Kópvektorly syrtqy saıasat – egemendiktiń erekshe kórinisi

Qazaq eli óz táýelsizdigin jarııa etken 1991 jylǵy 16 jeltoqsannan bas­tap demokratııalyq damý jolyn tańdaıtyndyǵyn jalpy álemge jarııa etip, elimizdiń ózindik syrtqy saıasatyn qalyptastyra bastady. Eýrazııa keńistiginde alyp aýmaqty alyp jatqan elimiz syrtqy saıası basymdyqtaryn aıqyndaýda, ornalasqan aýmaǵynyń geografııalyq saıası (geosaıası) jaǵ­daıy­nan shyǵa otyryp kópvektorly baǵyt ustandy. Ol týrasynda dıplomat, qoǵam qaıratkeri Q.Toqaev: «1991 jylǵy jeltoqsan – 1993 jyl aralyǵynda Qa­zaqstannyń kópvektorly dıplomatııasy qalyptasty», dep atap ótken-di. Álemdik saıası teorııada kópvektorly syrtqy saıasat demokratııalyq memleketterge tán. Demokratııalyq memlekettiń syrtqy saıasaty ózge elderdiń ishki isine aralaspaý, olardyń terrıtorııalyq bir­tu­­tas­tyǵyn qurmetteý, ózge eldermen teń dárejeli qarym-qatynastarǵa túsý, óz us­ta­nymdaryn ózge elderge tańbaý, ózge elderdiń saıası tártibi men ekono­mı­kalyq júıesin jáne etnıkalyq, dinı qun­dylyqtaryn qurmetteý ustanymdaryna negizdeletini kópshilikke málim. О́ziniń syrtqy saıasatynda osy ustanymdardy basshylyqqa alǵan kez kelgen memleket álemdegi barlyq eldermen, olarda ústemdik quryp otyrǵan bılik tártibine qaramastan, tatý-tátti qarym-qatynas ornatady. Al bul – álemdegi tepe-teńdikti saqtaýdaǵy basty talap. HHI ǵasyrdaǵy álemdik halyqaralyq qatynastar óziniń ár alýandyǵymen erekshelendi. Álem elderi búkil dúnıe­júzin qamtyǵan (BUU nemese NATO) nemese belgili bir aımaqtaǵy elderdi biriktiretin (EO nemese ShYU) alıanstar men odaqtar quramynda ózara birlesip ómir súredi. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynan bastap-aq kópvektorly syrtqy saıasat ustanǵan Qazaqstan álemniń alpaýyt elderimen kelisimge kele bildi. Qazaq­stan ekonomıkalyq áleýettik qory mol ári áskerı-strategııalyq aımaq bol­ǵan­dyqtan, geografııalyq saıası (geosaıası) jaǵdaı óte kúrdeli boldy. Sol sebepti de elimiz álemniń jetekshi elderimen jan-jaqty qarym-qatynastardy nyǵaıtýǵa bar kúsh-jigerin saldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti N.Nazarbaevtyń kópvektorly syrtqy saıasaty elimizdiń geografııalyq saıası ornalasýymen tyǵyz baılanysty. Elbasy tarıhı tusta qazaq tarıhynyń ótken kezeńinen qajetti sabaqtardy tereń meńgere bildi. О́ıtkeni, Qazaqstan óziniń san ǵasyrly tarıhynda tóńiregindegi halyqtarmen qarym-qatynas ornatýda ózindik tájirıbe qalyptastyrdy. Ba­ba­larymyzdyń HV-HVIII ǵasyrlarda Reseı, Jońǵarııa, Túrkııa, Qytaı, Iran, Aý­ǵanstan, ózge de kórshiles eldermen qa­rym-qatynas ornatqany tarıhtan málim. Mine, sondyqtan da mundaı tarıhı baılanystar búginde zańdy jalǵasyn tapty. Qazaq eliniń qalyptasqan saıası jaǵ­daıda kórshilerimen kelisimge kele bilýi el tutastyǵyn saqtaýda sheshýshi faktor bola bildi. Osy saıasat ótken zamandarda Reseımen soltústik pen batysymyzdaǵy jaıylymdardy, Azııada iri ımperııaǵa aınalǵan Parsy shahy Nádirmen oń­tús­tiktegi, Jońǵarııamen shyǵystaǵy aý­maqtyq máselelerdi sheshýde septigin tıgizdi. 