Uzaq jyldar Túrkistan qalasynyń bas dárigeri bolǵan Keńesbek aqsaqalmen tanystyrǵan – osy áýlettiń bir múshesi, Keńesbek qarttyń inisi, ataqty sáýletshi Samatbek Tájenuly. Al Samatbekpen tarıhı «Han Ordaly Saraıshyq» kesenesin kórýge kelgen kezinde tanysqan edim. Ol Atyraý oblysynyń bas sáýletshisi edi. 1999 jyly «Qazaqstan munaıyna 100 jyl» mereke kúnine oraı keseneni aıaqtaýǵa jantalasyp jatqan bolatynbyz. Tanystyǵymyz jalǵasyp, Mahambet aqynnyń 200 jyldyǵyna arnalǵan «Isataı-Mahambet» alańynyń jobasyn birge jasadyq.
Jońǵarǵa qarsy soǵystyń batyry, múrdesi Qarataý etegindegi tóbeniń basynda qalǵan Toqtamys babamyzǵa eskertkish ornatýǵa nıettenip, Samatbek ekeýmiz kesene ornatý jobasyna kiristik. Áýeli Toqtamys batyr máńgilikke damyldaǵan tóbeni kórý maqsatynda Astanadan Jańaqorǵanǵa attanyp, jolshybaı Samatbektiń Túrkistandaǵy aǵasy Keńesbektiń úıine tústik. Úıdegi áńgimemiz kóbine salynatyn kesene tóńireginde órbidi. Keńesbek aǵa oryndy suraqtarymen, usynystarymen áńgimege aralasyp otyrdy. «Jańaqorǵan emhanasynyń demalys úıine «Toqtamys» atyn berip, batyr atyn saqtap qalǵan jergilikti jurt týraly jaqsy pikirleri qazaq halqy tektiliginiń dálelindeı kórinip edi. Kelesi kúni Keńesbek aqsaqal bizge batasyn berip, jumysymyzǵa sáttilik tilep jolǵa shyǵaryp saldy. Aǵa batasy qabyl bolyp, «Toqtamys batyr» kesenesi el nazaryn aýdararlyqtaı biregeı sáýlet eskertkishine aınalǵan-dy.
Sáýlet óneriniń búge-shigesine deıin baıandaǵan Keńesbek aqsaqaldan: «siz de qurylysshymysyz?» dep suradym. Sóıtsem, ol kisi dáriger bolyp shyqty. Dáriger bolǵanda da ǵylymı eńbekteri keńes odaǵy Ǵylym akademııasynyń basylymdarynda jaryq kórgen, operasııa jasaý tájirıbesin basqa eldegiler is júzinde qoldanyp júrgen dáriger eken. Onyń medısına salasyndaǵy ǵylymı jańalyqtary men jetistikteri keńestik keńistiktegi atalǵan sala mamandaryna áıgili kórinedi.
«Toqtamys» demalys úıi demekshi, osy arada marqum Amangeldi Abdýllaev týraly da bir-eki aýyz sóz qosýdyń oraıy kelip turǵany. Amangeldi uzaq jyldar boıy Jańaqorǵandaǵy shıpajaı jumysyn jolǵa qoıyp, odaqqa tanymal etken maman, basshy tulǵa. El egemendik alyp, Qazaq eliniń baılyǵy talan-tarajǵa túsip jatqanda, bar malyn salyp, qaryz alyp, shıpajaıdy saqtap qalǵan azamat eken. Toqtamys batyrǵa kesene turǵyzý kezinde isker azamat qoldaý kórsetip, qolǵa alǵan sharýamyzdyń sátimen júzege asýyna úlken septigin tıgizdi. Amangeldi aqsaqal «Toqtamys» demalys úıiniń bir bólmesin bosatyp berip: «Osy oryn qashan kelseń de seniki», dep qoldaý bitirgen-di.
