Bıylǵy jyl Elbasynyń keshegi ótken, sarabdal saıasattyń saltanatyna aınalǵan prezıdenttik saılaýdaǵy jarqyn jeńisimen qatar, el mereıin ósirgen Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıymen urpaqtar jadynda máńgi saqtalary sózsiz. Qazaq jurty ejelden máıegi myqty memleket qurǵan irgeli el ekenin álem tanıtyn óreli ister, mádenı is-sharalarmen este qaldyrmaqshy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Soty osy mereıtoıdyń qurmeti úshin «Qazaq quqyǵy men bıler sotynyń tóreligi – qazaq memlekettiliginiń fenomeni» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizbekshi. Qazaq eliniń memlekettik bıligi men quqyq júıesin nyǵaıtýǵa bılerdiń qosqan úlesi jaıly Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory Qaırat Ábdirazaquly MÁMIMEN áńgimemiz tómendegideı órbidi.
– О́zińiz biletindeı, Elbasy Ulytaý tórinde bergen taǵylymdy suhbatynda halqymyzdyń tarıhy tereńde jatqanyn taldaı kele, elimizdiń nebir qupııa syr-shejiresin ishine búkken osy qut mekenge «Ulytaý – óte qasıetti jer», «tarıhtyń kýágeri» dep aıryqsha baǵa berýi, otanshyl ár azamattyń rýhyn kóterdi. Nebir uly handar men suńǵyla bıler quryltaı ashyp, keńes qurǵan Ulytaýǵa degen oıyńyzdy bilsem dep edim.
– Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Elbasyn taıaýda ótken saılaýda búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolǵan mereıli jeńisimen quttyqtaımyn!
Nursultan Ábishuly talaı ǵasyrdan beri ata-babamyz Áýlıe bastaýynan shól qandyrǵan Ulytaýdyń topyraǵynda tolǵana otyryp «Bizdiń eldigimiz, qazaq jurtynyń arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundardan keıin kók túrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip, handyq dáýirge ulasyp, keıin birtindep Táýelsizdikke kelip tireledi», – dep elimiz ejelden úlken memleket bolǵanyn biraýyz sózben túıindep berdi. Bul – elimizdiń ǵasyrlar kóshine ilesken damý satysyndaǵy tarıhı sabaqtastyq, memlekettilik qurylym, el basqarý júıesiniń býyn-býynǵa jalǵasqandyǵynyń naqty dáleli dep bilgen jón.
– Qaırat Ábdirazaquly, osy Ulytaý degende kókeıimizge birden Joshy han, Ketbuǵa bı, Alasha han túsedi. Olardan qalǵan ańyz-áńgimeler, áfsana-jyrlar, kúı-kerýeni jadymyzǵa oralady. Sonyń ishinde Azaýyldyq er Dospanbet jyraýdyń: «Sadaq toly saıgez oq, masaǵynan ótkerip, basyn qolǵa jetkerip, sozyp tartar kún qaıda? Ketbuǵadaı bılerden keńes surar kún qaıda?» dep qamyǵyp aıtqan tolǵaýy sanamyzda almas qylyshtaı jarq ete qalady. Osy Ulytaýda Joshy ulysy tý tikkende onyń bas ýáziri, orda bıi bolyp Ketbuǵa bı saılanǵan degen tarıhı derek bar. Dospanbet jyraýdyń armanǵa toly sherli kóńilinen meımanasy tasyp, aıbyny asqan Joshy han zamanyndaǵy el birligin, batyrlyq jolyn, dana bılerdiń ádiletti jón-josyǵyn ańsaǵany, tegin emestigi osydan-aý!
– Tarıhshy ǵalym Tursynhan Zákenulynyń «Kók bórilerdiń kóz jasy» degen kitabynda Ulytaýdan bastaý alǵan Qarakeńgir ózeniniń boıynda Joshyny aq kıizge salyp han kótergen uly saılaýǵa úısin Maıqy bı, qońyrat Sańǵyl bı men Máýke bı, barlas Qarashar bı qatysqany kórsetilgen. Maıqy bı babamyz ulystyń osy uly jıynynda Joshy hanǵa júginip, «Uly mártebeli ıem, tý alystan aldyńyzǵa ádeıi kelgendegi maqsatym – endi máńgi-baqı uly qaǵanatyńyzdyń qol astynda bolyp etek jııý. Jaý-jalamsyz, úrkin-qorqynsyz kún ótkizý. Sol úshin bizdeı pendege ózińizden aıtar aqyl, kórseter kómek bar ma dep keldik», – degen eken.
