Akademık Abdýlın

Balalyq shaǵy qıyn-qys­­­­taý jaǵdaıda ót­ken Aıtmuhamed Abdol­la­­uly 17 jasynda ózi suranyp ­Ekin­shi dú­nıejúzilik soǵysqa ­at­tanady. Stalıngradtan Ber­l­ın­ge deıingi maıdan dalasynan ­ótip, Japon soǵysynan keıin aman-­esen el-jurtymen qaýyshady. Uly­taý ólkesinde týyp-ósken ǵalym­nyń bolashaǵy bala jastan bol­janyp qoıǵandaı áser qaldyra­dy. Bolashaq ǵalymnyń barar jeri, basar taýy úlken ǵylym joly ekenine ǵalymnyń geologııa salasyn damytýdaǵy keshendi eńbek­teri dálel.

Eńbek jolyn Shymkent obly­sy Bostandyq aýdandyq komsomol komıteti­niń birinshi hat­shy­lyǵynan basta­ǵan Aıt­mu­ha­med Abdollaulynyń ­el qorǵa­ǵan batyr, aǵa sultan Er­den Sandy­baı­ulynyń urpaǵy bol­ǵany qyz­metine keri áserin tıgiz­­beı qoı­ǵan joq. Qyzmetten shet­teti­lip, ádiletten aınymaǵan bas­shy retinde taǵdyrdyń bul syna­ǵyn da qasqaıyp turyp qarsy alady. «Ákem óziniń shyǵý tegi, ata-babasy – Erden batyr týraly sırek aıtatyn. Akademık Álkeı Marǵulan Reseı muraǵatynan babamyzdyń sýretin ákelip bergen edi. Sol sýret ákemniń muraǵatynda muqııat saqtaýly tur. Men es bilgeli ákem ekspedısııalarda júrdi. Ony únemi izdeniste, jumys barysynan, jumys ústelinen kóretin edik. Elimizdiń geologııa salasyn zert­teý úshin dala jumystarymen aına­lysty. Jıyrma jyldan astam ýaqyt ­ınstıtýtty basqardy. Sa­lada irgeli zertteýlerdiń jal­ǵasa­tyndyǵy­na, ǵylym, bilim­niń bolashaǵy­na zor senimmen qarady», deı­di Abdýlın atyndaǵy qordyń je­tekshisi, ǵalymnyń qyzy Dına Aıtmuhamedqyzy.

Abdýlınder ottbasyndaǵy qıyn jyldardy eske alyp, osynaý aýyrtpalyqtarǵa qaramas­tan, ákesiniń ǵylym jolynan taı­maı, tabandylyqpen zor jetistik­ke jetkenin eske alǵan ǵalym­nyń qyzy Sáýle Aıtmuhamedqyzy erte kóktemnen bastap kúzdiń so­ńyna deıin ekspedısııada jú­retin, qys boıy jıǵan-ter­genin qaǵazǵa túsirýmen aınaly­sa­tyn ǵalymnyń artynda ǵylymı or­ta­ǵa azyq bolatyn qundy dúnıe­ler qalǵanyn aıtady. «Aýqattana­tyn, men sabaǵymdy oqıtyn úıimizdegi jalǵyz ústel ákeme tımegendik­ten, ol únemi kitaphanaǵa baratyn. Ýaqytynyń tapshyly­ǵy­na qaramastan, balalarynyń kóńi­lin tabýǵa tyrysty. Ol asa meıirim­di, aınalasyna qamqorlyq jasap júretin tulǵa retinde bilimge, ǵylymǵa degen qushtarlyq úlgi­sin bizdiń de boıymyzǵa darytyp ketti», deıdi ol. Ǵalymnyń ne­meresi Dılıara Výdvord ta búginde ǵylym jolynda. Ol kandıdat­tyq dıssertasııasyn qorǵap, shetel ýnıversıtetinde jumys istep júr.

Qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń geologııa fakýltetine oqýǵa tú­sip, geologııa salasyna mamandan­ǵan ǵalymnyń eńbek joly onyń ómiriniń sheshýshi kezeńi­ne aınaldy. Osy jyldarda res­pýb­lıka Ǵylym akademııasy­nyń tuńǵysh prezıdenti, Geologııa ıns­tıtý­tynyń dırektory Q.Sátbaev bas­taǵan ǵalymdar tobymen qoıan-qoltyq jumys istep, ǵylym­nyń naǵyz qaınaǵan ortasyna tústi.

Ǵylymı qyzmetin Ortalyq Qazaqstannyń altyn-kúmisti-týr­malın óndirý ornyn zertteýden bastaǵan akademık A.Abdýlın kandıdattyq dıssertasııasyn sát­ti qorǵap, 1975 jyly Samarqan kúmis-altyndy molıbdendi óndi­ris ornynyń ashylýyna sebep­shi boldy.