Kesene qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn qalǵan kezi bolatyn. Esik qaǵyldy. «Kire ber, esik ashyq» deımin. Qarasam, kirip kele jatqan Keńesbek aqsaqal. Qasyndaǵy jigittiń qolyndaǵy qaltada úıitilgen bir qoıdyń eti. Sonaý Túrkistannan, jaryqtyq-aı, seksennen asqan shaǵynda 100 shaqyrym joldy artqa tastap kelip tur.
«Samatbek ekeýińdi batamdy berip jolǵa shyǵaryp salyp edim, endi eskertkishti óz kózimmen kórýge keldim», deıdi.
Samatbektiń aǵasymen, baýyrlarymen tanysa kele tegi myqty áýlet ekenine kózim jetti. Jany jánnatta bolǵyr Tájen aqsaqaldyń uldary shetinen daryndy da talantty. Olar boıyndaǵy ónerlerin shetinen elim dep, qazaǵym dep ultynyń mereıin ósirýge arnaǵan.
Tájen perzentteriniń úlkeni Keńesbektiń dárigerlik mamandyǵynan basqa da ónerde úlesi bar eken. Ákesi týraly memýarlyq janrda jazylǵan «Tegine tartyp týǵan er» atty kitaby – kánigi jazýshylar eńbeginen kem túspeıtin shyǵarma. Tili sonshalyq jatyq, sózi uǵymdy. Mamandyǵy dáriger bolǵanymen, jany jazýshy. Dáriger – adam tániniń ınjeneri, jazýshy – adam janynyń ınjeneri emes pe. Osylaısha, Keńesbek qajy mamandyǵymen qosa «adam janynyń ınjeneri» ataǵyn da abyroımen atqarypty. Ol qazaq qalamgerleriniń eleń etkizer bir shyǵarmasy týraly qulaǵy shalsa, izdep júrip oqıtyndardyń biri-tuǵyn.
Tájen áýleti, onyń balalary týraly oı qozǵaǵanda Keńesbekten keıingi «Men de erekshe jaratylǵan tulǵamyn» dep, kez kelgen qazaqpen boı teńestire alatyn inisi Ánýarbek Tájenulynyń da orny bólek. Elim dep eńbek etken azamattardyń ishinde rýhanı úndes bolǵanym, eńbegin kóbirek qyzyqtaǵan kisim de osy – Ánýarbek. Mamandyǵy – orys tiliniń muǵalimi. Shyǵarmashylyq adamy. Ol Ahmet Iаsaýı babamyzdyń, barsha adamzatty ımandylyqqa shaqyrar eńbegine aınalǵan hadısterin túpnusqasynan shaǵataı tilinen tikeleı qazaqshaǵa aýdarǵan. Osy aýdarmaǵa kezinde Ánekeńniń ótinishimen pikir jazǵan edik. «Men – Qul Qoja Ahmet, alpys úshte kirdim jerge» atty maqalamdy zerdeleý eńbegim edi dep te aıtýǵa bolar. Ánýarbektiń «Dıýanı hıkmeti» de, bizdiń maqalamyz da orys, aǵylshyn tilderine aýdarylyp, sońǵysy Londonda jeke kitap bolyp jaryq kórdi.
Tájenniń úshinshi uly Maratbekpen tanysýdy Alla násip etken joq, erterekte baqıǵa ozypty. Esesine onyń uly Nurlandy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty sáýletshi Nurlan Maratbekulyn jaqsy bilemin. Elimizdiń sáýlet óneri salasyna qosqan úlesi qomaqty.
Al ataqty sáýletshi Samatbek Tájenuly – Astanadaǵy «Qazaq eli» monýmenti, Astana áýejaıy jolyndaǵy «Altyn qanatty» tulparlar, Nárikbaev zań ýnıversıteti men Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy ǵımarattary, kóptegen oblys, aýdan ortalyqtaryndaǵy keshenderde erekshe qoltańbasy bar elimizge aty belgili tulǵa. Bas qalanyń sáýletin tórtkúl dúnıege tanytý barysynda tynymsyz eńbek etip keledi. Dúnıejúzilik Sáýlet akademııasynyń akademıgi.
