Qatardaǵy aspıranttan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgine deıin, kishi ǵylymı qyzmetkerden A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektoryna deıingi ataq-laýazymǵa qol jetkizip, qazaq til biliminiń damýyna qomaqty úles qosyp kele jatqan akademık Sherýbaı Qurmanbaıulynyń qazaq termınologııasyna arnalǵan eńbekteriniń orny erekshe.
El táýelsizdigin alǵannan keıin ult tiliniń termınologııalyq leksıkasy qalyptasyp, onyń damýyna dańǵyl jol ashylǵany belgili. Keńes odaǵynyń quramynda bolǵanda termınologııa salasy damymady dep aýyzdy qur shóppen súrtýge de bolmas. Ol kezeńde de sózdik qorymyzdyń molaıǵany, termınologııa máselelerine arnalǵan monografııalyq eńbekter jaryq kórip, dıssertasııalar qorǵalǵanyn aınalyp ótip kete almaımyz. Biraq «ár dáýirdiń óz zańy bar» degendeı, termınologııa eldiń saıası-qoǵamdyq, mádenı-aǵartýshylyq, ǵylymı-tehnıkalyq damýyna baılanysty jańa sózder jáne ataýlarmen tolyǵyp salalyq termınologııany qalyptastyrý úderisi orys tilinen jáne sol til arqyly kelgen kirme termınderdiń ózgertilmeı aıtylýy men jazylýy mindettelgen qaǵıdattardy buljytpaı oryndaý turǵysynda keńestik júıe aıqyndaǵan jolmen júrgenin aıtqanymyz abzal.
Burynǵydaı Máskeýge jaltaqtamaı, qazaq tili memlekettik mártebe alǵan tusta, ult tiliniń termınologııasyn jan-jaqty damytýǵa, retteýge, qalyptastyrýǵa, keńinen qoldanýǵa jańa kózqaras qaǵıdatyn usynǵan akademıkter Ábdýálı Qaıdar, О́mirzaq Aıtbaıuly qatary táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary Sherýbaı Qurmanbaıuly syndy jas termınolog ǵalymdarmen tolyqty.
Ǵalymnyń shyǵarmashylyq aýqymy keń ári ár alýan. Onyń qazaq tiliniń ózekti salalaryna, atap aıtqanda, termınologııa, leksıkologııa, termınografııa, sózjasam, leksıkografııa, til mádenıeti, onomastıka máselelerine arnalǵan eki júzge jýyq ǵylymı maqalalary, onyń ishinde jıyrma shaqty monografııalyq eńbegi, oqýlyqtar men oqý quraldary, sózdikteri jaryq kórdi.
Sherýbaı Qurmanbaıulynyń bar kúsh-jigerin sarp etip zerttep kele jatqan salasy termınologııa máselelerine erekshe toqtalýymyzdyń ózindik sebebi de bar. Ǵalymnyń ǵylymı jurtshylyqtyń nazaryna iligip, joǵary baǵa alǵan eńbekteriniń qatarynda «Qazaq leksıkasynyń termındenýi» atty monografııasynyń orny bólek. Otyzdan endi asqan jas ǵalymnyń Alash ardaqtylary A.Baıtursynuly, Sh.Qudaıberdiuly, H.Dosmuhameduly, J.Kúderın, M.Dýlatuly, M.Jumabaıuly, J. Aımaýytuly, S.Qojanuly, E.Omaruly, T.Shonanuly, N.Tórequluly, Q.Jalenuly eńbekterin zerdelep, HH ǵasyrdyń 1910–1930 jyldardaǵy qazaq termınologııasynyń qalyptasý kezeńiniń bastapqy kezinde jaryq kórgen ǵylymnyń ár salasyndaǵy jumystarǵa tereń úńilýden bastaýyn aǵa býyn ókilderi qup kórdi.