1760-jyldary qazaq handary Ábilmámbet pen Abylaı el múddesi úshin Aýǵan shahy Ahmetpen birlese Jońǵarııany túbirimen joıǵan Qytaımen kelisimge kelip, shyǵysymyzdaǵy kúrdeli qarym-qatynasty retteıdi. Ataqty Aby­laı hannyń «Babalarymyz Esim han, Jáń­gir han zamanynan bermen qaraı Qy­taı ımperııasynyń lebizi men ulaǵaty bizge jetpeı kelip edi», dep bastalatyn ha­ty qazaq-qytaı baılanysyn jańa satyǵa kóteredi. Tarıhymyzdaǵy Qazaq eliniń kóp­vek­torly syrtqy saıasatynyń bir kóri­nisi retinde HVIII ǵasyr basynda qar­qyndy bastalyp, keıin túrli deńgeıde jal­ǵasyn tapqan qazaq-orys kelissózderin ataýymyzǵa bolady. Ábilqaıyr hannyń «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sula­ma­dan» keıingi 1731 jylǵy kelisimin «bo­dandyq» kelisimi emes, kerisinshe, kóp­vektorly saıasattyń kórinisi retinde qaraı­tyn ýaqyt jetti. Osyǵan baılanys­ty «Reseıge qazaq bodandyǵyn» qalyp­tas­tyrǵan tarıhı kezeńde qazaq handary qabyldaǵan sheshimder men olardyń atynan jazylǵan hattardy óz mamandarymyzben qaıta saralaýymyz qajet. Búginge deıin qazaq handary qol­dary­nan shyqqan arab tilindegi hattardyń to­lyq­qandy ulttyq múddemizben zerde­lenbegeni jasyryn emes. Kerisinshe, sol baıaǵy uly derjavalyq saıasattyń aralasýymen orys tiline aýdarylǵan mamandardyń aýdarmalaryn betke ustaýmen kelemiz. Bul arada Reseı tarıhshysy A.V.Remnevtiń: «Deıstvıtelno, ıstorııa kazahov doımperskogo ı ımperskogo perıodov v znachıtelnoı stepenı byla chastıý «podchınennogo znanııa», sformırovannogo ı vnedrennogo rossııskımı ýchenymı, kotorye sobıralı ıstochnıkı ı sozdavalı svoı ınterpretasıı, ostaıýshıesıa vlııatelnymı do sıh por. Hýdojnıkı ı pısatelı Rossıı sozdavalı obrazy kochevnıkov, kotorye prodoljaıýt vlastvovat nad ýmamı lıýdeı do sıh por. Stereotıpy ımperıı okazyvaıýtsıa chrezvychaıno jıvýchımı ı vse eshe vhodıat v sferý «znanııa-vlastı» degeniniń astarynda ashy shyndyq jatyr (Remnev A.V. Mojet lı ıstorııa Kazahstana ımperskogo perıoda byt postkolonıalnoı? Vzglıad so storony zaınteresovannogo nablıýdatelıa. – S.196-197 // Kazahstan ı Rossııa: naýchnoe ı kýltýrnoe vzaımodeıstvıe ı sotrýdnıchestvo / otv. red. Sh.K. Ahmetova, Z.E. Kabýldınov, I.V. Tolpeko, N.A. Tomılov. – Astana – Omsk: Polıgrafııa «Enter Group», 2013. – 275 s.) Jeńisi men jeńilisi qatar júrgen, babalarymyzdyń tún uıqysyn tórt bólgen tar jol taıǵaq keshý jyldarynyń naqty nátıjesi – óz ulttyq birligin, aýmaqtyq tutastyǵyn joǵaltpaı, 1991 jyly álemdik qoǵamdastyqqa engen búgingi Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy. Qazirgi tańda da Qazaq eli HHI ǵasyrdaǵy álem saıasatynyń tegeýrindi jetek­shileri – eki alyp ımperııanyń já­ne úsh álemdik dinı órkenıettiń – mu­syl­man, hrıstıan jáne býddızm qıyly­synda óz dara jolyn tabýda. Qos alyp kórshilerimizdiń keı jaǵ­daı­da bir-birine qaıshy keletin óz ult­tyq múdde­leri bolsa, álemdik dinı órke­nıet­­ter­diń geografııalyq keńistikte tara­lýy múddesi Qazaqstan aýmaǵy arqy­ly ótedi. Elbasy «Nurly Jol – bola­shaqqa bastar jol» Joldaýynda: «Men ózimniń tájirıbemnen aldyn ala sezip otyrǵanymdaı, taıaýdaǵy jyldar jahan­dyq synaqtardyń ýaqyty bolady», dep eskerte kele, aldaǵy synaqtan «tek myq­ty memleketter, judyryqtaı jumyl­ǵan halyqtar ótetinin», erekshe atap ótti. