Nuryn shashqan Nuran bab

Alla Taǵala Qurandaǵy «Baqa­ra» súresiniń 257-aıatynda: «Alla – ıman keltirgenderdiń janashyr dosy, qamqorshysy hám qorǵa­ny, olardy tas qarańǵy túnekter­den jaryq nurǵa shyǵarady...» deıdi, al «Iýnýs» («Júnis») súre­siniń 62-63-64-aıattarynda Alla Taǵala: «Bilip qoıyńdar, rasynda Allanyń áýlıe quldary úshin eshqandaı qorqynysh joq hám olar áste muńaımaıdy (62). Olar shynaıy túrde ıman etkender hám Allaǵa asylyq qylýdan saq­tanyp, óz mindetterin tolyqtaı oryndaıtyndar (63). Olarǵa bul dúnıede de, aqyrette de súıinshi. Allanyń sózderinde ózgeriske jol berilmeıdi. Mine, eń uly jetis­tik, eń zor tabys osy» (64) dep, О́z áýlıe-dostarynyń rýhanı bol­mys-bitimin, tirshiliktegi nıet-áreke­tin taıǵa tańba basqandaı etip kórse­tip berdi.

Qaı zaman bolsyn, Alla naza­ry túsken elge óz zamanynyń Qutyb­taryn, áýlıe-mashaıyqta­ryn úz­diksiz, úzilissiz jiberip otyrǵan. Sonyń biri hám biregeıi – myń jyldan astam ýaqyt jasyryn jatyp, jaqynda ǵana urpaq­tarymen qaıta qaýyshqan baba­myz, uly áýlıemiz Muhammed Nuran bab.

Muhammed Nuran bab (Alla onyń ázız rýhyn uly raqymyna bólesin!) – mılládı jyl sanaýymen H–HI ǵasyrda ǵumyr keshken, qasıet qonyp, rýhanı dárejesi joǵarǵy maqamdarǵa jetken ar­daqty babamyz.

Atamyzdyń asyl qabiriniń qa­laı ashylyp, jurtqa qalaı ja­rııa bolǵany týraly birqatar ma­qala jaryq kórdi. Bizdiń bul maqa­­lamyzdyń basty maqsaty – Muham­med Nuran babtyń rýhanı bolmysyna oı júgirtip, onyń Islamdaǵy, onyń ishindegi babalar ustanǵan sopylyqtaǵy dárejelerin saralap kórý. Jaqynda Túrkistan oblysy Túlkibas aýdany Abaı aýy­lynda Muhammed Nuran bab­tyń kesenesi saltanatty ashyldy. Allanyń qalaýymen biz de sol berekeli jıynǵa qatysyp, baba­­myzǵa qatysty oı-tolǵam­da­ry­myzdy ortaǵa saldyq. Kesene­den bu­ryn babamyzdyń basyna qoıylǵan qulpytas tabylǵanyn kóziqaraqty oqyrman estip-bildi dep oılaımyz. Sol qulpytastaǵy jazýdy oqý bizge násip bolǵan eken. Sol týraly az-kem aıta ketsek dep otyrmyz.

Qulpytasta arab tiliniń Kýfı stılimen «Bul qabir Muhammed Nuran bab» dep qashalyp jazyl­ǵanyn oqydyq. «Kýfı stıli» dege­nimiz – Islamnyń alǵashqy kezeń­derinde qasıetti Quran Kárimdi kóshirýde paıdalanǵan arab tili­niń kallıgrafııasy. Nuran babtyń qulpytasyndaǵy esim-soıynyń Kýfı stılimen qashalǵanynan-aq eskertkish pen onyń ıesiniń ómir tarıhy qazaq dalasyna Islam­nyń alǵash taraı bastaǵan za­manǵa saı keleti­nin kórýge bo­lady. Bul – erte orta ǵa­syr keze­ńi, osy aımaqtaǵy Qarahan memle­ke­tiniń saltanat quryp tur­ǵan tarı­hymyzdyń eń bir jarqyn dáýiri.

Muhammed Nuran bab ta osy Qarahan memleketiniń ustyn tulǵalarynyń biri, ári iri qol­basshy, ári temirden túıin túıgen usta, ári ladýnı ilimin meńgergen rýhanı dárejesi óte bıik adam bolǵany aıqyn kórinip tur. Qabiriniń tas­tan qalanǵany da bul kisiniń osy óńirge Islamnyń sáýlet óneri áli kele qoımaǵan, qysh kirpishten qalanyp, kúmbezdi saǵanalar tur­ǵyzylmaǵan kez, kerisinshe ejelgi túrki juraǵatynyń jerleý rásimi qoldanysta bolǵan ýaqy­tynda dú­nıeden ótkenin kórsetedi. 

