Soǵysqa 1941 jyldyń qyrkúıek aıynda alynyp, ony 1945 jyly Berlınde aıaqtaǵan Tuıaq Kámelov týraly derekterdi bizge balasy Jambyl Tuıaquly ákelgen edi. «Jarty Eýropany jaıaý ótken» emes, bul aǵamyz tórt jyl boıy temir saýytty jertaǵannan túspeı, soǵystan denesine nemis oǵynan syzyq ta túsirmeı aman-saý kelgen eken. Osynyń ózi-aq onyń qyzyq taǵdyrly adam ekenin kórsetkendeı me, qalaı?
Tuıaqtyń ata-babasy Qorǵaljyn óńiriniń maldy-jandy bilikti adamdary bolǵan, din jolyna da túsip, musylmandyq besinshi paryzyn atqaryp, Mekkege de barǵan jandar kórinedi. Osyndaı bilikti atalardyń arqasynda ol kózi ashyq, kókiregi oıaý jas bolyp ósedi. Alaıda, Keńes ókimeti qazaqtyń qara quttarynyń bárin talqandap, shańyraqtaryn ortasyna túsirdi ǵoı. Tuıaqtyń áke-sheshesiniń de mal-múlkin tárkilep, ózderin Kókaralǵa aıdaı jazdaıdy. Áıteýir, qaıyry kóp tıgen talaı jan ara túsip, olardy ataqonystarynda qaldyrady.
Alaıda, «jeti atasynan beri baı bolǵan» degen moıynturyq 1919 jyly týǵan jas azamattyń basyna ejelden ilinedi. Sol kezdegi túsinik boıynsha, bul «jeti atasynan beri halyqtyń qanyn iship, qansorpasyn shyǵarǵan» degendi bildiretin. Ondaıdy keńestik sodyr ıdeologııanyń soqyr senimine shyrmalǵan sholaq belsendiler keshirer me? Tuıaqtyń da sońyna olar sham alyp túsedi. Mektepti jaqsy aıaqtaǵan soń famılııasyn ózgertip, qujatyndaǵy «ákesiniń aty» degen jerge arǵy atasyn kórsetip, Almatyǵa oqýǵa barǵanda bul másele báribir aldynan shyǵady. Sóıtip, «baıdyń quıyrshyǵy» dep eshqandaı oqý orny onyń qujatyn qabyldamaıdy. Mańdaıy tasqa tıgendeı bolǵan jas eline qaıtyp kele jatyp, Qaraǵandyda ekijyldyq muǵalimder ınstıtýtynyń ashylǵanyn estıdi. Keńes Odaǵy jyldarynda ǵana KSRO-nyń barlyq túkpirinen kelgen kenshilerdiń kóbeıýimen ındýstrııaldy shahar bolyp qurylǵan munda sholaq belsendilerdiń yqpaly joq edi, sondyqtan jańadan ashylǵan Molotov atyndaǵy muǵalimder ınstıtýty mektepti jaqsy bitirgen Tuıaqty birden qabyldaıdy.
Ekijyldyq ınstıtýtty 1940 jyly bitirgen jas mamandy ókimet Qarsaqpaıda ashylǵan mektepke birden dırektor etip jiberedi. Ol kezde munda qazaqtyń arda uldarynyń biri Qanysh Sátbaev ta qyzmet etedi eken. Tuıaq Kámelov onyń balalaryna jáne jıeni, bolashaq dańqty arheolog Kemel Aqyshevke sabaq beredi.
1941 jyldyń qyrkúıek aıynda, joǵaryda aıtylǵanyndaı, Tuıaq Kámelov soǵysqa alynady. KSRO-da áskerge jappaı shaqyrý 1939 jyly qabyldanǵan «Jalpyǵa birdeı áskerı mindet» degen zańǵa sáıkes júrgizile bastaǵan. Osy zańǵa sáıkes mektep dırektorlaryn soǵys qımyldary júretin aımaqtarǵa alý keıinge qaldyrylatyn edi. Alaıda, oǵan qaramaı Tuıaqty birden soǵysqa áketedi. Sóıtip, keshe ǵana «baıdyń balasy» dep múıizdep, kún kórsetpeıtin Keńes ókimeti endi ózin qorǵaýǵa kelgende ony aldyna salady.