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda kór­shi­lermen tatý odaqtastyq saıasat ustaný – elimizdiń ulttyq múddesiniń qazirgi kezeńdegi talaby. Qazirgi álemde qaýip­sizdik saqtalýynyń basty kepili eko­no­mıkalyq múddege qatysty. Elbasy Ulytaýda: «Ekonomıka ósip-ónbese, basqa sharýanyń bári sheshilmeıdi. Til de, din de jaıyna qalady. Qazaqtyń da jaǵdaıy jaqsarmaıdy. Sondyqtan buǵan túsinistikpen qaraý kerek. Qur sózdi qoıý kerek», dep ashyq eskertse, «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýynda elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýdiń, ekonomıkany syrtqy qolaısyz jaǵdaılardan qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn alǵa tartty. Búgingi tańda el bolashaǵynan týyndaıtyn Qazaq eliniń kópvektorly syrtqy saıasatynyń úsh myzǵymas myǵym tuǵyry bar. Birinshi – álem elderimen jáne halyq­aralyq uıymdarmen ekijaqty jáne kóp­jaqty halyqaralyq saıası qaty­nastar. 1992 jyly 5 qazanda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev alǵash ret Birikken Ulttar Uıymy Bas As­sambleıasynyń 46-sessııasynda sóz sóılep, elimizdiń beıbitsúıgish memleket retinde BUU Jarǵysymen tolyq kelisetinin basa atap kórsetti. Onyń dáleli retinde Qazaqstan joıqyn qıratýshy kúshke ıe ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Bul halyqaralyq qatynastarda teńdesi joq qadam retinde álem elderiniń aldynda Otanymyzdyń mártebesin asqaqtatty. Qazaqstannyń syrtqy saıasaty táý­el­sizdik jyldary álemdik deńgeıde tereńdeýde. 2010 jyly elimizdiń batys jartysharyndaǵy jetekshi halyqaralyq uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi, Astanada osy uıymnyń jetinshi Sammıtin ótkizýi, 2011 jyly shyǵys jartysharyndaǵy sol dárejedegi Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etýi – elimizdiń kúlli álemdi túgel qamtyǵan kópvektorly syrtqy saıasatynyń jemisi. Ekinshi – álem elderimen ártarapty eko­nomıkalyq baılanystar. Elbasy N.Na­zarbaevtyń: «Qazir úlken memle­ket­­terdiń múddeleri Qazaqstanda túıisip otyr. Birinshiden, bizdiń energetıkalyq resýrs­tarymyz úshin túıisip otyr. Oǵan Amerı­ka, Reseı, Qytaı, Eýropa jáne bas­qa­lary múddelilik tanytýda. Al biz mun­da tek Qazaqstannyń múddesin kózdeı­miz», deýi el múddesin tanytary daýsyz. Qazirgi jahandaný úrdisi zamanynda qandaı ekonomıkalyq táýelsizdikke umtylamyz degen másele – elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasatynyń basym baǵyty. Mine, sondyqtan da Qazaqstan álemniń shıkizattyq shetki aımaǵy bolyp qalmas úshin, dúnıejúziniń joǵary tehnologııaly elderimen ártarapty ekonomıkalyq baılanystaryn kún sanap nyǵaıtýda. Álemdik damyǵan ekonomıkalyq júıelermen ártarapty qatynastardyń basty salasy retinde munaı óndirý jáne munaı eksporty mańyzdy. Qazaqstan TMD elderi ishinde munaı qory boıynsha Reseıden keıingi ekinshi orynda. Bolashaqta munaı óndirisiniń ulǵaıýy boljamdaryn eskere otyryp, munaı tasymaldaý ınfraqurylymyn damytý máselesi asa mańyzdy jáne jańa eksporttyq júıelerdi uıymdastyrý kezek kúttirmeıtin máselelerdiń aldyńǵy qatarynda ári bul kópvektorly syrtqy saıasatymyzdyń ekonomıkalyq tiregi ekendigi daýsyz. Elimiz ártarapqa tartylǵan