Al endi esimine tirkelip turǵan «bab» sózi ekiniń biriniń atyna jalǵana bermeıdi. «Bab» – dinı-rýhanı mártebe, adamnyń rýhanı dárejesin anyqtaıtyn bıik sıpattamalardyń biri.

Máselen, ıasaýıtanýshy ǵa­lym­dar Qul Qoja Ahmet Iаsaýıge qa­tysty «babtardan» keıingi kelgen tolqynnyń ókili dep júr. Jáne Babtardan keıin­gi býynǵa «Atalar» dáýiri degen ataý beripti. Bul múm­kin ǵylymı suryptap, jiktep aıtýǵa jaqsy shyǵar. Biraq áýlıe­lerdiń shynaıy dárejelerin dál aıqyndaı almaıtyn, aqıqat­tan alystatatyn ádisteme. Sebebi Qoja Ahmet Iаsaýı de kúlli túrki halyqtary­na rýhanı esikterdi ashýshy, rýhanı ustaz, qazir qolda­nys­qa qaıtyp kep jatqan Túrkis­tan aımaǵynyń ulyq Piri, uly áýlıe, Áziret sultan, ıaǵnı áýlıeler­diń sultany bolǵandyq­tan, Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz­dyń da rýhanı dárejesi – «bab» bola­dy.

Sol sekildi Muhammed Nuran babtyń da kózi tirisinde «bab» dep atalýy da sol rýhanı qaqpalardy ashyp, ózi ilim bulaǵyna aınalyp, sol kezdiń adamdaryna rýhanı pir, júrek ustazy bolǵany anyq.

Muhammed Nuran babtyń esi­mine jalǵanǵan taǵy bir dinı dáreje – «Nuran» dárejesi. Nuran dep shahıd adamdarǵa qaratylyp aıtylady. Iаǵnı Alla jolyndaǵy ǵazaýat soǵysynda júrgen, din­niń qorǵaýshysy bolǵan adamdarǵa beriletin dáreje.

Onymen qosa Muhammed Nuran babtyń qulpytasqa jazylma­ǵan taǵy basqa da rýhanı dárejesi bolǵany anyq. Máselen, bul kisi «Qutb zaman», «Qutbýl-Aqtab» bol­ǵany anyq ańǵarylady. Iаǵnı «Qutybtardyń Qutyby», onyń bir belgisi babamyzdyń qabirinen tabylǵan «Mır-a» tasy.

Endi osy jerde Qutybtar degen kimder jáne olardyń Islam dinindegi kórinisi men dálel-dá­ıekteri týraly az-kem maǵlumat bere ketken jón.

Qutb dárejesi týraly Ismaıl Haqqıdiń «Rýhýl-baıan fı tafsırıl Quran» atty tápsir kitabynda­ǵy «Ahzab» súresi, 40-aıatynyń tápsi­rinde bylaı degen: «Hazireti ­Muham­medtiń (oǵan Allahtyń ıgi­ligi men sálemi bolsyn) eki nury boldy: paıǵambarlyq jáne ýálılik (áýlıelik) nury. Ol bul dúnıeden kóshken kezinde paı­ǵam­barlyq esigi jabyldy, sonda paı­ǵambarlyq nury pák sharı­ǵatta qaldy, ıaǵnı sharıǵat ilimin úırengen ǵulamalar arqy­ly aramyzda bolady. Al ýálılik (áýlıelik) nury Qutbýl-Aqtab­tyń (Qutbtardyń Qutybynyń) batı­nynda (ishki dúnıesinde) qaldy.

«Qutb» sóziniń maǵynasy – áýlıe­ler ıerarhııasyndaǵy kıe­lilik­­­tiń eń joǵary dárejesine jetken, ­ıaǵnı sopylyq dárejeleri­niń eń ­joǵa­ry satysyna kóteril­gen rýhanııat jetekshisi ári rýhanı tálimger.

Qutbtarǵa qatysty halyq arasynda birneshe túrli «bab», «baba», «ata», «pir», «áýlıe», «ıshan» degen ataýlar qalyptasqan. Bi­raq bul ataýlar olardyń rýha­nııat ıerar­hııasyndaǵy dárejelerin aı­qyndamaıdy (kórsetpeıdi). Iаǵnı Qutbtardyń da, qutb dáreje­si­ne jaqyndaǵan áýlıelerdiń de rýhanııat ıerarhııasyndaǵy ózindik dárejelerin aıqyndaıtyn arnaıy satylar bar. Olar týraly Bekasyl Bıbolatuly óziniń «Zıkzal» atty kitabynyń «Ǵaıyp erender» degen taqyrybynda bylaı keltiredi: «Ǵaıyp erenderdiń bi­rinshi (eń joǵary) dárejelisin «Qutb» (negiz) dep ataıdy. Bul dá­re­je bir adamǵa ǵana tán bolady. Onyń ózine tıesili baqylap otyratyn alqaby – aqıqat.