Al Tájen aqsaqaldyń kenjesi Erkinbekti erekshe daryndy, aldyna qoıǵan maqsatyna jetpeı tynbaıtyn qaısar minezdi, batyr jaratylǵan jan dep baǵalaımyn. Onyń sońǵy bes jyl boıy «Qazaqtyń kıiz úıi» atty jobamen aınalysqandaǵy kezdesken kedergilerge moıymaı, jigerlene kirisken áreketine osyndaı baǵa laıyq.
Ata-babamyzdyń san myńdaǵan jyl baspanasy bolǵan, han ordasy da sol, sharýanyń qarashańyraǵy da sol – kıiz úı taǵdyry qatty tolǵandyratyn másele edi. Sondaı tolǵanys nátıjesinde bizdiń «Qazaqtyń kıiz úıi» atty etnografııalyq zertteý eńbegimiz jaryq kórdi.
Halqymyzdyń kóshpeli ómir súrý úrdisinen qol úzgen ýaqytynda, álem halyqtarynyń mádenıeti men ulttyq bolmysyn, tili menen dilin jahandaný úrdisi qýsyryp kele jatqan zamanda Erkinbek Tájenuly ata-babasynyń kıiz úıine qamqorlyq jasaýdy basty mindeti sanaıdy. Bul jobamen aınalysqan bes jylda Erkinbek jyljymaly, jınalmaly kıiz úıdiń ondaǵan nobaıyn jasady.
Keńesbek aqsaqaldy týǵanymdaı jaqsy kórip ketýimniń, onyń áýletine degen syılastyǵymnyń sebebin jaqynda tapqandaı boldym. Onyń «Tegine tartyp týǵan er» kitabyndaǵy oılar meniń tanym-túsinigimmen astarlasyp jatqandaı.
«At basyn burǵansha aı ótedi, aınalyp kelgenshe jyl ótedi». Sóıtip júrip qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyryń ótedi deıdi halqymyz. Uly ýaqyt kóshimen ilesip biz de ótermiz, ketermiz. Qazaq eliniń erteńgi bolashaǵyn qoldarymen jasap, álemniń aldyńǵy qatarly elderi qataryna qosatyn urpaq – bizdiń balalarymyz, nemere-shóberelerimiz bolmaq. Teginen nár alǵannyń teris ketkeni bolyp kórgen emes. Ata-babasynyń jaqsyly-jamandy ómir jolyn tálim alsyn dep usyndym. Bir Allanyń jebeýimen ómir boıy jasaǵan eńbegimizdiń jemisin jeıtin artymyzda qaldyrǵan urpaǵymyz sanaly bolǵaı. Jer betinde qalǵan soqpaǵymyz jańǵyra bergeı! Iá, janymdaı jaqsy kóretin baýyrlarym, perzentterim, ómirdiń sáni de, rahaty da din joly, namaz oqý, oraza tutý, zeket berý, kálımaǵa til keltirý, buıyrsa qajylyqqa baryp kelý. Qysqa ǵumyrdyń máni osy eken ǵoı». Talaıǵa ónege bolarlyq tujyrym.
Sodan beri de on jyl ótipti. Biz endi toqsanǵa aıaq basyppyz. Qazaq halqy tekti halyq deımiz. Bul jalǵan tirlikte bolyp jatatyn ótirik pen ósekti de, qaraqshylyq pen alarmandyqty da, ozbyrlyq pen paraqorlyqty da umyttyryp, «elim meniń, jerim meniń» dep, elińdi sál alysqa ketseń saǵyndyratyn, áýlıelerin eske alyp tabyndyratyn osyndaı tulǵalardyń is-áreketteri bolsa kerek.
Saıyn NAZARBEKULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