munaı qubyrlaryna ıelik etý arqyly álemniń jetekshi elderimen qarym-qatynastarda syrtqy saıası dıvıdendter ala alady. Qazaqstan munaıyn tasymaldaýdyń eksporttyq baǵyttaryn damytý jáne ártaraptandyrý maqsatymen iri jobalardy iske asyrý jónindegi jumystar belsendi júrgizilýde. Baký – Tbılısı – Jeıhan qubyryna qosylýmen Qazaqstan – Kaspıı tasymaldaý júıesin qurý jáne Qazaqstan – Qytaı munaı qubyrynyń ótkizý qabiletin ulǵaıtý elimizdiń batys irgesin de, shyǵys irgesin de bekite túsedi. Res­mı málimetter boıynsha Qazaq­stan­daǵy magıstraldi munaı quby­ry­­nyń uzyndyǵy 7000 km.-dan artyq. Solardyń ishinde elimizdiń ártarap­ty ekono­mıkalyq baılanystaryn qam­ta­masyz etip otyrǵan eń irileri Atyraý – Novorossıısk, Atyraý – Samara, Atasý – Alashańqaı jáne Omby – Pavlodar – Shymkent qubyrlary. Álem elderimen ártarapty eko­no­mıkalyq baılanystardy ońtaıly jolǵa qoıýda álemdik saýda baılanystarynyń mańyzy zor. Álemdik saýda baılanysynda birneshe ǵasyr boıy teńiz joldary basty oryn alyp keledi. Qazaq eliniń jalǵyz teńiz qaqpasy – Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty. Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵasyndaǵy halyqaralyq júk tasymaly júıesinde asa mańyzdy oryn alatyn Aqtaý porty Azııa jáne Eýropanyń kóptegen elderiniń sý men qurlyq, temirjol, áýe joldarynyń toǵysar torabynda ornalasqan. Aqtaý qalasyndaǵy bul porttan kemeler Kaspıı teńizi arqyly Astrahanǵa, odan Edil – Don kanaly arqyly Qara teńizge, odan ári Jerorta teńizine, muhıttarǵa shyǵa alady. Buǵan qosa, ártarapty ekonomıkalyq qatynastardy damytýda mańyzy zor Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda portynan shyǵatyn teńiz joldarynyń ekeýi Irannyń soltústik aılaqtaryna, bireýi Bakýge júk jetkizedi. О́tken dáýirdegi memleketter ara­syn­daǵy saýda-sattyq isterinde ǵalamdyq qurlyq kólik tasymaly arterııasy bolǵan «Uly Jibek jolynyń» Qazaq eli aý­maǵy arqyly ótkeni – tarıhı dálel­dengen fakt. Qazirgi tańda, sol ańyzǵa aınalǵan kólik jolynyń zańdy murageri retinde baǵalanyp úlgergen «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tas jolynyń Qazaqstanǵa tıesili bóligi 2452 shaqyrymdy quraıdy. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń shekarasynan Qyzylorda qalasyna deıingi I sanat­taǵy qashyqtyq 1391 shaqyrymdy, al Qy­zylorda qalasynan Reseı Federa­sııasynyń shekarasyna deıingi II sanattaǵy bóligi 1061 shaqyrymdy quraıdy. Elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasatynyń ekonomıkalyq tuǵyry – álem elderimen ártarapty ekonomıkalyq baılanystardy damytýda «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tas jolynyń atqaratyn róli zor ekendigi eshqandaı daý týdyrmaıtyn aqıqat. Qazaqstan sońǵy jyldary temir jol qatynastaryn da damytty. Qazaqstan temirjoly Túrikmenstan arqyly Iranǵa, Jańaózen – Qyzylgaı – Bereket – Etrek – Gorganǵa deıin sozyldy. Munyń ózi ekonomıkalyq múmkindigimizdi Parsy shyǵanaǵyna, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka baǵytyna keńeıtti. Jańa baǵytpen jylyna 10 mln. tonna taýar tasymaldanbaq. Buǵan Reseımen, Be­lorýssııamen jáne Armenııamen jasalǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qo­syńyz. Saıyp