Geologııa-mıneralogııa ǵy­lym­darynyń doktory, UǴA kor­respondent-múshesi Násipqalı Seıitov óz esteliginde: «Aıtmuha­med Abdýlın – akademık Qanysh ­Iman­taı­ulynyń isin jáne ósıe­tin jalǵastyrýshy daryndylar­dyń biri. Ol 20 jyldan astam ýaqyt Qazaq KSR ǴA Q.Sátbaev atyndaǵy Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń – Qazaqstan geologııa ǵylymdarynyń orta­lyq shtabyn basqardy. Respýblı­ka­­­nyń negizgi taý-ken rýdasy men mu­­naı­ly-gazdy aýdandarynda geo­lo­gııa-geofızıka metalloge­nııa­­­lyq zertteýleri tikeleı A.Abdý­lın­niń basshylyǵymen ótti», dep eske ala otyryp, Ońtústik Karolına men Iýta ýnıversıteti Jer jáne resýrstar ǵylymy ıns­tıtýty­nyń dırektory H.Keıns myrza­nyń eńbegindegi myna bir joldarǵa zer salady: «Akademık A.Abdýlın – óziniń oılaǵan isin boljaı alyp jáne iske asyra alatyn sırek kez­desetin adamdar­­­dyń biri. 80-­­jyl­dardyń aıaǵynda bi­­­rin­shi ret­ kezdeskenimizde, ony Qa­zaq KSR ǴA Geologııa ǵylymda­ry ıns­­­­­­tıtýtyn Batystyń analı­tıka kom­­­mýnıkasııalyq qyzme­ti­­niń kó­­­­shine ilestirý qamy tolǵan­­dy­­r­a­ty­nyn baıqadyq. Osy maq­­sat­ta ıns­tıtýt qyzmetkerleri­niń er­kin ıdeıa­larymen tájirı­be alma­syp, ony AQSh Jer jáne resýrs­tarynyń ǵylymy ıns­tı­tý­tymen jú­zege asyrýǵa nıe­tin bildirdi. Ol jas daryndylar­dy, aǵa býyn ǵa­lymdardy shetel­dik áriptesteri­men birlesip jumys isteýge úndedi», degen amerıka­­lyq professor­dyń sózi kóp nár­­seni ańǵartyp turǵandaı.

Akademık A.Abdýlınniń elimiz ǵana emes, Eýrazııa geologııasy­­nyń damýyna qosqan úlesi qomaqty. Oral, Tıan-Shan jáne Orta­lyq Qazaqstannyń tektonıka­lyq qurylymdaryn zertteýi paıdaly qazbalar ken oryndaryn izdeýde jańa kezeńge jol ashty.

«Aıtjan aǵanyń otandyq geologııa ǵylymyna qosqan úlesi­­­ne keletin bolsaq, ol – óz aldy­na bir álem. Akademık Abdýlın­niń keń-baıtaq elimizde zerttemegen jeri qalmady. Orta­­lyq Qazaqstanda, elimizdiń batys, shyǵys, ońtústik aımaqtaryn­da geologııalyq ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizdi. Ortalyq Qazaqstanda Samara altyn-mys-molıbden rýdalarynyń iri ken ornyn alǵashqylardyń biri bolyp ashty. Muǵaljar jotasy óńirindegi keshendi ken oryndaryn zerttep, ǵylymı turǵydan saraptaý nátıjesinde aımaq­tyń bolashaǵy aıqyndaldy. О́ńir­­diń geologııalyq, paleotektonıka­lyq, geodınamıkalyq jáne mıne­ra­genııalyq kartalaryn ja­sa­ǵan akademık A.Abdýlın me­tal­logenııalyq taldaý jasaý tá­silimen Oral, Tıan-Shan jáne Or­talyq Qazaqstannyń tekto­nıkalyq qurylymdarynyń óz­ara baılanysyn zerttedi. Ǵalym­nyń ámbebap zertteýleri arqyly Qazaqstannyń mańyzdy taý-ken aımaqtary anyqtaldy. Aral – Torǵaı aımaǵyna tıesili jer qoınaýy qurylysynyń rıf­to­gendik modelin jasaý arqyly Oń­tústik-Torǵaı munaıly-gazdy alaby jáne iri Qumkól, Arys­qum, Nuraly, basqa munaı-­gaz ken oryndary ashylýy el ekonomıkasynda aıryqsha rólge ıe. Ǵalym ózge avtorlarmen birlesip, KSRO-nyń dokembrıılik jáne metamorf­tyq beldeýleri kartasyn jasady. Búginde Qumkól munaı-gaz óndiris orny Qyzylorda oblysynyń 70 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Ǵalymnyń keshendi zert­teý­leriniń nátıjesinde aımaq­tyq geologııa boıynsha aýqymdy ma­terıaldardyń sıntezi jer qyr­tysynyń tereńdegi qury­ly­syn aıqyndap berýge múm­kin­dik berdi. Osy izdenister Q.Sát­baev­tyń aımaqtyq metallo­ge­nııalyq túıindeý ıdeıasyn jal­ǵastyrýǵa, jekelegen ken-rýda­ly aımaq­tar­da ártúrli paıdaly qaz­­ba oryn­darynyń keleshegin aıqyn­­daýǵa septigin tıgizdi», deıdi aka­demık Murat Jurynov.