Maıqy bıdiń bul usynysyna Joshy han:
– «Sózińizdiń tórkinine qaraǵanda edáýir molaıyp, bir handyq el bolýǵa jetken ekensińder. Handyq quryńdar, el basqaratyn erejeleriń bar ma?» – deıdi. Sonda Maıqy bı babamyz:
– «Kúlli elimiz úsh júzden quralady, bir-birine quda bop qyz alady. Rý ishi et jaqyn týysqan dep, quda bop qyz alýdan tyıylady. Tý tikse, kisi óltirse el keledi, adamdy óltirgendi tekseredi. Kirisip arasyna el aǵasy, toqtatyp jeti belgi áperedi. Kebin-ketpen, ustaıtyn jabdyǵymen, kesken quıryq, kertóbel at beredi. Toqtatyp osymenen ashý basyp, artynan eki júz jylqy qun beredi. Mal urlasa úsh toǵyz aıybymen, tolyqtap maldyń basyn kóteredi. Tentekke mundaı tyıym salynǵan soń, typ-tynysh basqa halyq kún kóredi. Er quny eki júz jylqy bolsa daǵy, áıelge júz jylqydan qun tóleıdi. Tórt bóliktiń úsh bóligin úsh júzge arnap, alý-almaýyn erkine salady. Bir bóligin qaraly úıge «qun» dep berip, josynǵa qol qoıady. Kóz shyǵarsa, er qunynyń tórtten birin tóleıdi. Múshe synsa, oǵan da tólem berip súıeıdi. Qysas alýǵa jol joq. Qysaspen adam óltirse, qanǵa qan alynady. Ol qalaı óltirgen bolsa, dál solaı óltirilip, kórine salynady. Jer daýy men jesir daýy el ishinde qaralady. Bıler shyǵyp bolǵan isti saralaıdy. Kóz jetkende bılik kesip, el aldynda jazalaıdy», — deıdi.
Muny estigen Joshy tańǵalyp:
– El basqarýlaryń ǵajap, jaqsy eken! Osyndaı aýyz birligi bar el qalaısha basqalarǵa bodan bolady? – dep, sol kezdegi búkil qazaq rý-taıpalaryn Joshy han óz ulysyna alǵanyn joǵarydaǵy avtor dáıektep jazǵan. Al Ketbuǵa bı Joshy ulysynyń bas ýáziri, keıin áskerı qolbasshy bolǵany tarıhtan belgili.
– Siz keltirgen Maıqy bıdiń quqyqtyq erejesi tutas bir zań kodeksindeı áser berip tur maǵan. Osyndaı bas-aıaǵy túgel el basqarýdyń josyn-úlgisin túgendegen Maıqy babamyz úsh júzdiń eldik tańbasyn anyqtap, enshisin bergen kemel isinen keıin danyshpan bı týraly el arasyna taraǵan: «Han bitkenniń qazyǵy – buqara jurttyń azyǵy» degen mátel tarıhı qundylyǵymen búginge jetip otyr. Júz jıyrma jas jasaǵan, óz zamanynda jeti qaǵandy han taǵyna otyrǵyzǵan Maıqy bı Shyńǵys han qaǵanatynyń zań-erejelerin bekittirip bergen uly jarǵyshy ekenimen tarıhta máńgige qaldy emes pe?
– Rasynda «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy – Maıqy bı» degen naqyl osy uly babamyz memleket basqarýdaǵy qaǵanattyń zań-jarǵylaryn ózi rettep jónge salǵan ýaqyttan beri de, odan keıin de, búgin de halyq jadynan óshpeı keledi. Joǵaryda keltirilgen zań erejeleriniń qaı-qaısysyn alyp qarasańyz, Qazaq handyǵy tý kótergen zamannan beri memlekettik quqyq júıesi men bıler sotynyń áriden úzilmegen zań baptary retinde el múddesine qyzmet kórsetip kelgeni anyq seziledi.
Jalpy, biz «Jeti Jarǵy» zańdaryn Áz Táýke hannyń usynysymen sol zamannyń áıgili bıleri Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı qurastyryp, jazdy dep bilemiz. Osy dana bılerimiz óz zamanynyń memlekettik bılik isi men sot qaraý tártibin sol kezdegi halyqtyń qoǵamdyq oı-sanasy men kózqarasyna laıyqtap jasaǵan desek te, olar Maıqy bıden qalǵan jeti túrli zań erejelerin basshylyqqa alǵany shúbásiz. О́ıtkeni, qaı dáýirdiń memlekettik bolmysyna zer salyp qarasańyz, el jańa qoǵamdyq satyǵa kóterilgen saıyn kóneden kele jatqan zań erejelerine súıene otyryp, ony ózgertý, tolyqtyrý úrdisi berik qaǵıdatqa aınalǵan. Mundaı úrdis qazirgi ýaqytta da jıi qaıtalanatynyn qabyldanyp jatqan zańnamalarǵa qarap baǵamdaýǵa bolady.
– Qaırat Ábdirazaquly, Qazaq handyǵy ustanyp kelgen óz ultymyzǵa tán dástúrli quqyq pen bıler sotynyń úlgi-ónegesi qaı ýaqyttan bastaý alǵan dep oılaısyz? О́ıtkeni, Qazaq eli jyl sanaýymyzǵa deıingi kóne dáýirdegi saq, ǵun zamanynan beri iri ımperııa qurǵan osy memleketter quramynda bolyp, ózin álimsaqtan álemge tanyta bilgen irgeli jurt ekeni barshaǵa málim. Sol kóne zamannan bizge jetken júlgeli zań-erejelerin, onyń zaman aýanyna qaraı ózgeriske túsken reformalyq quqyqtyq ólshemderin bylaıǵy jurt naqty bile bermeıdi ǵoı.
