Ultty tutastandyrý qaǵıdaty

Sóıtedi de joq izdegen jolaýshydaı qazirgi zamanaýı qazaqtyń boıynan baıyrǵy baısaldy qazaqtyń mádenı-mentaldyq bolmysyn tapqysy keledi. Alasuryp «ata-babalarymyz mundaı bolmaǵan», «jastar dástúrdi dáriptemeıdi» dep keıde keıingi býynǵa keıistik bildiredi. Qattyraq aıtqanda, «qazaq ólse kómiler, qazaqtyǵyń ólmesin» degen qaǵıdanyń tóńireginde qazaqtyqtyń qazyǵyn bosatqysy kelmeıdi. Bul – tabıǵı qubylys, tarıhı arpalys. Dálirek aıtsaq, adamzat órkenıeti transformasııaǵa ushyrap jatqan jańa ǵasyrda joıylyp ketpeýdiń jolyn izdeýden týǵan ábigerlik hám áreket. Biraq qazirgi sıfrlyq tehnologııa dáýirinde urpaqtyń mı qutysyn ashyp quıa salatyn ulttyq rýhtyń vaksınasyn hám panaseıasyn tabý ońaı emes. Áıtse de ult úshin ózine ǵana tán etnostyq bolmysty saqtap qalýda zamannyń ózge­risin jeleý etip, qol qýsyryp qarap otyrý urpaq aldynda uıat, tarıh aldynda qııanat bolar edi. Sonda ne istemek kerek?

Ǵalymdar qazaqtyń ulanǵaıyr dala­syndaǵy adamzat tirshiligi bizdiń jyl sanaýymyzdan mıllıondaǵan jyl buryn, paleolıt dáýirinen bastaý alatynyn aıtady. Osy saıyn saqaranyń avtohtondy murageri sanalatyn «urany alash, keregesi aǵash» kıiz týyrlyqty qazaqtyń ulttyq rýhanı kelbeti eń áýeli onyń dilimen, dástúrimen, dinimen, tilimen tike­leı baılanysty. Búgingi zamanda atalǵan qundylyqtardy saqtaý ońaı, al onyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý – bólek áńgime.

Sebebi qazirgi tańda rýhanı-mádenı muralardy saqtaýdyń zamanaýı múmkin­digi mol. Salt-dástúrlerdiń shyǵý tarıhy týraly kitaptar, oqýlyqtar, ǵylymı zertteýler, álemniń birneshe tilinde ázirlengen derekti jáne kórkem fılm­der, serıaldar, teatrlandyrylǵan qoıy­lymdar, beınerolıkter jetip artylady. Biraq bulardyń bári urpaqtyń boıyna ulttyq rýhty sińirýge qosymsha kómekshi qural qyzmetin atqaratyn teorııalyq kontentter ekenin eskerýimiz kerek. Al shyn mánindegi ulttyń rýhanı dárýmenin jas urpaq eń áýeli aınaladaǵy áleýmettik keńistikten kóbirek alatyny – aqıqat.

Dil – qasıet

О́rkenıetter órisi qanat jaıǵan búgingi zamanda kez kelgen ulttyń tamyry tereńde jatqan tarıhı qundylyqtaryna arqa súıeýi – tabıǵı zańdylyq. Ozyq tehnologııalar dáýirinde jalpyadamzatqa tán ómir salty ortaq ıgilikke aınala bas­tasa da, ár halyqtyń ózindik dástúri men mádenıeti – buzylmaıtyn rýhanı saýyt. О́ıtkeni ádet-ǵuryptyq jádigerler barsha halyqtyń minez-qulqymen, tarıhı jadymen, myzǵymas dilimen birge jasasyp keledi. Bizdiń eldik dástúrlerimiz de san ǵasyr boıy qoǵamdy toptastyrýda, jurtshylyqty jańa belesterge jumyldyrýda jáne óskeleń urpaqqa tálim-tárbıe berýde qaltqysyz qyzmet etip otyr. Sondyqtan da qazirgideı bir­tutastanǵan álemde ultymyzǵa ǵana tán rýhanı bastaýlardy jastardyń boıy­na qanshalyqty sińire bilsek, soǵurlym olar osy qazaq qoǵamynda ógeısinbeı, senimdi sezinip, qorshaǵan ortada ornyqty ómir súre alatyny anyq. Dálirek aıtsaq, naǵyz qazaq retinde dildik-dástúrlik ómir súrý etıketin ustanǵan adam basqa qundylyqty izdeý jolynda eshqashan qurdymǵa ketpeıtini – aıdaı aqıqat.

