Elimizde «Sıfrly Qazaqstan» jáne «Eýrazııalyq odaqtyń negizgi baǵyttaryn 2025 jylǵa deıin sıfrlandyrý» memlekettik baǵdarlamalary qabyldanǵan bolatyn. Ásirese ekonomıkany sıfrlandyrý elimizdiń jańa kezeńge qadam basýy desek bolady. Sıfrlandyrý ekonomıkanyń damýynda basty ról atqarady. Bul úderis ınnovasııalar engizý, óndiris pen qyzmet kórsetý salalaryn avtomattandyrý, sondaı-aq aqparattyq tehnologııalardy qoldaný arqyly tıimdilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sıfrlandyrý – eldiń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrýdyń mańyzdy quraly.
Sıfrlandyrý salasy 2017 jyly qabyldanǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy arqyly qarqyndy júzege asa bastady. Baǵdarlamanyń basty maqsaty – sıfrlyq ınfraqurylymdy damytý, ınnovasııalyq ekojúıe qurý, halyqtyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrý jáne memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý.
Shyndyǵynda, memleket bolashaǵy sıfrlandyrý arqyly kórkeıedi. El Úkimeti sıfrlyq transformasııany jalǵastyra otyryp, jeke sektordy, shaǵyn jáne orta bıznesti belsendi túrde qoldaýdy josparlap otyr. Buǵan qosymsha, IT salasynda mamandardy daıarlaýǵa basymdyq berildi.
Sıfrlandyrý tek tehnologııalardy engizý ǵana emes, sonymen qatar qoǵamnyń árbir múshesiniń sıfrlyq mádenıetti meńgerýin qalaıdy. Otandastarymyzdyń sıfrlyq saýaty ósken saıyn, el ekonomıkasynyń áleýeti de arta túsedi.
Sondaı-aq ekonomıkany sıfrlandyrý eldiń halyqaralyq arenada ustanymyn kúsheıtýge, ekonomıkalyq ósýdi jedeldetýge jáne halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterýge zor úles qosady.
Elimizde osy salada uzaq jyldan beri ter tógip júrgen ǵalymdar az emes. Qazir olardyń osy salany kóterýge jumsaǵan jankeshti eńbegi óz jemisin berdi. Solardyń biri – belgili professor, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi Sahybaı Tineıbaıuly Tynymbaev.
Ǵylymǵa bar sanaly ǵumyryn arnaǵan aıtýly ǵalymnyń ómirbaıany óte baı. Ol 1939 jyly kıeli Túrkistan qalasynda dúnıege kelgen. 1957 jyly №19 (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy) qazaq orta mektebin bitirip, alǵashqy eńbek jolyn baýyrlas Qyrǵyz eliniń astanasy Bishkek qalasyndaǵy aýylsharýashylyq mashına jasaý zaýytynda qarapaıym tokar bolyp bastaǵan. 1964 jyly burynǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynda «Matematıkalyq retteý-esepteý prıborlary jáne qurylǵylar» mamandyǵyn támamdap, atalǵan oqý orynnyń Esepteý tehnıkasy kafedrasyna taǵylym jınaýshy-zertteýshi retinde qaldyryldy. Odan keıin N.Baýman atyndaǵy Máskeý joǵary tehnıkalyq ýchılıshesine (MVTÝ) aspırantýraǵa joldama aldy. Aspırantýraǵa túskennen keıin stýdentterdi oqytý keshenin ázirleý boıynsha ǵylymı jumysymen aınalysty. Nátıjesinde, sol kezdegi odaq kóleminde alǵashqy bolyp, «Mınsk-2 EEM» negizinde oqytý keshenin qurdy. Osy taqyryp aıasynda «Esepteý tehnıkasy» mamandyǵy boıynsha tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin qorǵady. Sóıtip ózin qanattandyrǵan Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń «Esepteý tehnıkasy» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy bolyp, qaıta oraldy.