– Marqum, akademık Salyq Zımanuly qurastyrǵan «Qazaqtyń ata zańdary» degen on tomdyq eńbekte bizdiń elimizdiń sonaý ǵun, úısin, túrki dáýirinen beri memlekettik bılikte qoldanylyp kele jatqan zańdar, quqyqtyq erejeler men jol-josyndar, jazba derekter molynan engizilgen. Endi, sol akademııalyq kitaptaǵy derekterge súıene otyryp, taǵy da Maıqy bıdiń «Jeti Jarǵysyna» oralaıyq. Zertteýshi ǵalymdar tarıhshy Rashıd ad-Dınniń «Jamıat taýarıh» eńbegine jáne Shyńǵys hannyń ǵumyrnamalyq jylnamasy «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» men «Altyn topshydaǵy» derekterdi jınaqtaı kele, Maıqy babamyzdan da jeti túrli zań úlgisi qalǵanyn dáıektep bergen. Onyń óleń-sóz retindegi nusqasyn joǵaryda keltirdik.
Maıqy bıdiń zań erejesiniń birinshi baby «Adam quny týraly» quqyqtyq ólshemge negizdelgen. О́z zamanynda reformalyq sıpatta, sol qoǵamnyń jańasha baǵyttaǵy memleket múddesin kózdeı otyryp jazylǵan osy zań normasyn taratyp aıtsaq tómendegideı.
«Soǵysta ólgenderge qun tólenbeıdi, Maıdanda ólgen erlerge 100 besti tóleý kúshinen qaldyrylady. Qun tóleý jeńildetiledi. Qanǵa qan alý kúshin joıady, basqa joldarmen qun nemese aıyp salynady. Ejelgi tóre, baı, bekter úshin qos qun, ıaǵnı, jaı adamnyń eki ese qunyn tóleý de kúshin joıady. Kim qanshalyq zaqym alsa, qarsy jaq sonshalyq tólem nemese aıyp tóleıdi», – delingen.
Endi, osy quqyqtyq ólshemdi ejelgi ǵundar men túrkiler qoldanǵan zań erejesindegi jaza túrlerimen salystyrsaq, olar ustanǵan qatań zańdar jeńildetilgen, Maıqy bı zamanyndaǵy kóshpeli qoǵamdaǵy barlyq adamdarǵa quqyqtyq teń dárejede jaza qoldaný – óz kezeginde úlken reformalyq sıpatqa ıe bolǵan. Bul jerde ejelden qoldanylyp kelgen, ıaǵnı maıdanda ólgen sarbazdarǵa qun tóleýdi kúshinen qaldyrýdyń sebebin, ár er azamattyń elin, jerin janyn sala qorǵaý – memlekettik borysh, patrıottyq sezim men otan súıgishtikke baýlýdyń úlgi-ónegesi dep uǵyndyrǵan. Buǵan qosa ár adamnyń jeke basynyń quqyǵy men adamgershiligin, azamattyq tulǵasyn qadirleýdi de negizdep bergen.
Mundaı quqyqtyq ustanym qazirgi Konstıtýsııamyzdyń birinshi babynda «...onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary», al Konstıtýsııanyń on úsh, on tórt, on besinshi baptarynda: «...Árkimniń óz quqyqtary men bostandyqtarynyń sot arqyly qorǵalýyna quqyǵy bar», «Zań men sot aldynda jurttyń bári teń», «Árkimniń ómir súrýge quqyǵy bar. Eshkimniń óz betinshe adam ómirin qııýǵa haqysy joq», – dep anyq jazylǵan.
Al Maıqy bıdiń «Mal urlasa úsh toǵyz aıybymen, tolyqtap maldyń basyn kóteredi» – degen zań-erejesi Qazaq eliniń sol zamannan bergi qoldanystaǵy dástúrli quqyq normalarynan shet qalmaı, HH ǵasyrdyń basyna deıin kelip jetti. «Eselep aıyp tólettirý» – osy jyldyń basynan engizilgen elimizdiń jańa Qylmystyq kodeksinen de anyq oryn aldy. Naqty aıtqanda, kodekstegi memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddelerine qarsy jemqorlyq jáne ózge de qylmystyq quqyq buzýshylyqtar, sonyń ishinde paraqorlyqqa deldal bolý, para berý, ony alǵan qylmystary úshin laýazymdy tulǵa on eseden seksen esege deıingi soma mólsherinde aıyp tartady.