Sondaı-aq aıtýly tulǵa álemge tanymal ǵalymdarmen teorııalyq jáne aımaqtyq geologııa sala­syn damytýǵa yqpal etti. A.Abdýlın bastaǵan ǵalymdar tobyna «Mu­ǵaljar jer qyrtysyn keshendi zertteý men Ortalyq Qazaqstan jáne Tıan-Shannyń, Oraldyń tektonıkalyq qurylymy baılanysy máselesi» jumysy úshin Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy berildi.

«Onyń basty jetistigi – ǵy­lymı mektebin qalyptastyra al­ǵandyǵynda. Búginde ǵalym­nyń shákirtteri – elimizge bel­gili geo­logter. Ol ǵylymı keńes­ti basqarǵan kezeńde ınstı­týt­ta 30 doktorlyq, 100-den astam kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵaldy. Instıtýttyń 10 qyzmet­keri KSRO memlekettik syıly­ǵy­nyń, 12-si respýblıka­lyq mem­lekettik syılyqtyń laýrea­ty boldy. Instıtýt qorjy­ny «Muǵal­jar geologııasy», «Oral, Tıan-Shan jáne Ortalyq Qa­zaq­stan­­nyń tektonıkalyq qu­ry­lym­dary­­­nyń artıkýlıasııasy ­ob­lysynyń tek­tonıkasy», «Qa­zaq­stan geo­lo­­­gııasy», «Qazaq­stan jer qyr­­tysynyń geodınamıkasy», «Qazaqstan metallogenııa­sy» sekildi monografııalarmen to­­lyq­ty. Sondaı-aq «Shý-Ile óńiri­niń geo­logııasy» alty tomdyq ba­sy­­lymy, «Qarataý geologııasy jáne metallogenııasy» II tom­dyq basylymy, «Qazaqstan metallogenııasy» 11 tomdyq monografııasymen tolyqty», dep eske alady geologııa-mıneralogııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor Geroı Joltaev.

Akademık A.Abdýlınniń 400-ge jýyq ǵylymı eńbegi búgin­de elimizdiń geologııa salasyndaǵy keń kólemdegi mazmundy eńbek­ter qataryna kiredi.

A.Abdýlın geologııa ınstıtýtynda laboranttan ınstıtýt dırektoryna deıingi qyzmet satysynan ótip, osy kezeńde salanyń órkendeýine bar kúsh-jigerin arnady. О́miriniń sońyna deıin ınstıtýttyń qurmetti dırektory bolyp qurmetteldi.

Abdýlın atyndaǵy qor­­ je­tekshisi Dına Aıt­muha­med­qy­zy­nyń aıtýynsha, ákesiniń áli de talaı tomdarǵa arqaý bo­lar eńbegi bar. Aldaǵy ýaqyt­ta osy baǵytta­ǵy jumystary ja­­ryqqa shyǵa­ryp, qoldaý taýyp jatsa, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıka­lyq zertteý ýnı­versıtetinde jeke kabı­netin uıymdastyrmaq­shy. Ja­qynda Ult­tyq kitaphanada «Qazaq­stan kitaptary» qyzmeti­niń uıym­dastyrýymen akademık Aıt­muhamed Abdýlınniń týǵa­ny­­na 100 jyl tolýyna oraı «Geolo­­gııa salasynyń sańlaǵy» ki tap kór­­mesi ótti. Is-shara akademıktiń geolo­gııa salasyndaǵy aýqymdy ju­mysy­nyń dáleli ǵana emes, ómirsheńdi­gin aıshyqtap tur­ǵandaı. Aldaǵy kúnderi ǵa­lymnyń qurmetine oraı ótetin is-sharalar Geologııa ıns­tıtýtynda ǵylymı konferensııa­men jalǵasyn tabatyn bolady.

ALMATY