Jalpy alǵanda, ulttardyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan minezi hám mádenı qundylyqtar qurylymy belgili bir deńgeıde kodtalǵan dep oılaımyz. Jer betinde 4 myńǵa jýyq ult pen ulys bar desek, sonshalyqty mentalıtet bar. Mysaly, nemistiń dáldigi, aǵylshynnyń salqynqandylyǵy nemese japonnyń eńbekqorlyǵy atanyń kúshi, ananyń sútimen ǵana daryp jatqan joq, ol tereńnen tamyr tartatyn ulttyq minez. Biraq dil de zamana ekpinimen árdaıym ózgeriske ushyrap, ýaqytqa ıkemdelip otyratyny – zańdy qubylys. Qazaqtyń ulttyq minezine qatysty zertteýshiler márttik, jomarttyq, adaldyq, sabyr men tózim, uıat pen ar, ynsap pen qa­naǵat, qonaqjaılylyq, baýyrmaldyq, tu­raq­tylyq pen qaısarlyq qasıetter tán eke­nin atap kórsetken eken. Bile bilgenge bul – maqtan tutarlyq, ózgeler ónege alar­lyq eń izgi qasıetter. Desek te, oıymyz­dy qazaqtyń aıtýly aqyndarynyń biriniń «álem qansha qubylyp úlgerse de, ata jolyn tym qýǵysh momyndar-aı» degen óleń joldarymen órbitsek, endigi jerde zamannyń múlde jańa baǵytqa ózgerip jatqanyn qaperde ustap, qazaqtyń qazirgi jastarynyń boıyna osyǵan qosa, iskerlik, shıraqtyq, únemshildik, pragmattyq qasıetterdi sińirsek ulttyq dildiń áleýe­ti tolysa túser edi. О́ıtkeni dildegi óz­geris dúnıedegi óristi keńeıtýge serpin beredi. Buǵan Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýynda aıtqan «Jurttyń sana-seziminde betburys bolyp jatyr. Halyqtyń quqyqtyq mádenıeti artyp keledi. Azamattardyń boıynda jańa ádetter, daǵdylar qalyptasyp, jańa qun­dylyqtar ornyǵýda. Saıası jáne qoǵam­dyq bolmysymyz, mentalıtetimiz jáne mádenı kodymyz ózgere bastady» degen sózderi aıqyn dálel bolmaq.

Ulttyq mentalıtettiń jańa baǵytqa bet burýyn jaqsy qubylys dep qabyldaý kerek. Sebebi dildi udaıy konservasııada ustap, qulyptaýly turǵan qundylyqtar sandyǵyna aınaldyrý eldiń odan ári órkendeýine keri áser etedi. Ulttyq dil – jandy aǵza, ol dem alady, kóredi, estıdi, jańany qabyldaıdy. Taǵdyrynda talaı tar jol taıǵaq keship, myń ólip, myń tirilgen qazaq halqy shapqynshylyqty da, soǵysty da, ashtyqty da, qýǵyn-súrgindi de bastan ótkerdi. Biraq halqymyz ár dáýirde oqtyn-oqtyn soqqan sol zamanalar daýylynda mort synyp ketpeı, ýaqyt synaǵynda jigerin janyp, ulttyq dilin damytyp, udaıy alǵa umtylyp otyr­dy. Sondyqtan da halqymyzdyń osy kúreskerlik qasıetin búgingi progressıvti jastardyń sanasyna sińirip, olardyń ıntellektýaldyq jáne ınnovasııalyq kapıtalyn el ıgiligine baǵyttaýda birinshi kezekte bilim-ǵylymdy tereńdetýge, zamanaýı áleýmettik keńistikke erkin enýine jáne jańarǵan rýhanı kodty boılaryna egýge eńbek etýimiz kerek. Sonda ǵana ulttyq dildiń zamananyń eshbir daýylyna shaıylyp ketpeıtin qasıetin saqtaı alamyz.