– Siz keltirgen osy quqyqtyq ólshemder sol ýaqyttan beri Qazaq eliniń memlekettik bıligine úzilissiz, ózgerissiz qyzmet kórsetti dep aıtýǵa tolyq negiz bar sııaqty. О́ıtkeni, Maıqy bı zańyn Túrki-Mońǵol ımperııasynyń quramyndaǵy tegi bir qyrǵyz, ózbek, túrikmen, qaraqalpaq, tatar, bashǵurt, saqa, altaı, tyva, taǵy basqa túrkitektes halyqtar da ortaq mura retinde qoldanǵan ǵoı.
– Maıqy bı daıyndaǵan, Shyńǵys han atynan shyqqan zańdar men jarlyqtar, úkim-kesimder, tártip-erejeler uly qaǵanattyń barlyq óńirinde birdeı qoldanyldy. Sonyń ishinde ony Joshy ulysy, Altyn Orda handary da ózderiniń basty zań erejeleri retinde paıdalandy. Kereı men Jánibek handar da osy Maıqy bıden qalǵan «Jeti Jarǵyny» el basqarý ıgiligine jaratty dep tolyq aıtýǵa bolady.
Keıbir derek kózderine qaraǵanda, Áz Jánibektiń Qazaq handyǵynyń taǵyna otyrǵan kezde shyǵarǵan otyz bettik jarlyǵy bolǵan kórinedi. Jánibek han da joǵarydaǵy Maıqy bıdiń «Rý ishi et jaqyn týysqan dep, quda bop qyz alýdan tyıylady» erejesin qatań saqtap, «Jeti atadan ilgeri aspaı qyz alysqandar búginnen bastap bolmaýy shart»... dep jarlyq berýi – ultymyzdyń genetıkalyq bitimi, qan tazalyǵy men aqyl-oı sanasynyń minsiz bolǵanyna búginde kózimiz jetip otyr.
Qazaq handyǵynyń quqyqtyq júıesine qyzmet etken «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» zań-erejeleri de sóz etip otyrǵan osy Maıqy bıdiń jarǵysynan alshaq ketpeıdi. Aldymen «Esim hannyń eski jolyndaǵy» quqyqtyq normalardy saraptap kórelik. Osy zań erejesiniń ataýyna nazar aýdaryńyzshy, eger Esim han ózi handyq bıliktiń basyna kelgen kezden jańasha reformalyq baǵyt ustandy desek, onda zańnyń ataýyn «eski jol» atamaı, óziniń jańa nızamyna oraılas alar edi ǵoı. Iаǵnı, Esim han da Qazaq elin basqarýda shyǵarǵan zań erejesin «eski jol» deýiniń mánisi, ejelden jelisin úzbeı kele jatqan quqyqtyq ólshemderge taban tiregenin bildiredi. Endi joǵarydaǵy Maıqy bıdiń adam quny, qun tóleý týraly zań erejelerin Esim han shyǵarǵan osy taqylettes quqyqtyq normalarmen salystyraıyq.
Uzaq jyldar halyq jadynda saqtalǵan, birneshe márte kóne kadym jazýymen qoldan-qolǵa kóshirilip, bizge áıgili Saqqulaq bıdiń týǵan balasy Eraly Saqqulaqulynyń qoljazbasy arqyly jetken «Esim hannyń eski joly» zań erejesiniń nusqasy bar. Bul «Amanatqa qııanat júrmeıdi» degen ustanymmen atadan bala arqyly bizge jetken birden-bir shynaıy derekter. Endi, Esim hannyń zań erejeleriniń birinshi babyna kirgen «Erdiń quny» týraly quqyqtyq normany keltireıik.
«Bul basqa bireýdiń qolynan qaza tapqan kisi ólimine teń zań. Osy zań boıynsha ólgen kisige – óltirýshi qun tóleýge mindetti. Er adamnyń qunyna júz jylqy, alty jaqsy (6 túıe) kesilgen. Ol barlyq erkek úshin – baı, kedeı, jas-kári demeı birdeı. Bul alynǵan ólsheýden artyq qunnyń mynadaı túri bar.
О́ner quny. Oǵan júlde alǵan ataqty adamnyń quny jatady. Júlde alǵan dep jurtqa belgili aqyndar men topqa túsip báıge alǵan balýandar esepteledi, olardyń quny úshin eki kisiniń quny – 200 jylqy, 12 túıe kesilýi kerek.
Súıek quny. Oǵan ólgen kisiniń súıegi úshin tólenetin qun jatady. Máselen, ólgen adamnyń súıegi týǵan-týysqanynyń qolyna túspeı, joq bolyp ketse, ne ıt-qusqa jem bolsa, ol úshin de eki adamnyń quny tólengen. Bul eki túrli qundy ústeme qun deıdi», – dep kórsetken. Baıqaǵan bolarsyz, arada tórt júz jyldan astam ýaqyt ótse de Maıqy bıdiń zań erejelerinen aıyrmasy shamaly, ıaǵnı burynnan kele jatqan eski zań normalaryn ustanǵany anyq baıqalady. Al Esim han qun zańyna baılanysty óz tarapynan reformalyq sıpatta eki túrli – «óner quny» men «súıek quny» degen quqyqtyq normalardy qosqyzǵan. Alaıda, bul erejeniń túp negizi sol ǵun, túrki dáýirinde jatyr. Bul da Elbasynyń Ulytaýda aıtqan sózine dálel ǵoı.
