Taý tulǵa asqaqtaı beredi

Aǵamen áldeneshe ret kez­deskenimizde shal­qa­synan qa­ıyr­ǵan buı­ralaý shashy­nan qarttyqtyń aq­shylt qy­raýy shala bastaǵanyn, aq kú­misteı jarqyraǵan keń mań­daıynan shalqar qaı­rat­ty shabyt pen jigerdiń, shy­ǵar­mashylyq tolysýdyń, aqyl men danalyqtyń belgisin baı­qadyq. Onyń oı qorjynynda aıtylma­ǵan syrlar, jazylmaǵan jyr­lar, hıkaıalar syńsyp tura­tyn. Qanshama shyǵarmalar jazdy. Biraq aramyzdan ketse de áli de jazary da, bereri de kóp edi dep oılaımyn. HH ǵasyrda súbeli ­týyndylarymen eldi eleń etkiz­se, HHI ǵasyrda da jazýshylar bylaı jazar bolar dep qalam qary­myn kósilte tústi.

Keshegi Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Mú­sirepov sekildi alyptar tobymen aralasyp, solardyń batasyn alǵan Ábish Kekilbaıuly shynynda da eńbekqor jazýshy edi. Árúrli jaýapty qyzmet atqara júrip, shyǵar­mashylyqpen aınalys­ty. Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy, Prezıdenttiń keńesshisi, «Ege­men Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory, Memlekettik hatshy, Par­lament Senatynyń depýtaty laýazymdarynda bol­ǵanda qo­ly­nan qalamyn tas­taǵan joq. Onyń merzim­dik ba­­sy­lymdarda túr­li taqy­ryp­­ta jarııalanǵan tar­tymdy dú­nıe­­lerin bárimiz den qoıyp oqı­tynbyz, áńgime, óleń­deri, romandary, fılo­so­fııalyq tol­ǵam­dary kór­kem tili­men, sheber­ligimen qyzyq­ty­ra­tyn.

2002 jyldyń qarashasynda esimi túrki álemine áıgili, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaıuly jazýshy Tólen Ábdikovtiń ­60 jasqa tolýyna baılanysty qonaq­tardy Qostanaıǵa bas­tap keldi. Meımandardy sol kezdegi oblys ákimi О́mirzaq Shókeev qa­byl­dady. Jyly shyraıly qa­byldaý ústinde Ábish aǵa О́mir­­zaq Estaıulyna baspadan jańa ǵana shyqqan alty tom­dyq shy­ǵarmalar jınaǵyn ta­r­tý etti. Jınalǵandardyń túrin­de tań­da­nys bar. Qat-qabat ju­mys istep júrip, shyǵarma ja­zýǵa ýa­qyt taýyp, qalyń kitap­tar shy­ǵa­r­yp jatsa, qaıtip tańdan­bas­syń?

Ábish Kekilbaıuly bas­taǵan qonaqtar Áleýmettik akademııaǵa bas suqty. Lev Tolstoı atyn­da­ǵy oblystyq kitaphanada oqyr­mandarmen kezdesti. Ahmet Baı­tur­synuly atyndaǵy Qostanaı mem­le­kettik ýnıversıtetinde bolyp, Aqań murajaıymen tanysty, stýdenttermen jáne oqytý­shylarmen júzdesti. Osy jerlerdiń bárinde biz Ábish aǵamen birge júrip, ma­ǵynaly sózderin tyńdadyq, darhan minezine tánti boldyq. Jazýshynyń úlkendi qadirlep, kishini izet tutyp, áıel balasyn syılaıtynyn, ulttyq salt-dás­túrlerdi qurmetteıtinin bildik. Kóńili qazaqtyń dalasyndaı shalqar, peıili keń.

Buryn Memlekettik hatshy kezinde kómekshisi Tilekqabyl Boranǵalıuly arqyly suhbat alǵanym da esimnen ketpeıdi. Joǵary laýazymda júrse de altyn ýaqytyn qıyp, qazaqtyń tuńǵysh kásibı jýrnalısi Muha­medjan Seralın negizin qalaǵan, kór­kemsóz sheberi Beıimbet Maılın, aqıyq aqyn Syrbaı Máýle­nov jumys istegen oblystyq «Qos­­tanaı tańy» gazetin qas­terlep suhbat berdi. Aǵaǵa tán qamqorlyq, baýyrmaldyq bar. Alǵashqyda «Ábish aǵa, halqymyz ózińizden ulaǵatty sózder kútedi. Qalaı ómir súremiz? Ne isteýimiz kerek? Ne úshin ómir súrýimiz qajet?» degen suraq qoıyldy. Sonda Ábish Kekilbaıuly:

«Adamzat adamzat bolǵaly ómir súrý úshin talpynyp ke­ledi. Bi­raq ár zamanda tirlik etý ártúrli maq­sat, murat arqyly júzege asady.