1972 jyldan 1976 jylǵa deıin «Avtomattandyrylǵan basqarý júıeleri» jáne Esepteý tehnıkasy baǵyttary boıynsha respýblıkalyq biliktilikti arttyrý kýrstaryn basqardy. 1976 jyly konkýrs arqyly Esepteý tehnıkasy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp saılandy. Atalǵan kafedrany on jyldan asa basqarǵan ýaqyt ishinde ǵalym kóp ózgeris jasady. Kafedranyń tehnıkalyq-materıaldyq bazasy tolyǵymen jańartyldy. Oqý zerthanalary zamanaýı ıntegraldyq shemalarmen jáne mıkroprosessorlarǵa negizdelgen ártúrli stendtermen jabdyqtaldy.
Sonymen qatar mashına parki SM-3 jáne ES-1025 kompıýterleriniń negizinde tolyqtaı jańardy. N.Baýman atyndaǵy Máskeý joǵary tehnıkalyq ýchılıshesi, Kıev polıtehnıkalyq ınstıtýty, LETI, LITMO (qazirgi Sankt-Peterbor q.), MEI (Máskeý) jáne taǵy basqa jetekshi joǵary oqý oryndarymen shyǵarmashylyq jáne iskerlik baılanys ornatty. Bir sát tynym taýyp kórmegen Sahybaı Tynymbaev Máskeý qalasyndaǵy Elektrondy esepteý tehnıkasynyń ǵylymı zertteý ortalyǵymen (NIISEVT) baılanysyp, «ES mashınalarynyń joǵarǵy modelderin qashyqtan dıagnostıkalaý júıesin zertteý jáne ony qurý», «Joǵarǵy modeldi ES mashınalar qurylǵylarynyń kanstrýktıptik elementterin ornalastyratyn baǵdarlamalardy qurý» taqyryptarynda ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizdi.
Osy jyldar ishinde kafedranyń talantty túlekterinen kompıýterlik tehnologııany damytýdyń barlyq baǵyty boıynsha aspırantýra arqyly kóptegen joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq maman daıarlandy. Solardyń ishinde ǵylym doktorlary, professorlar: J.S.Sarypbekov, U.E.Sydyqov, T.Z.Qazıev, T.T.Paltashev, A.Sadyqov, A.T.Ibraev, J.Z.Djýrýntaev jáne Gambýrg ýnıversıtetiniń doktory B.Qarabekov, ǵylym kandıdattary, professor, dosentter – E.J.Aıthojaeva, M.Abdýlllaev, A.S.Baıkenov, A.S.Ermakov, B.Sh.Jolymbetov, T.Q.Omarov, A.Sh.Turym, S.R.Rahymbergenov, A.Q.Balahmetov, O.Rahmatýllın, E.Koshkın, A.T.Qurmanov, R.I.Pahrýtdınov, taǵy basqa ǵalymdardyń esimin erekshe ataýǵa bolady.
Belgili professor jarty ǵasyrǵa jýyq qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetinde abyroıly qyzmet atqardy. Esepteý tehnıkasy kafedrasynyń aǵa oqytýshysynan professorǵa deıingi kezeńnen ótti. Qazir de alma-materdiń aqsaqaldar alqasynyń qurmetti múshesi.
2017 jyly ǵalym Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti (AEjBÝ) basshylyǵynyń shaqyrýymen Radıotehnıka jáne aqparattyq qaýipsizdik kafedrasyna zertteýshi-professor qyzmetine keldi. Sol jyldary jańadan saılanǵan kafedra meńgerýshisi, shákirtteri R. Berdibaev jáne kafedra dosenti T.Omarmen birge ýnıversıtette aqparattyq tehnologııalar, aqparattyq qaýipsizdik baǵytynda ǵylymı zertteý jumysyn damytyp, memlekettik tapsyrys boıynsha zertteý júrgizýge jańa serpin ákeldi.
