Alqaly jıyndy UǴA respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti, akademık Murat Jurynov ashyp, qazaq ǵylymynyń bastaýynda turǵan aıtýly tulǵalardyń eren eńbegi, taǵylymdy eńbek joly týraly parasatty oı órbitti.
Qazaq ǵylymy men Ulttyq ǵylym akademııasyn ataqty akademık Qanysh Sátbaevpen baılanystyrmaý múmkin emes. Birtýar tulǵa ulttyq ǵylymdy qazaq jeriniń qoınaýyn zertteýge baǵyttap, osy saladaǵy birneshe býyn talantty ǵalymdar tolqynyn daıarlaýdyń bastaýynda turdy. Qanysh Sátbaev elimizdegi geologııa ǵylymynyń negizin qalap, ǵylymı ekspedısııalardyń basy-qasynda júrip, ony damytý men jetildirý isimen aınalysty. Akademıktiń ǵylymı jetistikteri ulttyq geologııa qyzmetiniń qurylýyna negiz boldy. Búginde osy salaǵa sanaly ǵumyryn arnaǵan akademık izbasarlarynyń zertteýleri úlken eńbekterge arqaý boldy. Sonyń negizinde ǵalymdardyń keıingi tolqyny geologııa salasyn damytyp, ony jańa tehnologııalar negizinde jańasha zerttep keledi.
Jıynda «Ult maqtanyshy – Qanysh Sátbaev» taqyrybynda baıandama jasaǵan Parlament Senatynyń depýtaty, «Halyqaralyq Sátbaev qory» qamqorshylar keńesiniń tóraǵasy Altynbek Nuhuly: «Qazaq elin álemge tanytqan ǵulama jyl ótken saıyn zoraıyp, jańa qyrynan jańǵyra beretin, máńgi ólmes tulǵaǵa aınaldy. «HHI ǵasyr – Qanyshtyń ǵasyry» degen sózder aqıqatqa aınalyp keledi. Akademık Qanysh Sátbaevtyń – álemdik deńgeıdegi tarıhı tuǵyrdan oryn alýy, ǵylymı jáne rýhanı muralary jalpyadamzattyq mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sonymen qatar bir ulttyń sheńberinen shyǵyp, búkil adamzat órkenıetiniń bıigine kóterilgen qaıtalanbas planetarlyq deńgeıdegi tarıhı tulǵaǵa aınaldy. Qanysh Sátbaev asa kórnekti ǵalym, zańǵar ǵulamalyǵymen qatar qazaq ǵylymynyń basty uıymdastyrýshy ekendigi – elimizdiń damý tarıhyndaǵy baǵa jetpes eńbeginiń bir bóligi ǵana. Jalpy alǵanda, akademık Qanysh Sátbaev ómir boıy ulttyq múdde turǵysynan tereń oılap, el damýynyń ekonomıkasy, óndirisi, ǵylymy, mádenıeti, rýhanııatynda baǵasy ólsheýsiz mol mura qaldyrdy. Onyń ushan-teńiz eńbegi – birneshe kitap jazarlyq dúnıe», dedi ol.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, akademık Zııabek Qabyldınov óz baıandamasyna akademıktiń balalyq shaǵynan bastap, ǵylymdaǵy ómiri, qıyn-qystaý eńbek joly týraly derekterdi arqaý etti. «Akademık Qanysh Sátbaev ulttyq ǵylymnyń damýyn joǵary dárejege kóterý úshin ǵalymdarǵa jaǵdaı jasaý qajettigin birinshi kezekke qoıdy. Ol myqty uıymdastyrýshy retinde ǵalymdarǵa arnalǵan turǵyn úıler salyp, olardyń áleýmettik jaǵdaıyna kóp kóńil bóldi. Tipten sol jyldarda akademıkterdiń eńbekaqysy Qazaqstan Ortalyq Komıteti birinshi hatshysynyń jalaqysynan da joǵary bolǵan. Ǵylymı qyzmetkerlerdiń tamaqtaný normasy men medısınalyq qyzmetke qoljetimdiligine basa nazar aýdaryldy. Jas kadrlardy daıarlaý isine degen qamqorlyqtyń nátıjesinde 1947 jyly 57 aspırant kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵasa, onyń 14-i qazaq ǵalymy edi. Al 22-si Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń aspıranty bolsa, 1951 jyly Ulttyq ǵylym akademııasy 60 ǵylym doktorymen tolyqty. Búginde akademıktiń ǵylymda salǵan súrleýi dańǵylǵa aınaldy. Endigi kezekte aıtýly tulǵa murasyn nasıhattaý, osynaý mol murasyn ǵylymnyń damýyna barynsha baǵyttaý úlken jaýapkershilik júkteıdi», dedi ǵalym.