Men búgingi tańda qazaq hal­qy­nyń aldynda turǵan min­detter basy ashylǵan másele dep oılaımyn. О́ıt­keni táýelsizdik alǵannan beri elimizdiń ótken jolynda kóptegen eleýli oqıǵa boldy. Oń ózgeris kóp. Kóz­degen maqsatymyzǵa tolyq jetý úshin kóptegen jyldyń qa­jettiligi qupııa emes. Bul úshin kózi ashyq, kókiregi oıaý zerdeli ár azamat tarapynan úlken qajyr-qaırat kerek ekeni túsinikti. Bir kezde uly Abaı atamyz aıtqandaı, aldymen myna jaryq dúnıede óziń bastan keship jatqan jaǵdaıdy sanańnyń eleginen ótkizetin salıqaly azamattyq ýaıym qajet. Sol arqyly órge basqan isterińe qýanyp, kezdes­ken kemshilikterdi anyqtaısyń. Ol da azdyq etedi. Onyń nege bolǵanyn túsinetin tujyrymdy túıin, aqyl boıyńda uıalasa jiber­gen aǵattyqtaryńdy túze­tip, bárinen arylatynyń anyq.

Eń bastysy sonyń barly­­ǵyn túzeýge asyqqan kún saıynǵy naqty qareket kerek. Abaıdyń aıtyp ketken sózi­niń ózi osydan ­týyndaıdy. «Dúnıede bir Qudaı­dan bas­qanyń bári ózge­redi» degen qaǵıda. О́mir bolǵan soń ózger­meı turmaıdy. Al adam bala­synyń mindeti sol ózgerip jat­­qan ómirge baılanys­ty sana­­syn tereńdetý, qulqyn kemel­dendirý, qareketin, kúsh-qýatyn jigerlendirý bolyp tabylady. Mine, qazirgi jaǵdaıdy osy tur­ǵyda esepteımin», degen edi.

Keıin osy suhbat shyqqan soń qolyna gazetti jáne «Maqpaldy kúnder» atty jyr jınaǵymdy qoltańbamen usyndym. Memle­ket­tik hatshy: «Bárine rahmet! О́leńdi jaza ber, talabyńa nur jaý­syn. Marfýǵanyń da óleńderin oqyp júremin, jaqsy jazady. Senderge tilektespin. Qandaı tile­giń bar?» dep surady. Men rıza­shy­lyǵymdy bildirip, tilegim joq dedim. Úlken kisiniń ystyq yqylas tanytyp, jaqyn tartyp, jaqsy tilek bildirýiniń ózi nege turady?

Tólen Ábdiktiń mereıto­ıyna baılanysty Qostanaıǵa kelgen saparynda keshkilik bárimiz qalaǵa jaqyn jerdegi «Sosnovyı bor» sanatorııine bardyq. Qarasha aıynyń sýyq kúni, qar túsken. Bir kezde Ábish aǵa «Esengeldi, dalada boı jazyp júre tursaq qaıtedi?» degen usynys aıtty. Birden kelistim. Janymyzǵa jazýshy Ǵumar Ahmetchın qosyldy. Bir saǵat boıy dalada júrdik. Ábish aǵa ádebıetke qalaı kelgeni týraly, talaı asyldarmen birge bolyp, solardyń qamqorlyǵyna bólengeni, búgingi ádebıettiń hal-ahýaly tóńireginde oılarymen bólisken edi. Sóılegende ózi týyp-ósken Mańǵystaý je­rindegi qart Kaspııdiń telegeı sýyndaı aǵyp, kól-kósir tógilip, mándi, maǵynaly sóıleıtin. Teńeýlerdi oryndy qoldanyp, arasynda óleń joldaryn keltirip, sheshendik sheberlik tanytatyn, qazaqtyń baı sózderimen, sabyrly, baısaldy minezimen bárimizdi baý­rap alatyn. Arada zymyrap qansha jyldar ótse de Ábish aǵanyń sol daýsy qulaǵymda, jarqyn beınesi kóz aldymda.

2009 jyldyń 5 jeltoq­sa­­­nynda Astanadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda Ábish aǵanyń 70 jasqa tolǵan mereıtoıy ótti. Elimizdiń betkeustar jazýshysyna «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berilip, omyraýyna «Altyn Juldyz» belgisi taǵyldy. Bárimiz qýanyshqa ortaqtasyp, dý qol shapalaqtap jatyrmyz.

Sol sátte osyndaı qurmetke erekshe tolqyǵan Ábish Kekil­baıuly: «Jer betinde qalam­ger eńbeginiń qadiri azaıyp, qasıeti kemip jatqanda bizdiń elimizde ol buryn­ǵysynsha ardaqtalyp, burynǵysynsha ulyqtalýda» degen edi. «Bul «Altyn Juldyzdy» Muhtar Áýezov ala almaı ket­ti, menen buryn kemeńger jazý­shy­myzdyń alǵany durys edi» dep tebirengeni esimizde. Uly Abaıdy kúlli álemge tanytqan Áýezov talantyna shákirti osylaı bas ıgen bolatyn.

Men «jaqsy adamdar ómir­­­­­den nege ketedi eken» dep óki­ne­min. Solardyń qatarynda Ábish aǵanyń orny bólek, tulǵasy erek­she kórinedi. Segiz qyrly, bir syrly, adamgershiligi mol, elin, halqyn jaqsy kóretin, sol jol­da aıanbaı qyzmet etken aıaýly aǵanyń joqtyǵy qazir únemi seziledi. Ol týraly jazatyn estelik áli alda. Bul sol este­liktiń basy ǵana. Bárimiz Ábish álemin áspettep, tamasha shyǵar­malarynyń urpaq­tan urpaqqa jalǵasa berýine septigimizdi tıgizýimiz kerek dep sanaımyn.

Esengeldi SÚIINOV,

jazýshy

Astana