq kópshilik bul qalany bile ber­meıdi.

Iаǵnı kóne shaharǵa dem be­re­tin, ony jandandyratyn – óner. Al tarıhı eskertkishke eń úz­dik jarnama – kórkem týyndy. My­saly, Rımdegi Trevı sýburqaǵy týrıs­terdiń yrymdap salǵan tıynda­rynan byltyr 1,6 mıllıon jınapty. О́ıtkeni bul jer kópshilikke ataqty kıno shedevrlar – Fellınıdiń «Tátti ómiri» men Odrı Hepbern oınaıtyn «Rım kanıkýldary» arqyly tanymal.

О́nerdiń joǵalǵandy qalpyna keltirip, ótkendi – búginge, asyl mu­­ra­ny keıingi urpaqqa jetkizetin ǵana emes, tarıhı oryndy kiris kó­zi­ne aınaldyratyn da qudireti bar.

Elimizde de tylsym tarıhyna álem qyzyǵatyndaı qanshama ejelgi qalashyqtar men qundy eskert­kishter bar! Solardyń biri – Uly Jibek Joly boıyndaǵy, orta­ǵa­syrda Baǵdattan keıingi iri qala sa­nalǵan, sol kezde sulýlyǵy men sán-saltanatymen tamsandyrǵan Saraıshyq.

Saraıshyq – babalar murasy

Tarıhy jumbaq pen aqtańdaqqa toly Saraı­shyqty kórkem sýret arqyly jań­ǵyrtý – tyń ári san qyr­ly bastama. О́ıtkeni onda óner, mádenıet, tarıh, týrızm sııaq­­ty túrli sala elementteri toǵy­­sady.

Osy maqsattaǵy «Saraıshyq – babalar murasy» jobasy máresine jetýde deıdi halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Astana fılıalynyń tóraǵasy Larısa Aldabergen. Atyraý oblysy Mádenıet jáne tilderdi damytý basqarmasy qoldaýymen júzege asqan joba aıasynda osy óńirdegi tanymal músinshiler men grafıkalyq sýretshilerdiń qatysýymen sheberlik synyptary, semınarlar uıym­dastyrǵandaryn aıtty uıym jetekshisi. Bul is-sharalarǵa 200-den astam adam qatysyp, sýret óneri sheberleri tájirı­be­simen tanysqan.

Sýretshiler kóne Saraıshyq qala­shyǵyna baryp, grafıka, músin jáne kes­kindeme baǵytynda kóne shahar men onyń baǵzy tarıhyn beıneleıtin kartınalar sal­ǵan. Olar peızaj, tarıhı kórkem sýret, grafıka, abstraksııa, sımvolıka ele­ment­terin paıdalanǵan. Arnaıy kór­mege 50-den astam jumys qoıylyp, olar kata­logke toptastyrylǵan. Baıqaý aıasynda úzdik ju­mystar anyqtalyp, jeńimpazdar jarııa­lanǵan.

Kóne shaharlar men onyń tarıhı mura­syn kórkem óner arqyly ilgeriletý – mádenı dıplomatııa men babalar murasyn dáripteý quraly. Kóptegen el sýret ónerin kóne qala­la­ry­nyń tarıhy men mádenıetine nazar aýdar­tý, oǵan týrıster tartý, memle­ket­tik ımıd­jin jaqsartý, tipti mádenı eskert­kish­terin IýNESKO murasy tizimine enzigý úshin de paıdalanǵan.

Aýqymdy jobalar arnasy qazaqtyń kóne, tarıhı shahar­lary, ásirese Uly Jibek joly boıyndaǵy qala­shyqtar mura­jaı­la­ry arasynda turaqty baılanys or­nap, ortaq bastamalardy birge qol­ǵa alsa, bul ulttyq muramyzdy saq­taý men ony ilgeriletýde ­aý­qym­dy ulttyq jobaǵa aınalar edi.

Al kóne mádenıet oshaqtaryn nasıhattaýda dástúrli beıneleý óneri túrlerimen qatar zamanaýı formattar – sıfrly sýret óneri, onlaın galereıalar, ınstallıasııalar, vıdeo-art, strıt-art jáne perfomanstardy paıdalaný jastardyń, sonymen birge sheteldik sýretshilerdiń tarıhı muramyzǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrady.

Sonymen birge jobany aýqymdy etý joly – kóne tarıhı shaharlaryn saqtap, ony óner arqyly kórkeıtip otyrǵan Italııa, Grekııa, Fransııa, Japonııa, Túrkııa sııaqty eldermen áriptestik baılanys ornatyp, kelisimge kelý, birlesken jyl­jymaly kórmeler, art festıvaldar ótkizý. Qazaq sýretshileriniń tarıhı kór­kemsýret janryndaǵy úzdik sýretterin eýro­palyq galereıalarǵa shyǵarý da basqa mem­leketter nazaryn Qazaqstannyń tarıhy tuń­ǵıyq qalalaryna aýdartar edi. Bul – bir jaǵy­nan elaralyq mádenı baılanysty nyǵaıtýdyń joly.

Sýretshilerdiń halyqaralyq rezıden­sııa­­syn, mysaly, Saraı­shyq mańynda uıym­das­­ty­ryp, sheteldik jáne otandyq sýret­shi­ler­­diń ortaq óner zerthanasyn jasaý qazaq tarı­hy men mádenıetin álemge nasıhattaýǵa jol ashady.

Saraıshyq – Eýropa men Azııany baı­lanystyrǵan, saıası, saýda-ekonomıkalyq qana emes, mádenı qarym-qatynasta da mańyzdy qala boldy. Onda osy dástúrdi óner men bilim arqyly qaıta jańǵyrtqan abzal. Ulttyq Art Qala (ArtQala-AQ) aǵartýshylyq ıdeıasy aýqymynda kóne qalalarda, onyń ishinde aldymen Saraıshyqta AQ ıntellektýaldy art-platformasyn ashýǵa bolady.

Ortaq alańda álemdegi bilim men ınno­vasııalar, trendter, kóne shaharlar boıyn­sha tarıhı-mádenı qundy derekter qazaq­standyqtarǵa jetse, qazaqtyń óneri men tarı­hy, onyń ishinde kóne qalalar murasy bas­qa memleketterge tanystyrylady. Bul – bir jaǵy óner men mádenıetke qatysty ilim­di kópshilikke túsinikti formatta jetkizý ári keńi­nen taratý ıdeıasy. Ásirese qazirgideı máde­nıet – oıyn-saýyqqa, óner – «popsaǵa» aı­nalǵan kezeńde jastardy oılandyratyn, ta­nym kókjıegin keńeıtetin qazaq tilindegi kon­tent qajet.

О́ıtkeni mádenıeti ozyq, rýhanı­ qun­dy­lyq­tary myǵym, qoǵamy sanaly memlekettiń ekonomıkasy da berik, táýelsizdigi tuǵyrly bolmaq.

Aıjan Kóshkenova,

jýrnalıst