Al M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Kenjehan Matyjanov búginde irgesin tiktep, ǵylymda ártúrli salany zerttep jatqan, UǴA ǵımaratynda ornalasqan ondaǵan ınstıtýttyń, onyń ishinde M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bıik deńgeıge jetýine akademık Q.Sátbaevtyń eńbegi ólsheýsiz ekenin atap ótti. «Akademık Qanysh Sátbaev – qazaqtyń búkil mádenıeti men óneriniń qaımaǵyn boıyna sińirgen tulǵa. Bala kúninen batyrlar jyryn, ulttyń folkloryn jatqa bildi. Ǵalymnyń Zataevıchke jazdyrǵan qazaqtyń 25 áni, «Edige batyr» jyry, taǵy da basqa kóptegen eńbekterin zertteý isi aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beretin bolady», dedi professor.
Osy jıynda Alashtyń arda azamattary armandap ketken qazaq tiliniń mártebesi, tól oqýlyqtardy jazýǵa qatysty tushymdy oılarymen bólisken akademık Kárimbek Qurmanálıev keıingi ýaqytta qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyramyz dep másele kóterip júrgenimiz ǵylymı ortaǵa úlken syn ekenin aıtty. Akademıktiń aıtýynsha, «Búginde joǵary oqý oryndarynda túlekterdiń 75 paıyzy qazaq tilinde bilim alyp jatyr. Al olardy tól oqýlyqtarymyzben qamtamasyz etý ýaqyt kúttirmeıdi. Eger de qazaq tili ǵylym tiline aınalsyn desek, Alash ardaqtylarynyń sara jolyn jalǵastyra otyryp, Qanysh Sátbaevtyń ǵylym jolyndaǵy amanatyn oryndaýǵa mindettimiz», dedi akademık.
Qanyshtaı zańǵar tulǵanyń ǵylymdaǵy eńbekterine jan-jaqty toqtalyp ótken akademıkter Nıkolaı Býktýkov, Bereket Káribaev, Serikbek Dáýkeev, Alma Ábilqasymova ǵylymnyń qundy murasyn nasıhattaý men ári qaraı zertteý isine qatysty pikirlerin bildirdi.
Alqaly jıynda «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy» respýbıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń jarǵysyna túzetýler men tolyqtyrýlar engizilip, tóralqanyń quramyna ózgeris engizildi.
Akademık, Parlament Senatynyń depýtaty Altynbek Nuhulyna akademık kýáligi men tósbelgisi tabystalyp, akademııanyń damýyna óz úlesin qosyp kele jatqan birqatar akademık marapattaldy. Aıtalyq, Q.Sátbaev atyndaǵy birinshi dárejeli altyn ordeni Murat Jurynov pen Sultanbek Qojahmetovke, ekinshi dárejeli kúmis ordeni Zaırolla Dúısenbekov pen Baıan Rakıshevke, úshinshi dárejeli qola ordeni Raqym Orazalıev pen Sherýbaı Qurmanbaıulyna tabys etildi. Al «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy» RQB Qurmet gramotasymen Bahyt Absadyqov, Alma Ábilqasymova, Jeksenbek Ádilov, Sábıt Baızaqov, Dastanbek Baımuqanov, Bolatbek Baımahanov, Baýyrjan Baıtanaev, Nıkolaı Býktýkov, О́mirzaq Júsipbekov, Talǵat Momynov marapattaldy.
Jıyn sońynda akademıkter qurylǵanyna 78 jyl tolǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń jáne otandyq ǵylymnyń damýy týraly Premer-mınıstrge joldanatyn úndeý qabyldandy.
ALMATY