Dástúr – qazyna

Dástúrge baılanysty basyn ashyp alatyn bir másele bar. Jastardy ulttyq qundylyqtardy umytty dep jazǵyryp, qur sózben baıbalam sala bergennen eshteńe ónbeıdi. О́skeleń urpaqty «naǵyz qazaq» etip tárbıeleý úshin áýeli aǵa býyn ókilderi dástúrdi zamanǵa saı beıimdeýge beıil bolýy kerek. Bylaısha aıtqanda, urpaqtar arasynda mádenı qundylyqtardy tapsyrý men qabyldap alý aktisiniń zamanaýı úndestigi saltanat qurýǵa tıis. Zamanaýı úndestik degenimizdiń ózi – ýaqyt talaptaryna saı keletin etnostyq etıket keńistigin qalyptastyrý. Iаǵnı ulttyń dili men mádenıetin, salt-dástúrin damytýǵa múmkindik týǵyzatyn áleýmettik ortamen, halaıyqpen ortaq mámilege kelý. Aıtaıyn degenimiz, halqymyz ejelden «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» dep, keıbir salttardy ýaqyt talabyna saı suryptap otyrǵan. Qazir de jurtshylyq bolyp salt-sanany qaıta saralap, eskisin ekshep, artyq shyǵyn men ýaqytty qajet etetin ádet-ǵuryptardy ońtaılandyrýdy el bolyp oılastyrǵanymyz abzal. О́ıtkeni jany jomart qazaqtyń jıǵan-tergenin toıǵa shashyp, erteńinde banktiń qulyna aınalý ádetin odan ári jalǵastyra berý túptiń túbinde qazaq qoǵamyn turalatyp tynady. Sonymen qatar toı toılaýdyń qyzyǵymen júrgen halyqtyń órkenıetti eldermen ıyqtasa ósip, órken jaıýyna edáýir kedergi keltiredi. Bul oraıda qoǵamnyń ulttyq rýhanı qundylyqtardy zamanǵa saı retteýge qatysty qadam­daryna kelsek, ornyqty baılamnan góri orynsyz daý-damaı kóp sııaqty kórinedi. Álbette, oı erkindigi men pikir alýandyǵy aýadaı qajet. Biraq túptep kelgende ol ulttyń bolashaǵy men urpaq muratyna qyzmet etýge baǵyttalǵany abzal. Aıtalyq, áleýmettik jelide din, til, ulttyq ǵuryptarǵa qa­tysty synı pikirler jazylsa, ony qoshtaýshylar men qoldaýshylardyń birjaqty pikirlerin oqyp keıde tóbe shashyń tik turady. Dindi tildese, jabylyp dindi dińkeletý, tilge tıisse, qaýymdasyp tilmen tiresý, ádet-ǵuryp aıtylsa áleýmet bop ásh­kereleý qanshalyqty durys? Sebebi, kez kelgen avtordyń sýbektıvti pikiri –  jalpyulttyq ustanym emes. Bul rette, jeke pikirdi ushtastyra otyryp ulttyq kontentke aınaldyrý jolynda tarazylaý tájirıbesi men saraptaý mádenıetine mán berilýi kerek.

«Qazaq – tym toıshyl halyq. Ysyrap­syzdyqty, mınımalızmdi maqsat tutqan HHI ǵasyrda qandastarymyz baıaǵy zaman­daǵydaǵydaı bar jıǵan-tergenin toıǵa shashady». Bul – toıdy toqtatqysy keletin bir pikirdegi qazaqtardyń pikiri. Ekin­shi jaq «toı táńirdiń qazynasy», «qa­zaqty toıynan aıyrmasyn», «baıdyń asyn baıǵus qyzǵanady» degendeı toıda nesi bar?, degen toqtam jasaıdy. Taǵy da talas.