Ekinshisin «Imaman» dep ataıdy. Bul eki ımam qutbtan keıingi joǵary dárejege ıe. Bulardyń biri qutbtyń ońynda, ekinshisi solyn­­da bolady.

Qutbtyń ońyndaǵy Imam «Álem malakýt» atalatyn álemdegi ǵaıyp nárselerge nazar salyp, baqylap, zerttep otyrady. Al solyndaǵy Imam «Álem malakýt» atalatyn álemdegi kózge kórinip turatyn nárselerge nazar salyp, baqylap, zerttep otyrady.

Úshinshisi «Áýtad» dep atalady. Bul top tek tórt adamnan turady. Bul tórteýi álem múlkiniń tórt buryshyna nazar salyp, olardyń árbiriniń ózine tıesili baqylap otyratyn alqaby bolady, ıaǵnı árqaısysy Jer shary­nyń tórtten bir bóligindegi qupııa syr-habarlardy baqylap, zerttep otyrady. Bul tórteýiniń baqylap otyratyn baǵyttary: biri – shyǵys; biri – batys; biri – ońtústik, biri – soltústik.

Tórtinshisi «Búdala» dep atalady. Bul top jeti adamnan tura­dy. Bulardy «Abdal» dep te ataıdy, ­bul eki sózdiń maǵynasy birdeı – orynbasar degen maǵynany ańǵartady.

Besinshisi «Ruqaba» dep atalady. Bul top ta jeti adamnan turady. Son­daı-aq bulardy «Iadıler» dep te ataıdy.

Altynshysy «Nújaba» dep atalady. Bular qyryq adamnan turady. Bulardy «Qyryqtar» (Qyrq shilten) dep te ataıdy.

Jetinshisi «Nuqaba» dep atalady. Bular úsh júz alpys alty adamnan turady. Bular óz kezeginde eki taıpaǵa bólinedi. Olardyń bári de «Ǵaıyp erenderge» jatady, biraq bulardyń esimderi málim emes. Olardyń bir tobyn «Ifrad» dep ataıdy. Ekinshisin – «Úmana» desedi. Olardy «Múlla mııýndar» dep te ataıdy.

Tek bulardyń arasynda Qutbýl-Aqtabtar basqalarǵa qaraǵanda erekshe qasıetterge ıe bolady. Mysaly, osy maqalaǵa arqaý bop otyrǵan Muhammed Nuran bab pen Ahmet Iаsaýıdiń erekshe berekeli qasıetteri bolǵan. Iаǵnı osy Qutbýl-Aqtabtar shyqqan dáýirden bastap, jalpy túrkiler áleminde zor passıonarlyq qýattar paıda bolyp, birneshe ǵasyr boıy ǵajap órkendegeni belgili. Mundaı qaıtalanýlardyń ózindik belgi­leri bar. Sondaı belgilerdiń biri – Muhammed Nuran bab qabiri­niń ashylýy desek, taǵy bir belgisi – el Prezıden­ti Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Islam dininiń Uly dala tórinde taralyp, tamyr ­jaıýyna orasan zor úles qosqan, túrki álemin­degi sopylyq ilim­niń negizin qala­ǵan Qoja Ahmet Iаsaýı muralaryn tereń zerdelep, dáripteýge de aıryqsha nazar aýdarǵan jón...» jáne «Túr­kistandy Iаsaýısiz elestetý múmkin emes. Áıgili ǵulama tutas túrki dúnıesinde ıslam dini­niń ornyǵýyna zor úles qosty. Iаsaýıden bastaý alatyn qazaq je­rindegi rýhanı sabaqtastyq qa­zirge deıin úzdiksiz jalǵasyp ke­ledi. Bıyl Qoja Ahmet Iаsaýıdiń tý­ǵanyna 930 jyl tolyp otyr. Osy oraı­da, ǵulamanyń eńbekterin jan-jaqty zerttep, dáripteý mańyz­dy», degen sózderin – passıonar­lyq qýatty dáýirdiń qaıta jańǵyra­tyn kezi týyndaı bastaǵanynyń taǵy bir belgisi dep túsinýge bolady.

Záripbaı Orazbaı,

shyǵystanýshy ǵalym