Alǵashqy ult oqýlyqtary salalyq termınologııanyń qalyptasý kózi bolǵanyna, A.Baıtursynuly bastaǵan qazaq zııalylarynyń termın jasaýdaǵy basty ustanymyna, shet tilderden termın qabyldaý máselesine ǵalym erekshe kóńil bóledi. HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq termınologııasyn qalyptastyrý men damytýdyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýshy, ıaǵnı qazaq termınologııasynyń tuńǵysh ǵylymı qaǵıdattaryn jasaýshylardyń biri, qazaqtyń ǵylymı termınologııasynyń negizin qalaýshysy – Ahmet Baıtursynulynyń qazaq tilin bilim-ǵylym tili etý jolynda ter tókken eńbekterin tereń taldaýyn ǵylymı orta jyly qabyldady. «Eń aldymen termın retinde uǵym maǵynasyn tolyq beretin qazaq sózderinen alý; ondaı sózder qazaq tilinde bolmaǵan jaǵdaıda, olardy basqa týystas túrki tilderinen alý; jappaı qoldanylatyn álemdik termınder qabyldana alady, biraq olar qazaq tildiń tabıǵatyna sáıkes ózgertilýi kerek; qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkespeıtin barlyq sózdi dál qazaqtyń aıtýyna sáıkes ózgertilýi kerek» degen termınologııadaǵy Alash ıdeıasyn aıqyn kórsetip, mán-maǵynasyn ǵylymı túrde taldaý jasaý negizinde, HH ǵasyrdyń 10-jyldarynan bastap ǵylym men tehnıkanyń túrli salasy boıynsha qazaq tilinde oqýlyqtar jazylyp, qazaq baspasóziniń el arasyna ǵylym-bilimdi keńinen nasıhattaýy – ǵylymı termınologııanyń qalyptasýyna negiz bolǵanyn, A.Baıtursynuly bastaǵan qazaq oqyǵandarynyń termın shyǵarmashylyǵynda ustanǵan qaǵıdattary termınologııalyq leksıkany ult tili negizinde jasaýǵa baǵyttalǵanyn zerdeleıdi.
Mine, osy Alashtyń termınologııalyq leksıkany ult tili negizinde jasaý baǵytyn baǵdarsham etip alǵan akademık Sherýbaı Qurmanbaıuly ulttyq termınologııanyń eń basty ereksheligi retinde qazaqtyń baıyrǵy sózderin kádege jaratý, jalpy halyq tiliniń sóz baılyǵyn sarqa paıdalaný jáne halyqaralyq dep atalatyn termınderdi ult tiline aýdarý, jazý men qabyldaýda qazaq tiliniń termın shyǵarmashylyǵyndaǵy rólin arttyrý kerektigin ǵylymı eńbekteriniń ózegine aınaldyrǵan.
Qazaq til biliminiń kórnekti aǵa býyn ókilderi Á.Qaıdar, Sh.Sarybaı, R.Syzdyq, B.Qalıuly, B.Saǵyndyquly, A.Jubanov, J.Ábýov, t.b. Sherýbaı Qurmanbaıulynyń monografııalyq eńbekterine oń baǵa berdi. Ǵalymnyń «Qazaq leksıkasynyń termındený úrdisi» atty doktorlyq dıssertasııasyna opponenttik etken akademık Shora Sarybaı onyń «Termınologııalyq óris-termınniń ózine tán barlyq qasıetin saqtaı alatyn onyń ómir súrý aımaǵy bolyp tabylady. Termınniń belgili bir termınologııalyq óriske qatysty bolýy – onyń qandaı da bir termınologııalyq júıeniń múshesi bolǵandyǵy, ony termın retinde tanýdyń jáne ózge salalardyń termınderinen ajyratýdyń basty belgileriniń biri. Sondyqtan termınniń tabıǵatyn tanýda ony ózi qatysty bolatyn termınologııalyq órispen baılanysty qaraýdyń mańyzy zor», deı otyryp, onyń tyń tujyrymyn joǵary baǵalaǵanyn ǵylymı orta umyta qoıǵan joq. Al akademık Ábdýálı Qaıdar qazaq leksıkasynyń termındenýin, qazaq termınologııasy damýynyń kezeńdik erekshelikterin, termınologııany damytýdyń ǵylymı qaǵıdattaryn, termınjasam, termınalmasym, túrki tilderine ortaq termınder qalyptastyrý, termınderdi birizdendirý máselelerin jan-jaqty zerttep kele jatqan Sh.Qurmanbaıuly izdenisin tilge tıek etken. Ol – termıntaný salasynda ter tógip, tynymsyz izdenip, jemisti eńbek etip kele jatqan qalamy qarymdy, óte eńbekqor ǵalym. Jalpy, termın, termınologııa máseleleri – Sh.Qurmanbaıulynyń ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń negizgi arqaýy» dep, zertteýine aq jol tilegen edi.