Aqyry, taqyryp toı tóńiregine oıys­qandyqtan, biz myna jaıtty da aıta ketkenimiz durys. Búginde búkil jurt­shylyqtyń bári birdeı teatr­dan spektakl kórip, mýzeıden tarıhı taǵylym alyp, úlken zaldarda merekelik konsertti tamashalap jatqan joq. Biraq toıǵa barmaıtyn qazaq joq. Olaı bolsa, qoǵamy úshin úzdiksiz ótkizilip jatqan toı-tomalaq jalpyhalyqtyq áleýmettik-mádenı alań, rýhanı qoıylym qyzmetin atqaryp otyr. Jas urpaq ulttyń dástúrlik qazynasyn da, dildik qasıetin de osy toı arqyly sanasyna sińirip jatyr. Sol sebepti, eger estııar urpaqtyń ulttyq sanasyn jaqsy baǵytta jańǵyrtamyz desek, torqaly toı men topyraqty ólimge qatysty ǵuryptyq jıyndardyń mazmundyq bóligi men materıaldyq shyǵynyna salmaqty saraptama jasalý kerek. Aıtalyq, toılarda asabalar ótkizetin anaıy oıyndardy, ata men kelindi bıletý, ene men kúıeý balany jarystyrý sııaqty sıyqsyz dórekilikterdi kórip ósken bala erteńgi kúni qazaqtyń qaı dástúrin qasıet tutyp, qaı saltyn qazyna sanamaq? Ashyǵyn aıtý kerek, erterekte aýyldaǵy jıyn-toılardaǵy aq dastarqan basynda tórge tóbedeı bolyp seksendegi aqsaqal jaıǵasyp, oń qaptalyna jetpistegi qarııalar qazdaı tizilip, odan ári alpystaǵy atalar maldas quryp, etek jaqta elýdegi el aǵalary tize búgip óskeleń jasqa ónege bolar pátýaly áńgimeler aıtýshy edi. Qazirgi toılarda seksendegisi selkildep, jetpistegisi jelkildep, alpystaǵysy arsalańdap, elýdegisi elirip bı bılep júr.

Kópshilik buǵan deıin aıtyp júr­gendeı, ómirden ótken adamdy sońǵy saparǵa shyǵaryp salý rásiminde de bárinde bolmasa da asta-tók shyǵyn shy­ǵarý, asyra maqtaý sózdermen jınalys jasaý sııaqty áreketter áli de oryn alyp jatatyny belgili. Bir ókinishtisi, osyndaı orasan jıyndardyń úlgisi artynsha jalpyǵa ortaq qaǵıdaǵa qaıta-qaıta aınalyp ketip jatyr. «Bi­reýdiń kisisi ólse, qaraly – ol» dep Abaı aıtqandaı, aıtyp kelmeıtin ajalǵa baqılyq bolǵan pendeniń ózi ǵana emes, marqumdy shyǵaryp salýǵa mindetti tóńiregindegi jaqyndary da daıyn bolmaıtyny belgili. Soǵan qaramastan, onsyz da qara jamylyp jatqan otbasyǵa birneshe mal soıyp qonaqasy berý, odan jer qoınyna tapsyrǵannan keıin as berý, qyrqyna deıin keı óńirde apta saıyn beısenbilik berý aǵaıyn jurtyna aıtarlyqtaı aýyr soǵatyny ras. Árıne, dúnıeden ótken adamnyń rýhyna qurmet kórsetý, duǵa baǵyshtaý izgilikti is. Biraq mundaı ǵuryptyq rásimderdi qaryn toıdyrý emes, qadir ósirý sııaqty maǵynaly formatqa kóshirý qajettigin ýaqyttyń ózi surap turǵandaı.

Din – dińgek

Búginde áleýmettik jelini ashsańyz, ásiredinshilder men táńirshiler ara­syndaǵy bitispes tartysqa tap bolasyz. Táńirshiler babalarymyz ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen ata dinimizdi tamyrymen joqqa shyǵaryp, din jolyn­daǵy taqýalardy arabquldar dep kús­tanalaıdy. Al ásiredinshilder qazaq­ty baıyrǵy dástúr-ǵurpynan bas tartqyzyp, sharıǵat sharttarymen ǵana júrýge júgendegisi keledi. Aqyrynda, «endi ne isteýimiz kerek?» dep eki ortada daǵdarǵan qarapaıym qazaq.