«Baı, bekter úshin qos qun tóleý» artyqshylyǵyn Esim han da qoldamaǵan, biraq óz tarapynan «óner quny» men «súıek qunyn» qostyryp, halyqqa qadiri asqan óner adamyn óltirý men ólgen adamnyń máıitin qorlaý, báıge alyp júrgen júırik atty urlaý syndy ólshemderdi jeke bólip, ústeme qun tólettirý arqyly quqyqtyq jaýapkershilikti kúsheıtken.
Esim hannan qalǵan «Eski jol» zańyn tereń zerttep bilgisi kelgender «Qazaqtyń ata zańdary» jınaǵynyń tórtinshi tomynyń 149-152-betterin qarap shyqqany durys. Onda Eraly Saqqulaqulynyń jazba deregi boıynsha «Esim hannyń eski joly» zańynyń IV babyndaǵy «Qylmystarǵa beriletin jaza» bóliminiń «Úkim» tarmaǵy 118 tarmaqshadan turatyny tolyq kórsetilgen. Munyń ózi kólemi jaǵynan orta dárejeli kodekske para-par keletin, dástúrli quqyq normalaryn jan-jaqty qamtyǵan óte pármendi zańnama ekenin kórsetedi.
– Qaırat Ábdirazaquly, ár zamanda retine qaraı ózgertilgen bul zańnamalar qanshalyqty ómirsheń bolǵan? Áz Táýke han tusynda jazylǵan «Jeti Jarǵy», odan keıin elimiz Reseıge qarap, handyq bılik joıylǵan kezde sol ulyq bıler jazǵan erejelerimiz óziniń zańdyq kúshin saqtaı aldy ma?
– Halqymyz aıtqandaı, «Zamanyna qaraı zańy, ormanyna qaraı ańy bolady» demekshi, qansha ózgertý, túzetý bolǵanymen, zań-erejelerimiz óziniń túp negizinen qol úzip ketpegen. Jańaǵy «óner quny» týraly sheshim qanshalyqty ádil oryndalǵanyn myna mysaldan baıqaı berińiz.
«Eńsegeı boıly Esim hannyń kókala bestisin ury alǵanda bı qunyna osy zańǵa súıenip, bir-aq besti kesipti. О́ıtkeni, hannyń kókala bestisi qansha júırik bolǵanymen báıgege qosylyp, júlde almaǵan eken» – degen derekti Eraly Saqqulaquly naqty keltirgen. Ol óziniń jazbasynda «Erdiń qunynan sońǵy eń qymbat zat retinde júırik atty eseptep, ony kisi ólimi babynyń bir tarmaǵyna engizipti. Onyń sebebi, syrtqy jaýmen shabysqandaǵy eń kúshti soǵys quraly dep sanaǵandyqtan. Onyń kesimine naqty kesim kórsetilmegen, tek júıriktiń báıgede alyp júrgen báıgesi men joryqtaǵy keltirgen paıdasyna oraı sheshken», dep taldaý jasapty. Bul zań keshegi keńestik júıe ornaǵanǵa deıin óz kúshinde bolǵany túrli jazba derekterde saqtalǵan.
Endi «Súıek quny» týraly bir derek keltireıin.
HIH ǵasyrda dástúrli quqyǵymyzdy zerttegen ǵalym Makoveskıı: «Kisi óltirip, máıitti tyǵyp tastaǵany úshin qunnyń mólsheri ólgen er adam úshin on-jıyrma túıege, áıel úshin bes-on túıege deıin ósirilgen. Sondaı-aq, elge qadirli adamnyń máıitin qorlaǵany úshin «súıek qun» qosylyp, jazalanady. Mundaı qosymsha qun mólsheri naqty kórsetilmeıdi. Ol bul kórsetilgennen de artyq ósýi múmkin. 1884 jyldyń qyrkúıek aıynda ótken bılerdiń Úrjar tótenshe sezinde qylmysker kisi óltirip, súıegin muz astyna tyǵyp tastaǵany týraly isti qaraǵanda, bıler aıypkerge qos qun, ıaǵnı, 100 túıe mólsherinde qun tóleýdi mindettegen», – dep naqty mysal keltirgen.
Joǵaryda sóz etilgen osy zań erejelerdiń ár babyna zer sala qarasańyz, halqymyzdyń sol kóne zamannan kele jatqan dástúrli quqyǵy búginge deıin kelip jetkenin anyq baıqaýǵa bolady. Biz joǵaryda Maıqy bı men Esim han shyǵarǵan zań erejesiniń tek adam quny men oǵan qoldanylǵan jaza túrin ǵana talqyladyq. О́zge quqyqtyq normalardy taldap shyǵý úshin úlken ǵylymı eńbek jazý kerek, ol bir maqalaǵa syımaıtyn júk.
