Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
«Joq qyzmet» qaıdan shyqqan?
Otandyq óndirýshiler tek saýda jelilerinde ǵana kezdesetin qyzmet túrin «joq qyzmet» dep ataıdy. О́ıtkeni mundaı qyzmet basqa saýda formattarynda, máselen, úı janyndaǵy shaǵyn dúkende, bazarda, janarmaı beketinde, kafe men qonaqúıde kezdespeıdi. Nelikten olar «joq qyzmet» dep atalady? Sebebi saýda jelileri bul qyzmetti kórsetpese de, óndirýshiden aqsha alady. «Joq qyzmettiń» aýyrtpalyǵy, ıaǵnı kópshiliktiń synyna ushyraǵan retrobonýstar, taýarlardy sórege ornalastyrý, jarnama kórsetý, aksııa ótkizý, saýda jelisine kirýge tólenetin bonýs jáne basqa da qyzmet óndirýshiniń moınyna júkteledi. Sonymen qatar monopolııaǵa qarsy organ saýda jelileriniń jylyna úsh ret – toqsan, jarty jyl jáne jyl qorytyndysynda qandaı da bir aqparattyq qyzmetke óndirýshilerden syıaqy alatynyn anyqtady. Azyq-túlik sektoryndaǵy salalyq qaýymdastyqtar bul jaǵdaıdy burynnan aıtyp, dabyl qaǵyp keledi. Biraq monopolıst saýda jelileriniń otandyq óndirýshiler úshin osyndaı qıyn jáne táýeldi sharttar jasaǵanyn eshkim kútken joq edi.
BQDA jarııalaǵan taldaý nátıjeleri saýda jelileriniń eldegi basym saýda formasy retinde óz jaǵdaıyn paıdalanyp, óndirýshilerge ónimin satý úshin tıimsiz sharttardy qalaı májbúrleıtinin kórsetti. Agenttik esebine sáıkes, otandyq azyq-túlik rıteıli kez kelgen zańbuzýshylyqqa jáne teris paıdalanýǵa erkin qol jetkizip otyr. Al saýda jelileriniń múddesi otandyq óndirýshi men tutynýshynyń quqyǵynan ǵana emes, tipti ulttyq ekonomıkanyń múddesinen de joǵary qoıylady.
Esep elimizdiń barlyq óńiriniń 125-ten astam iri ishki saýda sýbektilerinde 2021–2022 jyldar kezeńindegi azyq-túlik rıteıliniń jumysyn qamtydy. Onda uzaq ýaqyttan beri rıteıl naryǵynda saýda jelileri men ónim jetkizýshiler arasyndaǵy qarym-qatynastarda problemalar bar ekeni kórsetilgen. Bul másele saýda jelileriniń óndirýshi men jetkizýshiniń quqyǵyn shekteıtin sharttardy tańýymen baılanysty.
Iri saýda jelileri «joq qyzmet» arqyly shamamen 70% kiris, al saýda ústemesinen tek 30%-dan astamyn tabatyny anyqtaldy. Naryq qatysýshylarynyń aıtýynsha, bul jerde ekonomıka týraly emes, óndirýshiden qarajatty májbúrlep alýǵa baǵyttalǵan astyrtyn ústemdik týraly sóz bolyp otyr. Jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan ádiletsiz alymnyń nátıjesinde otandyq ónim óndirisi qysqaryp ketti, óıtkeni óndirýshi óz ónimin ádil baǵamen sata almaıtyn jaǵdaıǵa jetti.
«Joq qyzmetke» artyq shyǵyndalǵan soń óndirýshi ónimin qymbattatýǵa májbúr bolady da, ımportpen salystyrǵanda básekege qabiletin tómendetedi. Túptep kelgende biz otandyq ónimdi tórge ozdyrýdyń ornyna, onyń jolyn qoldan qıyndatyp, bógep turǵan bolamyz.
Kórshi elder óndirýshisin qalaı qoldaıdy?
Bizdiń elge qaraǵanda Reseı óz fermerlerin qoldaýǵa 5 ese kóp qarajat bóletinin, al salalyq odaqtardyń málimeti boıynsha Belarýste bul kórsetkish tipti 8-9 ese kóp ekenin aıta ketý kerek. Buǵan qosa, Belarýs memlekettik deńgeıde otandyq azyq-túlik saýda sórelerinde 70-80% oryndy alýy tıis degen talapty bekitken. Reseıde saýda jelileri óz tabysyn retrobonýstar nemese basqa da oıdan shyǵarylǵan «qyzmet» arqyly emes, ádettegideı, saýda ústemeleri esebinen tabady.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Otandyq salalyq odaqtardyń aıtýynsha, saýda jelileri bıznestiń negizgi ekonomıkalyq qaǵıdalaryn jıi buzady. Rıteıl óz tabysyn taýardy satýdan alynǵan saýda ústemesi arqyly tabýy tıis. Ol álemdik tájirıbede osylaı jasalady. Alaıda, otandyq monopolıske saýda jelileri úshin saýda ústemesi arqyly tabys tabý jetkiliksiz sııaqty. Olarǵa zań júrmeıtindikten, arany shamadan tys ashylyp ketken. Endi olar óndirýshini ne bolsa, soǵan tóleýge májbúrlep, qınaı bastady. Al tóleýden bas tartqan nemese tóleýge shamasy kelmeıtin óndirýshige «talap unamasa, bizdiń saýda jelimizden ketesiń» dep doq kórsetedi.