О́mirden mysal keltirsek. Bir tanysymyz kezinde jastyqtyń býymen ashy sýdy aıamaı simirýshi edi. Túbi kórinbeıtin kók shólmekti jastanyp jatyp, ishkiliktiń shegine jetýge taıaǵan-tyn. Úıinen bereke ketip, shańyraǵy shaıqalýǵa shaq qalǵan joldasymyzdy áke-kókelep júrip, ımandylyqtyń jolyna baǵyttaýǵa tyrystyq. Erik-jigerin boıyna jınaǵan ol áýeli oraza ustady, sońynan namazǵa jyǵyldy. Bárimiz qýandyq. Alaıda araǵa ýaqyt salyp álgi tanysymyz taǵy da kelesi qıyrdan bir-aq shyqty. Sharıǵattyń barsha shartynan jańylyspas úshin bala-shaǵasynyń nan-pulyn aıyryp otyrǵan jumysyn birjolata qoıdy. Dinı fanatızmniń qurbanyna aınalyp, dástúrdiń bárin jyn-shaıtan kórip, jahanǵa jıhad jarııalap, aǵaıynnan alystap ketti. Mundaı tarazy basyn teń ustaı almaǵan fanatıkter týraly faktilerdi el ishinen ondap, júzdep tabýǵa bolady. Desek te, buǵan da birjaqty qaramaı, dinniń tutastaı eldik deńgeıdegi ıgi áserin de sana kózimen saraptap kórgen durys. Mysaly, biz keńes tusyndaǵy kesirli saıasatta Sibir halyqtary sııaqty nege rýhanı dińkelep qalmadyq degen suraqqa jaýap izdegende, eń áýeli, aýyldaǵy aǵaıynnyń dástúr-saltymyzdy kózdiń qarashyǵyndaı saq­tap, qoldanýynyń arqasy ekenin umyt­paýymyz kerek. Al sol solaqaı saıasat saldarynan maskúnemdik meńdep bara jatqan qazaq halqy táýelsizdik alǵannan keıin araqqumarlyqtan arylyp, esin birden jıyp alǵany, ıslam dininiń ımanı sharttarynyń jemisi ekenin moıyndaýymyz kerek. Iаǵnı ultty saqtap qalýda dil de, din de qatar qyzmet etti.

Endi táńirshildikke keleıik. Álbette, ulttyq uǵymymyzda «kók táńiri», «táńir­lik dúnıetanym» sııaqty mádenı qundylyqtar jáne otqa, sýǵa, jalpy tabıǵatqa qatysty yrym-joralar bar. Biraq tarıhı tamyrymyzdy tabaıyq degen jeleýmen dinı kanondary joq nanym-senimder destesin qaıta jańǵyrtý arqyly jurtshylyqty adastyrýǵa bolmaıdy. Jańa ǵasyrda táńirshildikti jańǵyrtý arqyly baqsy-qushynashtyń mıstıkalyq álemine quzyret berý áreketi qazaq qoǵamyn keri ketirmese, eshqashan alǵa bastyrmaıtyny anyq.

Fılosofııa ǵylymynda «altyn belor­ta» degen uǵym bar. Tirshiliktegi úndestikti úkileıtin, tepe-teńdikti úılestiretin ulaǵatty uǵym. Arıstoteldiń aıtýynsha, erneýinen asqan asta-tók baılyqtan da, taqyrlanǵan jutań joqshylyqtan da eshqashan izgilikti izdeı almaısyń. О́ıtkeni ekeýi de bir attasań jardan qulatatyn dúnıeaýı sharyqtaý men shamyrqanýdyń qos qıyrynda tur. Sondyqtan «altyn belorta» – bir qıyrdan kelesi qıyrǵa shıyrlap, orta­beldegi ornyqty baǵdaryn anyqtaı almaı, «artyq qylamyn dep tyrtyq qy­latyndarǵa» tárbıe berip, táýbesi-ne keltiretin uǵym. Búginde eki dáýirde ómir súrip, bir-birine qaıshy keletin qos qo­ǵamnyń ózine ǵana tán qundylyqtaryn sanasynda sapyrylystyrǵan, aqyrynda adamı izgiliktiń altyn qazyǵyn anyqtaı almaı júrgen bizdiń bázbir zamandastarǵa sabaq bolatyn pálsapalyq baǵyt.

Búgingi tańda osy belortany berik ustanyp, ata dinniń adamdy ádil­dik­ke, ádeptilikke, parasattylyqqa, otan­shyldyqqa tárbıeleıtin asyl jolyn nasıhattaýda maǵan din ókilderiniń saýaty tolyq jetispeı turǵan sııaqty kórinedi. Ýaǵyz aıtatyn ımamdar qazirgi jańa tehnologııalar zamanynda ertegige uqsas ejelgi qıssalardy aıtyp endigi jerde kózi ashyq, kókiregi oıaý adamdy ımanı ǵıbratty jolǵa jeteleı almaıdy. Sendirgenniń ózinde mekteptik te, medreselik te saýaty shamaly qarapaıym jandarǵa «anaý kápir, mynaý jıhad» degen syńaıdaǵy daǵýattar aıtyp, ańǵyrt topty agressorlyq fanatızmge tárbıeleı beredi. Sondyqtan da búgingi ýaǵyzshynyń tek qana dinnen ǵana emes, psıhologııadan, fılosofııadan, tarıhtan, ádebıetten tereń bilimi bolyp, tyńdaýshy aýdıtorııaǵa qasıetti Qurannyń izgi ǵajaıyptaryn zamanaýı ǵylymı dáıektermen jetkize bilýge tıis. Iаǵnı, din ókilderiniń bilim deńgeıi men parasat-paıymy neǵurlym ósken saıyn halyq ta ımandylyq sharttary arqyly «adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen Abaı qaǵıdasy aıasyndaǵy jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa qaraı qulash ura beretin bolady.