Ǵalym Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ǵylymı-zertteý jumystarynyń baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý aıasynda «Jalpy maqsattaǵy aqparattyq kommýnıkasııalyq júıeler men jelilerde aqparatty berý jáne saqtaý kezinde krıptografııalyq qorǵaý úshin baǵdarlamalyq jáne baǵdarlamalyq-apparattyq quraldardy ázirleý» atty ashyq kiltti krıptojúıelerdi apparattyq iske asyrýdy ázirleý boıynsha jobaǵa jetekshilik etti. Bul joba sheńberinde ashyq kiltti krıptojúıelerdegi (RSA, El-Gamal, Rabın, Okamato-Saransı jáne t.b.) shıfrlaý jáne shıfryn ashý úderisin jedeldetý úshin jyldam áreket etetin qurylǵylardy qurýǵa múmkindik beretin modýl boıynsha sandardy keltirýdiń jańa algorıtmderin ázirledi.
Eger qazirgi kompıýterlerde bólý operasııasyn oryndaý kezinde ár qadamda bólindiniń tek eki razrıadtary qalyptassa, al professor S.Tynymbaevtyń algorıtmi boıynsha bólindiniń úsh nemese tórt razrıadtaryn qalyptastyrýǵa bolady. Sondaı-aq Aqparattyq qaýipsizdik júıeleri kafedrasy boıynsha «Aqparattyq qaýipsizdik máseleleri» ǵylymı-tehnıkalyq ortalyǵyn jáne «Symsyz jelilerdiń qaýipsizdigi jáne krıptojúıelerdi qurý» oqý-ǵylymı zerthanasyn uıymdastyrýǵa belsene atsalysty.
Joba nátıjesinde kóptegen ónertabys patentteri alyndy, halyqaralyq konferensııalarda baıandamalar jasaldy, «Web of Science Core Collection», «Scopus» t.b. derekter bazasyna engizilgen resenzııalanatyn halyqaralyq jýrnaldarda ǵylymı maqalalary jarııalandy.
2023 jyly ony Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıteti (HATÝ) «Kompıýterlik ǵylymdar jáne ınformatıka» mamandyǵy boıynsha zertteýshi professor laýazymyna shaqyrdy. Bul oqý ornynda professor ǵylymı zertteýlerdi úsh baǵyt boıynsha jalǵastyrdy. Birinshi – uıaly baılanys jelileriniń qaýipsizdik tetikterin ázirleý (5G), ekinshi – mıkrokontroller arqyly jáne baǵdarlamalanatyn matrısalyq qurylǵylar arqyly ártúrli krıptojúıelerdi qurý, úshinshi – zamanaýı elementtik bazalarda ártúrli maqsattaǵy kompıýterlerdiń operasııalyq bloktaryn ázirleý.
Búginge deıin parasatty professor 250-den astam ǵylymı jáne oqý-ádistemelik jarııalanymnyń, onyń ishinde 2 ǵylymı monografııanyń, 10 oqýlyq pen oqý quralynyń avtory bolyp otyr. Eki eńbegi – qazaq tilinde jazylǵan alǵashqy oqýlyqtardyń biri. Zııatkerlik menshik týraly 80 ónertabys patenti men avtorlyq kýáliktiń avtory. 12 ónertabys patenti «Derwent Innovations Index» (Wed of Science, Clarivate Analytics) derekqoryna engizilgen. Sondaı-aq ǵylymı maqalalar men aqparattyq máseleler jónindegi eńbekteri halyqaralyq resenzııalanatyn jýrnalda, UǴA jýrnalynda jáne Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń jáne taǵy basqa joǵary oqý oryndary basylymdarynda jarııalanǵan.
Ǵalym seksenniń seńgirinen assa da áli tyń. Zerdesi myqty. Qazirge deıin magıstranttar men doktoranttardyń ǵylymı jumystaryna jetekshilik etip, ǵylymı keńes beredi. 2023 jyly Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń damýyna qosqan erekshe eńbegi men úlesi úshin «Professor Emeritus» (eńbek sińirgen professor) qurmetti ataǵy, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «Kompıýterlik ǵylymdar jáne ınformatıka» mamandyǵy boıynsha professor ǵylymı ataǵy berildi.
Rát BERDIBAEV,
Qazaqstan bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi, AEjBÝ professory, shákirti