Saýatty jasty áskerı komıssarıat Batys maıdanyndaǵy 158-shi aıryqsha tank batalonyna «bashnıa komandıri» etip jiberedi (Qujatta naq osylaı «bashnıa komandıri» dep kórsetilgen). Bul jerde jigittiń joǵary bilimdi ekendigi eskerilgen bolýy kerek, áıtpese aýyr tehnıkanyń komandıri bolý árkimniń qolynan kele bermeıdi ǵoı. Onyń ústine, kabınalary shaǵyn bolǵandyqtan, ushqyshtar men tankshilerdiń qataryna boıy sharǵy, denesi shaǵyn adamdardy jiberetin komıssarıat bul joly Tuıaqtyń uzyn boıly, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı zor tulǵaly ekendigine de qaramapty. Sóıtip, jigitimiz «bashnıa komandıri» bolyp, qan maıdanǵa qoıyp ketedi.
2000 jyldyń 15 naýryzynda Qorǵaljyn aýdandyq áskerı komıssarıaty bul kezde marqum bolǵan Tuıaq Kámelovtiń qaı jerlerde, qashan soǵysqandyǵy týraly saýal jasaǵan zaıyby G.Bolǵanbaevaǵa jaýap bergende onyń 1941 jyldyń 16 qyrkúıeginen 1942 jyldyń 15 maýsymyna deıin 158-shi aıryqsha tank batalonynda bolǵanyn jazypty. Bul jerde jaýapty toltyrǵan sheneýniktiń salǵyrttyǵynan qatelik ketken sekildi. О́ıtkeni, sol mezgildegi tank batalondarynyń kezek sany tegis 300-den joǵary sandarmen nómirlengenin ınternetten bildik. 1941 jyldyń 23 tamyzyndaǵy buıryǵymen Qorǵanys mınıstri atqyshtar dıvızııalarynyń qaýqaryn kúsheıtý maqsatymen olardyń quramynda 10-15 tankisi bar batalondar qurý týraly buıryq bergen. Mine, osy batalondardyń báriniń de nómiri 300 sanynan joǵary etip kórsetilgen. Naqty aıtqanda, 321, 322 jáne odan ári qaraı degendeı. 1941 jyly osyndaı 62 batalon qurylypty. Tuıaq aǵamyz osylardyń birinde qyzmet etken sııaqty.
Al endi 158 sanyna keletin bolsaq, ol tank brıgadasynyń nómirine keledi. Naq osyndaı tank brıgadasy 1942 jyldyń basynda qurylyp, Ońtústik-batys maıdanynda soǵysqan. Keskilesken qandy urystardan keıin 1942 jyldyń jazynda demalysqa shyǵarylǵan brıgada 64-shi armııanyń rezervine qoıylǵan. «Bashnıa komandıri» Tuıaq Kámelov te 15 maýsymnan bastap Ýkraın maıdanynyń 108-shi tank brıgadasyna rota starshınasy bolyp aýystyrylǵan. Osy jerden ol, 1942 jyldyń qarasha aıynan bastap, Ýlıanovsk qalasyndaǵy Lenın atyndaǵy tank ýchılıshesiniń qysqa merzimdik tehnık-leıtenanttar daıyndaıtyn kýrsyna oqýǵa jiberiledi.
1942 jyldyń kúzinen bastap aýyr tankter polki (buzyp ótýshi) degen áskerı quramanyń qurylǵanyn aıta ketýimiz kerek. О́ıtkeni, osy jyldyń kóktem-jaz aılarynda jasalǵan Harkov shabýyl operasııasynda tankter tıimdilik kórsete almaıdy. Olar qaraıtyn eń úlken qurama – korpýstarda 150-deı tank bolǵan. Osy tankterdiń biri aýyr, biri jeńil jáne eń soraqysy – biri benzınmen, biri solıarkamen júredi eken. Osynyń ózi olardyń utqyrlyǵyna zııan keltirip, shabýyl kezinde birlesken jedel qımyl jasaı almaıdy. Sondyqtan jaý bekinisin buzyp óte alatyn, tek solıarkamen júretin, óńkeı aýyr tankterden turatyn polk qurý týraly sheshim qabyldanady. Onyń ústine, vermahtyń bólimshelerine 1942 jyly kóptep túsken Pak-40 tankteri bizdiń T-60 jáne T-34 sekildi jeńilirek tankterdiń osal tustaryn bilip alyp, olardy op-ońaı jaıratyp otyrǵan.