Akademık Sh.Qurmanbaıulynyń «Termıntanýshy quraly» atty sózdik-oqýlyǵynyń orny erekshe. Bul eńbektiń ereksheligi – túsindirme sózdiktiń qyzmetin qatar atqarýynda desek te bolady. Termınderdiń anyqtamasymen qatar oǵan qosymsha mysaldar arqyly túsinikter berilýi – bilim alýshynyń ǵylymı uǵymdardy tez ıgerýine múmkindik týǵyzary sózsiz.
Ǵalymdardyń nazaryn aýdarǵan, shyǵarý formatymen de, mazmunymen de aıryqsha eńbek – «Qazaq termınologııasy» atty kitaby. Munda «Qazaq leksıkasynyń termındenýi», «Qazaq termınologııasy damýynyń ǵylymı qaǵıdattary», «Alash jáne termıntaný (HH ǵasyr basyndaǵy qazaq termınologııasynyń damýy)» atty monografııalary men «Termıntanýshy quraly» atty oqýlyq-sózdigi jáne qazaq termınologııasynyń bir ǵasyrdan astam ýaqyt aralyǵyndaǵy zerttelýin kórsetetin «Termınologııalyq ádebıetterdiń bıblıografııalyq kórsetkishi» atty zertteýleri bir kitapqa toptastyrylǵan. Atalǵan kórsetkishte elimizdiń ǵalymdary jazǵan ǵylymı maqalalar, monografııalyq eńbekter, qorǵalǵan kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalar, termınologııalyq sózdikter men jınaq týraly tolyq maǵlumat bar. Termınologııalyq jumystarmen shuǵyldanyp júrgen ǵalymdarǵa, sala mamandaryna, doktoranttar men magıstranttarǵa bul eńbek taptyrmaıtyn, kádege jarar kitapqa aınaldy. Jaryq kórgen eńbek avtorlarynyń aty-jóni, taqyryby, shyqqan jyly kórsetilýi izdenýshilerdiń ózin qyzyqtyrǵan sala boıynsha materıaldy op-ońaı tabýyna múmkindik beredi.
Akademık Sh.Qurmanbaıuly – ǵylymı jumyspen qatar, elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirine de belsendi atsalysyp júrgen tulǵa. Úkimet janyndaǵy termınologııa komıssııasynyń múshesi, Til komıtetiniń basshysy retinde kezinde qoǵamdy tolǵandyrǵan termınologııa máseleleri jóninde usynys-pikirlerin, atap aıtqanda, Úkimettik komıssııa sheshimin shyǵarǵanǵa deıin qyrýar jumysty daıyndaı alatyn, bilikti mamandardan turatyn ári turaqty jumys isteıtin mamandandyrylǵan qurylym kerektigi týraly jáne ózge de ózekti máseleler týraly bıik-bıik minberlerden málim etkenin talaı estigenbiz. Sondaı-aq avtorlarynyń biri sanalatyn Memlekettik termınologııalyq jumys tujyrymdamasynyń qabyldanýy – ǵylymı jáne qoldanbaly máselelerin zerdelegen zertteýler qataryn arttyrýǵa septik etkenin aıtqanymyz abzal.
Ult tilinde termın jasaýdyń mańyzyna, týǵan tilimizdiń termın shyǵarmashylyǵyna aralasýyn tejep kelgenimizge toqtalǵan ǵalym «Endi memlekettik mártebege ıe bolǵan kezde ony termın qabyldaýshy til qataryna qaldyryp, ǵylymı ataýlardy óz tilimizde jasaýǵa tosqaýyl qoıyp tuqyrta bergennen ne utamyz? Kerisinshe, onyń múmkindikterin tıimdi paıdalanyp, termınjasam qabiletin arttyrý, ǵylym men ózge de arnaýly salalardaǵy qyzmetin keńeıtý ǵylymı qaýymnyń, ult zııalylarynyń tól mindeti bolýǵa tıis», dep másele kóterýin – termınologııadaǵy Alash ıdeıalaryn jalǵastyryp, adaldyq tanytyp kele jatqan termınologtiń zamandas áriptesterge úndeýi dep qabyldaımyz.
Endeshe, týǵan tildi tuǵyryna qondyrýda, memlekettik tilimizdiń mártebesin óz deńgeıine kóterýde atqarylar alýan túrli is-shara ortasynan tabylyp, ulttyq termınologııany qalyptastyrýdyń uıytqysyna aınalǵan akademıktiń ǵylymdaǵy joly, izdenisi, ustanymy jas býynǵa ónege ekeni anyq.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
Ulttyq ǵylym akademııasy dırektorlar keńesiniń táýelsiz múshesi, akademık