Til – tirek

Qazaq tili qoǵamdy toptastyryp, rýhanı birlikke jetkizetin jolbastaý­shy ekeni birazdan aıtylyp keledi. Bizdiń oıymyzsha, memlekettik tildi úırený kúshpen emes, sanaly túrdegi rýhanı qajettilik retinde qabyldanatyn ýaqyt jetti. Elimizdiń barsha jastary memlekettik tilde sóıleý arqyly ózara jaqyndasady, eldik múdde jolynda birigedi. Sondyqtan Qazaqstanda qazaq halqynyń sany 70%-dan asqan kezeńde memlekettik tildiń ahýa­lyn qozǵaýdyń ózi artyq der edik. Oraıy kelgende aıtar jaıt, qazaqtildiler men orystildiler bolyp bólinip, ekige jarylǵan da ózimiz ekenimiz aqıqat. Áıtpese, osy ýaqytqa deıin «qazaq tili meniń memleketimniń tili» dep ana tilde sóıleýge nıet etpegen qandastarymyz syrttan kelgen sport menedjeriniń ana tilge qatysty anaıy pikirine kelgende ǵana birigip, óre túregeledi. Bile bilsek, osy ýaqytqa deıin ortaq tildik orta qalyp­tasqan jaǵdaıda shetten kelgender Qazaqstannyń topyraǵyna qadam basarda ondaı pikir aıtý úshin emes, birtildi ultqa qurmet retinde memlekettik tildi áýeli úırenip kelýdi mindet sanaıtyn edi.

Til – tiri aǵza. Oǵan da tilekshi, tirekshi, qamqorshy kerek. Til máýesin jaıý úshin mápeleý kerek, tunyq sý, qunarly topyraq qajet. Al tildiń basty tilekshisi – halyq. О́siretin de, óshiretin de, kóshiretin de – sol tildi tutynatyn qalyń áleýmet. Alystan jaý izdemeı-aq, ana tilimde sóıleý, arym, namysym, paryzym, qaryzym, eldigim, egemendigim dep uqqan ulttyń tili de ómirsheń, órshil bolmaq. Aıtpaqshy, eldik, memlekettilik degen uǵym – shegendelgen shekara, saptaǵy sarbaz, tuǵyrly tý, áýelegen ánuran, en-tańbaly eltańbamen qatar tiregi nyq tilimen de ólshenetini aqıqat. Ahmet Baıtursynulynyń sózimen aıtsaq, «óz tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy – esh ýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy». Endeshe, anańdy ózińnen basqa eshkim shyn júregimen aıalap, ardaqtaı almaıtyny sııaqty, qazaq tili de qazaqtardan basqa eshkimge kerek emes ekenin qandastarymyzdyń túsinetin ýaqyty boldy. Basqasha aıtsaq, bala ata-anasyn baı bolǵany úshin emes, bar bolǵany úshin qasterleıtini sııaqty, ana tilińdi de abyroıy úshin emes, ózekten teppes ózińdiki bolǵany úshin súıý kerek.

* * *

Zertteýshiler jahandaný zamanynda ulttyń rýhanı bet-beınesin saqtap qala almaǵan halyqtar birtindep tarıh sahnasynan yǵysa beredi degendi aıtady. Sondyqtan da ult tabıǵatyn zerdelegende usaq másele bolmaýy kerek. Dildi – qasıet, dástúrdi – qazyna, dindi – dińgek, tildi – tirek retinde saqtap, olardyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý eldiktiń máselesi bolǵandyqtan da bul taqyryptar tipti Ulttyq quryltaıdyń deńgeıinde talqylanyp, tarazylanyp jatsa artyqtyq etpes edi dep oılaımyz.

Qýat BORASh