Sondyqtan da brony qalyń, aýyr tankterden ǵana turatyn qurama qurý qajet bolǵan. Osy aýyr tankter polkterinde 30 mashınaǵa deıin bolǵan. Olar KV-1, KV-2, IS-1, IS-2-men qatar lend-lız arqyly kelgen brıtanııalyq «Cherchıll» atty aýyr tankter edi. 4 rotadan turatyn polktiń komandıri polkovnık, rota komandıri – maıor nemese kapıtan, vzvod komandırleri – aǵa leıtenant, tank komandırleri tehnık-leıtenant áskerı shenindegi adamdar bolatyndyǵy da dırektıvada atap kórsetiledi. Jeke quramnyń sany 214 adam, sonyń 105-i aýyr tankterdiń ekıpajy bolǵanda, 109-y qosymsha quramǵa jatatyn. Osyndaı, barynsha mehanıkalandyrylǵan, tehnıkalyq jaǵynan jetildirilgen quramanyń tank komandıriniń biri – 1943 jyldyń qańtar aıynda oqý kýrsyn oıdaǵydaı aıaqtap kelgen tehnık-leıtenant Tuıaq Kámelov edi. Ony 103-shi gvardııalyq, aýyr tankter polkine tank komandıri etip taǵaıyndaıdy. Osy quramanyń sapynda leıtenant Kámelov óziniń IS-1 tankisimen 1942 jylǵy jeltoqsandaǵy Stalıngrad túbindegi shabýyldan bastap, Taman túbegin, Pskov oblysy men Baltyq boıyn jaýdan bosatýǵa qatysady. Odan ári Varshava-Poznan, Shyǵys Pomeran shabýyldaryna qatysa otyryp, Berlındi alý operasııasynyń da bel ortasynda júredi.
Temir saýyttyń ishinde otyrsa da qandy qyrǵynnyń qaq ortasynda bolyp, shabýyldyń aldyńǵy shebinde júrgen esil erdiń 4 jyl soǵysta alǵan jalǵyz nagradasy – «Germanııany jeńgeni úshin» medali ǵana eken. Bul da 1945 jyly «Berlın operasııasyna» qatysqan barlyq jaýyngerler men ofıserlerge beriletin bolǵandyqtan tıgen sııaqty.
Keńestik ásireqyraǵy soraqylyqtyń bir kórinisin osy jerden baıqaýǵa bolady. Soǵysqa, qandy qyrǵynǵa aıamaı salsa da, jaýynger janyn aıamaı qandaı erlik kórsetse de nagrada berýge kelgende olardy alalap, ádiletsizdik kórsetip, «ata-teginiń durystyǵy», ıaǵnı «baı balasy» nemese «halyq jaýynyń balasy» emestigi tekseriletin bolǵan. Ondaı jandar qansha erlik kórsetse de marapattan qur qalyp otyrǵan. Sondyqtan T.Kámelovtiń de «baı balasy» ekendigi aldynan shyǵyp, ol ózine tıisti qurmetten únemi qaǵylyp kelipti. Janyndaǵylar tósterin jarqyratyp júrgende munyń únsiz qala bergeni de sol. Tuıaqtyń Kenjaly degen aǵasy Voronej túbinde, Áljan degen aǵasy Stalıngrad maıdanynda qaza tabady.