Qysqasha aıtqanda, bul zań erejeleri – kóne dáýirden tamyr tartyp, Qasym han men Esim han, odan soń Áz Táýke han tusynda «Jeti Jarǵy» atanyp, memlekettik bılikke qyzmet etken dástúrli quqyq normalarynyń eń ozyǵy. Zaman kóshine laıyqtalyp, ár ýaqytta quqyqtyq turǵydan reformalanǵanymen, túp negizinen aýytqymaǵan. Mundaǵy keıbir zań baptary sonaý ǵun, úısin, túrki dáýirinen kele jatqany anyq baıqalady. Ásirese, azamattyq quqyqtaǵy ámeńgerlik, qalyń mal; qylmystyq quqyqtaǵy qanǵa qan, tulpar at urlaý kóne túrki memleketiniń júıesinde bar zańdar. Jeti ataǵa jetpeı qyz alysý, bireýdiń zańdy nekeli áıelin alyp qashý, áıel zorlaý óte aýyr qylmystar sanatyna kirgen. Sondaı-aq, jaman qylyǵy úshin el aldynda masqaralaý jazasy Qazaq handyǵy alǵash el bolyp qalyptasqanda, ejelden kele jatqan tól quqyqtyq normalar esebinde memlekettik bılik júıesinen oryn alǵan.
Uly Abaıdyń «Bul bılik degen bizdiń qazaq ishinde árbir saılanǵan kisiniń qolynan kelmeıdi. Buǵan burynǵy «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn», Áz Táýke hannyń «Kúl tóbeniń basynda kúnde keńes» bolǵandaǵy «Jeti Jarǵysyn» bilmek kerek» – deýi osydan.
– Eldigimizdiń ejelden bergi basty uıytqysy memlekettik bılik bolǵanyn ózimizdiń tól tarıhymyzdy zerttep, zerdelegen saıyn tereń uǵynýdamyz. Osy el bıleýdegi memlekettik basqarý júıesine burynǵynyń bıleri qanshalyqty úles qosqan? Qazaq eliniń qoǵamdyq qarym-qatynasynda bılerdiń halyqqa qyzmet kórsetýi, keńirek aıtqanda memlekettik bılik isterine aralasýy, atqarǵan laýazymdyq dárejeleri qandaı bolǵanyn taratyp berseńiz.
– Bir sózben aıtqanda, bıler memlekettik qurylymnyń tómengi satysynan bastap, eń joǵarǵy memlekettik basqarý ákimshiliginiń barlyq qyzmetterine aralasqan. Túsinikti bolýy úshin burynǵy bıler atqarǵan qyzmetti elimizdiń qazirgi memlekettik bılik júıesiniń úsh salasy bolyp tabylatyn basqarý, zań shyǵarý, ony oryndaý quzyreti júktelgen fýnksııalarmen salystyryp qaraýǵa ábden bolady.
Máselen, Qazaq eliniń ótken zamandardaǵy memlekettik basqarý isine bıler han-sultandarmen teń dárejede aralasqan. Eń joǵary bılik orny Han keńesiniń quramyndaǵy Bas ýázirlikti, negizinen halqyna asa qurmetti Orda bıi atqarǵan. Al memlekettik qurylymnyń úlken-kishiligine qaraı Han keńesine kiretin ýázirlerdiń quramyna qyryqtan toqsanǵa deıin halyqqa ádil bıligimen tanylǵan ulyq bıler taǵaıyndalǵan. Máselen, Abylaı han úsh júzge bılik júrgizgen kezde Han keńesine qyryq eki ýázir kirgen. Bas ýáziri Qanaı bı bolǵany tarıhı jazbalarda saqtalǵan. Sondaı-aq, 1845 jylǵa deıin Bókeı ordasynyń handyq bıligin saqtap kelgen Jáńgir hannyń Han keńesine on eki bı kirgen.
Olar óz mindetterinde memlekettiń irgesin nyǵaıtyp, órkendeýine barynsha úles qosty. Ekonomıkalyq ál-aýqattyń artýyna, ishki-syrtqy saıasatty nyǵaıtyp, áskerı kúsh-qýatty kemeldendirýde, elge «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» beıqut zaman ornatýda halyqtyń turmys-tirshiligin jaqsartýǵa aqyl-parasattaryn sarqa jumsady.
El basqarýdaǵy bıler atqarǵan osy memlekettik qyzmetterdiń qaı-qaısysyn alsańyz da, búginde bir-bir mınıstrlikke júktelgen mindetter ekenin árkim baǵamdaı alsa kerek. Osy rette akademık Salyq Zımanovtyń «Olar ári aqyn, ári sheshen, fılosof ári oıshyl, ádet-ǵuryp quqyǵynyń bilgiri jáne onyń reformatory, áskerı qolbasshysy jáne basqarýshysy edi», – dep baǵa bergenin keltire ketkenim artyq bolmas.