kelgende, maqsat bireý. Ol – álemdik naryqqa shyǵý. Al túpki nátıjesi 100 mıllıondaǵan eksportqa jol ashý. Úshinshi – álem elderimen mádenı-gý­manıtarlyq baǵyttaǵy qarym-qaty­nastar. Qazaq eliniń mádenı-gýma­nı­tar­lyq damýy jalpyadamzattyq qundy­lyq­tarmen tyǵyz baılanysty jáne kópvektorly syrtqy saıasat pen álem elderimen ártarapty eko­nomıkalyq baılanystar arqyly qamta­masyz etiledi. Aldymyzdaǵy aýqymdy maqsat­tary­myzdyń júzege asýy elimizdiń mádenı-gýmanıtarlyq damýymen de tyǵyz baılanysty. Buǵan Qazaqstannyń áleýeti de, ekonomıkalyq múmkindigi de tolyq je­tedi jáne endigi qalǵan másele – damy­ǵan órkenıetti elder tájirıbesin ıgere otyryp, elimizdiń mádenı-gýmanıtarlyq damýyn da ınnovasııalyq jolǵa qoıý, qazaq ultynyń dástúrli qundy­lyqtary men jańa lıberaldy qundy­lyqtar sáıkestigin qalyptastyrý. Qazaq eliniń álem elderimen jan-jaq­ty mádenı-gýmanıtarlyq baılanys­tarynyń damýynda tórtkúl álemniń din kósh­ba­s­shylarynyń basyn qosqan dinı sezderdiń alar orny erekshe. Sezderdiń mańyzdy ereksheligi retinde álemdik barlyq iri konfessııalardyń ókilderinen basqa onyń jumysyna kórnekti saıasatkerlerdiń, memleket basshylarynyń jáne bedeldi halyq­aralyq uıymdardyń qatysýy bolyp tabylady. Bul jaǵdaı álemde qaýip­siz­diktiń kúsheıýine, mádenıetter men órke­nıetterdiń jaqyndasýyna yqpal etýge múmkindik jasaıdy jáne osy úrdisterdiń basynda Qazaq eliniń turýy – elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasatynyń aıqyn jeńisi. Qazaq eliniń mádenı-gýmanıtarlyq damýynda baýyrlas túrki halyqtarymen rýhanı-mádenı baılanystar erekshe sheshýshi mańyzǵa ıe. Túrki halyq­tary­nyń mádenı-gýmanıtarlyq yqpal­das­tyǵyn arttyrý maqsatynda 1993 jyly Almatyda alty birdeı túrki mem­le­ketiniń basshylary (Túrkııa, Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Ázer­baıjan, О́zbekstan) «TÚRKSOI» uıymyn qurýǵa sheshim qabyldaǵan bolatyn. Qazirgi tańda TÚRKSOI-dyń aıasy keńip, bul uıymǵa Soltústik Kıpr, Reseı Federasııasynan Tatarstan, Bash­qurtstan, Hakasııa, Gagaýz, Tyva respýb­lıkalary múshe. Ásirese, sońǵy eki-úsh jylda TÚRKSOI-dyń boıyna qan júgirip, kóptegen mádenı ıgi sharalar­dyń oıdaǵydaı atqarylýyna muryn­dyq boldy. Shtab-páteri Ankarada ornalas­qan atalǵan uıymnyń jumysyn odan ári qaraı jetildirýde jáne túrki tek­tes halyqtardyń arasynda mádenı-gýma­nı­tarlyq baılanystardy qamtamasyz etýde Qazaqstan men Túrkııanyń alatyn orny erekshe. Elbasy N.Nazarbaevtyń táýelsizdik­ke qol jetkizgen alǵashqy kúnderden bas­tap sheteldegi aǵaıyndarmen baılanys jasaýǵa aıryqsha kóńil bólýiniń ózi elimizdiń bolashaq mádenı-gýma­nı­tarlyq damýyn oılaýmen baılanys­ty edi. Al qoryta kelgende aıtarymyz – kópvektorly saıasat táýelsiz elimiz­diń álem kartasynan óz ornyn dálel­deýge sózsiz septigin tıgizdi jáne ol arqyly álem halyqtary senimine ıe boldy. Qazaqstannyń tek aımaqtyq qa­na emes, sonymen birge, dúnıejúzilik turaq­tylyqty saqtaýdaǵy belsendiligi, onyń ashyq saıasaty Máńgilik Elimizdiń tuǵyryn bıiktete beretini sózsiz. Ábilseıit MUQTAR, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Turar ShAIHIEV, saıasattanýshy, dosent. Oral.