Árıne, et pen súıekten jaralǵan adamnyń báriniń de júregine mundaı soqqylar aýyr tıedi. Tuıaq ta on eki múshesi saý bolyp, elge aman oralǵanyna táýbe dese de kórgen ádiletsizdigin júregine túıip júrgen sekildi. Onyń ústine «Kórmes – túıeni de kórmes» deıtin saldyr-salaq, salǵyrt bireý emes, joǵary bilimdi ári aqynjandy azamattyń keńestik ádiletsizdikke zyǵyrdany qaınaǵany kúmánsiz. Soǵystan keıin «halyq jaýy» dep atylǵan, alaıda, qandastaryna kóp paıdasyn tıgizgen «Alash» qaıratkerleriniń biri, pedagog, jýrnalıst, pýblısıst Haıreddın Bolǵanbaevtyń qyzy Gúlnarǵa úılengeni de sol – Keńes ókimetine degen qııastyqtan sııaqty. Áıtpese, soǵystan qol-aıaǵy saý bolyp, jeńispen oralǵan jas ofıserge ol kezde basqa qyz tabylmaýshy ma edi? О́zi ustaz bola turyp, oqýshylaryna da soǵys týraly áńgimeler aıtpaıdy eken, kerisinshe, orys mektebindegi urpaqtaryna qazaqtyń epostaryn kóp oqytypty.
Joǵary bilimdi ustaz Tuıaq Kámelovti ókimet aldymen qazirgi Aqkól aýdanyndaǵy Keńes degen aýyldaǵy balalar úıine dırektor etip taǵaıyndaıdy. Osy jerde dúnıege kelgen tuńǵysh perzentin Tuıaq Ormankereı dep ataıdy. 1949 jyldan bastap Tuıaq týǵan aýyly Sabyndyǵa aýysyp, osyndaǵy tórtjyldyq mektepti jetijyldyqqa, odan orta mektepke aınaldyryp, onda 10 jyl dırektor bolady. Osynda istegen jemisti jyldaryn jerlesteri umytpaı, ony únemi rızashylyqpen eske alyp otyrady. Artynan Sabyndydaǵy ortalyq kóshelerdiń birine onyń esimin bergeni de sol qurmettiń kórinisi ekeni anyq.
Alaıda... Tuıaq Kámelovtiń «baıdyń tuqymy» ekendigi, odan «halyq jaýynyń» qyzyna úılengendigi ómir boıy sońynan qalmaıtyn kesel bolady. Sony umytpaıtyn «sholaq belsendiler» onyń barlyq eńbegin, halyqqa jasaǵan qaıyryn tárk etip baǵady. Kompartııa qataryna ótýine de osy sebepterdi kóldeneń tartyp, kedergi jasaıdy. Partııa qataryna óte almaǵandyqtan, sol kezdegi tártip boıynsha, ol orta mektepke dırektor bola almaı, ornynan alynady. Al ornyna «ALJIR» lagerinde jansyz bolyp, talaılardy kórsetken bireýdi qoıady. Tuıaq buǵan tipti nazalanyp, soǵystan aman kelgen basy beıbit ómirde júrek dertine shaldyǵady. Sóıtip, 1964 jyly 45-ke endi kelgen shaǵynda esil erdiń júregi syr berip, dúnıeden ótedi.
Tuqańnyń artyndaǵy segiz urpaǵyn 37 jasynda jesir qalǵan zaıyby Gúlnar Bolǵanbaeva aman-esen ósirip, báriniń de joǵary bilimdi, bilikti azamattar bolýyna qol jetkizgen. О́zi de joǵary bilimdi muǵalim bolyp, 1970 jyldan bastap, toǵyz jyl boıy kúıeýi negizin qalaǵan mekteptiń dırektory bolady. Ákesi aqtalyp, qanatyn keń jazýǵa qol jetkizgen bilikti ustaz aqyrynda Lenın ordenin de alady. Barlyq balalarynyń qyzyq turmysyn, elimizdiń táýelsizdigin kórgen ana 2008 jyly 80-nen asqan shaǵynda Astanada dúnıeden ozǵan. Jalǵyz-aq ákesi men jarynyń ádiletsizdikterdi kóp kórip, ómirde qısynsyz soqqylarǵa ushyraǵanyn ol ómir boıy umyta almaı, kókiregi qars aıyryla ókinip ótken eken.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy.