– Qaırat Ábdirazaquly, osy oı-tolǵamyńyzǵa qaraǵanda, búginde quqyqtyq organdar atqaryp otyrǵan memlekettik laýazymdaǵy qyzmetterdiń barlyǵyn, ıaǵnı sot ádildigin júrgizýmen qatar, atqarýshy jáne zań shyǵarýshy, sondaı-aq, elshilerdiń mindetteri de bılerge júktelgen ǵoı. Baıqap qarasaq, burynǵynyń bıleri bir ózi birneshe qyzmetti moıymaı atqarǵanyna rıza bolamyz. Olardyń el basqarý isine jasqanbaı kirisetin biliktiligi men ámbebaptyǵyna eriksiz súısinemiz...
– Taǵy da «Esim hannyń eski jolyna» oralaıyn. Bul sol zamandaǵy Ata Zań – Konstıtýsııa ispetti tórt taǵannan turatyn qaǵıdany basshylyqqa alǵan. Buljymas zań normasynyń basty prınsıpteri: «Han bolsyn, hanǵa laıyq zań bolsyn; Bı bolsyn, bı túsetin úı bolsyn; Abyz bolsyn, abyz saılaý – paryz bolsyn; Batyr bolsyn, joryq joly maqul bolsyn» degen baılam óziniń mán-maǵynasyna qaraı, keıin kele el ishine uran sózdeı tarap ketken. Endi osy tórt taǵan prınsıptiń ár qaısysyn búgingi Konstıtýsııa jáne basqa zańdarmen shendestirelik.
«Han bolsyn, hanǵa laıyq zań bolsyn» prınsıpi memleketimizdiń Ata Zańy – Konstıtýsııada jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Konstıtýsııalyq zańda da berik oryn alǵan. Atap aıtqanda, Konstıtýsııanyń ekinshi babynda «Qazaqstan Respýblıkasy – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket» ekeni naqty jazylǵan. Al Ata zańymyzdyń tikeleı Prezıdentke arnalǵan úshinshi bóliminiń 40-babynan 49-babyna deıingi zań normasynda Elbasynyń memleket aldyndaǵy barlyq mindetteri men ókilettiligi jáne jaýapkershiligi tolyq kórsetilgen. On úsh baptan turatyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Konstıtýsııalyq zańda Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń táýelsiz elimizge sińirgen ólsheýsiz eńbegi, memleket pen halyq aldyndaǵy ómir boıǵy mártebesi men ókilettigi aıqyn belgilengen.
Kúltegin babamyzdyń «Halqyna – begi, begine – halqy sengen el uzaq jasaıdy» degenindeı, 2011 jyly el Táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda Elbasynyń tarıhı mıssııasynyń qurmetine 1 jeltoqsandy Tuńǵysh Prezıdent kúni dep merekeleý zańdastyryldy. Mine, bul da El Parlamentiniń burynǵy bıler salǵan úlgimen «hanǵa laıyq zań» shyǵarǵandyǵynyń dáleli emes pe!
Endi ekinshi taǵandaǵy «Bı bolsyn, bı túsetin úı bolsyn» prınsıpine nazar aýdaraıyq. Qaı zamanda da bılerdiń ádil bılik júrgizýi úshin, olarǵa barlyq jaǵynan joǵary deńgeıde qyzmet kórsetý – sot tóreliginiń basty ustanymy bolyp kelgen. Bul turǵyda «Bı túsetin úı» – bılerge degen qyzmet kórsetýdiń bıik muraty, mártebeli tulǵany syılaýdyń jalpy uıymdyq kórinisi dep bilgen jón. Bılik isin júrgizetin sot oryndary talapqa saı, úkim, sheshim shyǵarýǵa qolaıly ári shyndyq izdep kelgen ár adamǵa minsiz jaǵdaı jasalýy kerek.
Búginde Aqordanyń oń jaq qanatyna qonys tepken Joǵarǵy Sottyń sáýletti ǵımaraty Elbasynyń ózi tikeleı qadaǵalap saldyrtqan ádildiktiń aq otaýyna aınaldy. «Bı túsetin úı bolsyn» degen prınsıpke Prezıdent te erekshe nazar aýdarǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Jalpy, respýblıka sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly konstıtýsııalyq zań talaptaryna sáıkes, elimizdegi jergilikti sottardy zamanaýı talaptarǵa saı, qolaıly da, kórikti ǵımarattarmen qamtamasyz etý úzdiksiz júrgizilip keledi. Bul da shyndyq úshin aqyl-parasatyn sarqa jumsaıtyn, sot isin ádildikpen atqaratyn búginginiń bıleri – sýdıalardyń kirshiksiz eńbegine degen zor qurmettiń belgisi der edim.
Al «Abyz bolsyn, abyz saılaý – paryz bolsyn» degen úshinshi taǵanǵa keletin bolsaq, bul prınsıp qazirgi elimizdiń qos palataly Parlamentine depýtattar saılaý úrdisine saı kelip tur. Taratyp aıtsaq, abyz – arabtyń «hafız», kórgeni kóp dana, ǵylym-bilimniń teńdesi joq ǵulamasy degen uǵym beredi. Otyryqshy jáne kóshpeli ómir saltyn teń ustaǵan halqymyz shyǵystyq ilim-bilimdi, onyń ishinde keń tarǵan zań erejeleri men ár memlekettiń bılik júıesin, elshilik qarym-qatynasyn, dıplomatııalyq ustanymdaryn tereń bilip, suńǵyla shyqqan, kópke uıytqy bolǵan, el birligin saqtaı bilgen bılerdi danyshpandyǵyna saı «abyz» ataǵan.
Abyzdaı bolmasa da, oqyǵan-toqyǵany kóp, aqyl-parsaty keń, el basqarýdaǵy istiń mán-jaıyn zańdy turǵydan ádil sheshe bilgen, ǵylym-bilimge jetik, onyń ishinde quqyqtyq zańnamany tereń meńgerip, halyq senimine ıe bolǵan ozyq oıly azamattardy Senat pen Májiliske depýtattyqqa saılaý – burynǵy «abyz saılaýdyń» búgingi jańarǵan joly der edim.
Tórtinshi taǵandaǵy «Batyr bolsyn, joryq joly maqul bolsyn» prınsıpi ejelden elimizdiń qorǵanys qabileti men áskerı kúsh-qýaty, tegeýrini myqty bolǵanyn kórsetedi. Jalpy, biz álimsaqtan bóten eldi jaýlap alýdy qanyna sińirmegen beıbitshil, ózgege tıispeıtin, tıisse aıamaıtyn, qaz daýysty Qazybek bı babymyz aıtqandaı «Eshbir dushpan basynbaǵan, basymyzdan sóz asyrmaǵan» elmiz. О́ıtkeni, Qazaq eliniń memlekettik qurylymy ejelden áskerı demokratııaǵa negizdelgen. О́ziniń memlekettik basqarýyn kóshpeli qoǵamdaǵy strategııalyq mańyzy zor, mártebesi joǵary bılik – Uly quryltaı arqyly rettegen. Ol asa mańyzdy memlekettik is-sharalardy qaraýda jylyna bir ret, al elge tutqıyldan shabýyl jasalǵan kezde tótenshe jaǵdaıda jedel túrde ótkizilgen.
El táýelsizdigin erlikpen qorǵaýda joryq joly Uly quryltaıdaǵy Han keńesinde «bıler usynyp, han qoldaǵan, halyq maquldaǵan» sheshimge saı júzege asqan. Asa mańyzdy tótenshe Quryltaıda budan basqa Qazaq eliniń eldik máselesi, memleketaralyq daý-damaılar, áskerı odaq qurýdaǵy ózge eldermen jasalatyn kelisim-sharttar, bes qarýyn beline baılaǵan ár rý-taıpa sarbazdarynan qol jınaý, túmen qurý, jınalǵan neshe myń áskerge azyq-túlik, joryq jolyna tózimdi tulpar at daıyndaý, erlik kórsetken batyr-oǵlandardy dáripteý, marapat kórsetý syndy qyrýar máseleler talqylanyp sheshilgen. Mine, el qorǵaýdyń mundaı ónegelik ári zańdylyq úlgisine búginde elimizdiń Qaýipsizdik Keńesi jáne Qorǵanys mınıstrligi ıe bolyp otyrǵan joq pa!
– Qaırat Ábdirazaquly, dástúrli quqyǵymyz ben bıler sotynyń tarıhynan tereń de mol maǵlumat berdińiz. Endi, sóz basynda áńgimemizge arqaý bolǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı Joǵarǵy Sot uıymdastyratyn ǵylymı konferensııa týraly da aıtsańyz.
– Úkimettiń ótken jylǵy jeltoqsan aıynyń sońǵy kúni shyqqan qaýlysymen bekitilgen Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyn merekeleýge sot qaýymdastyǵy «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıasy aıasynda atsalyspaqshy. «Qazaq quqyǵy men bıler sotynyń tóreligi – qazaq memlekettiliginiń fenomeni» atty ǵylymı konferensııany qyrkúıek aıynda ótkizý josparlanyp otyr. Oǵan kóptegen tarıhshylar men quqyqtanýshy zańger-ǵalymdar, sheteldik zertteýshiler qatysady.
Áńgimemniń sońynda Elbasymyzdyń kúni keshegi saılaýdan keıingi baǵdarlamalyq sózinde alda atqarylatyn bes halyqtyq reformanyń biri eldegi quqyq júıesine qatysty bolatynyn aıtýy bul máseleniń memlekettiligimiz úshin qanshalyqty mańyzy bar ekenin kórsetetinine nazar aýdaraıyqshy.
– Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı konferensııa tabyspen ótsin. Ýaqyt bólip áńgimeleskenińizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Qanapııa OMARHANULY.