Agenttik málimeti boıynsha, eldegi eń iri Magnum saýda jelisi 34 túrli qyzmet kórsetedi. Odan keıingi orynda Metro – 16, SMALL – 11 qyzmet kórsetedi. Nátıjesinde, 2022 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılary aralyǵyndaǵy azyq-túlik taýarlarynyń qosymsha qyzmet kórsetý tabysynyń úlesi Magnum jelisinde 62%-dy quraǵan, al taýarlardy bólshek satýdan túsken tabys – 38%. Eń jaqyn básekelesteriniń bul kórsetkishi – sáıkesinshe 65% jáne 35%.
«Nátıjesinde jetkizýshi taýar qunyna onyń alǵa jyljýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qyzmettiń paıyzdyq syıaqysyn qosýǵa májbúr. Bul azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyna áser etedi. Sonymen qatar, saýda jelileri áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna (ÁMAT) arnalǵan saýda ústemesiniń zańmen belgilengen 15% mólsherin asyryp otyr, bul da taýardyń túpkilikti qunyna áser etedi», deıdi Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi ókilderi.
Keıbir zań normasyn jetildirý kerek
Otandyq óndirýshilerge saýda jelileriniń talaby qatań bolǵanyna qaramastan, olar tek áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna (ÁMAT) qatysty saýda ústemesiniń mólsherin buzyp qana qoımaı, satylǵan taýar úshin tólemderin de keshiktiredi. Bul rette, elimizde taýarǵa ýaqytyly tólemegeni úshin jaýapkershilik normalary joq. Al álemdik tájirıbede mundaı kidiristerge ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylǵan.
«Qazaqstan sút odaǵynyń» dırektory Vladımır Kojevnıkovtyń aıtýynsha, jetkizilgen jáne satylǵan ónim úshin tólem bir-eki aı, keıde tipti birneshe aıǵa keshiktirilýi múmkin. Eń soraqysy, bir saýda jelisi jetkizýshige satylǵan taýarǵa tólemdi bir jylǵa jýyq ýaqyt boıy jasamaı, shamamen bir mıllıard teńge qaryz bolǵan.
«Saýda jelileriniń bizge múldem qolaısyz talaptar qoıatyny týraly máseleni kópten beri kóterip kelemiz. Sondyqtan BQDA-nyń taldaý esebiniń jarııalanýyn qoldaımyz. Esepte saýda jelileri qalypty ekonomıkalyq modelge qaıshy, saýda ústemesi arqyly emes, otandyq óndirýshige qajetsiz qyzmetti tańý arqyly paıda tabatyny ashyq jazylǵan. Bul jaǵdaıdy tez arada ózgertý kerek. О́ıtkeni másele otandyq azyq-túlik óndirisiniń bolashaǵy men onyń ımportqa tolyq jol berý-bermeıtinine baılanysty», deıdi V.Kojevnıkov.
Al «Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵynyń» prezıdenti Rýslan Sháripovtiń pikirinshe, bul másele tek azyq-túlik óndirisine ǵana emes, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine de tikeleı baılanysty. Aıtýynsha, satýshy men óndirýshi arasyndaǵy qarym-qatynas eshqashan «jabaıy» naryqtyń nemese saýda jelisiniń óz kúshine senip, ústemdik etip otyrǵan erejesimen rettelmeýge tıis.
«BQDA taldaý esebindegi derekter jaǵamyzdy ustatty. Saýda jelileri bizdi qyspaqqa alǵany týraly burynnan aıtyp júr edik. Biraq agenttik anyqtaǵan derekter máseleniń qanshalyqty tereń ekenin kórsetti. Esepte bul naryqty qatań retteý kerek ekeni jáne saýda jelileriniń otandyq óndirýshige zańsyz talap qoıyp, artyq tólem jasaýdy májbúrleýge quqyǵy joq ekeni anyq jazylǵan. Eldegi azyq-túlik óndirisi saýda jelileriniń qysymymen tolyq tunshyqqan. Qazir jaýapty zańnamalyq sheshim qabyldap, saýda ornynyń teris áreketine tosqaýyl qoıyp, otandyq óndirýshige óz elinde basymdyq jasaý mańyzdy», dedi R.Sháripov.
Naryqty ilgeriletse ıgi
Qazir otandyq ónim óndirýshiler, saýda jelilerimen qarym-qatynasty retteýge baǵyttalǵan «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna senim artyp otyr.
«Elimizde qalypty naryqtyq ekonomıka jumys isteýi kerek jáne ol adal jumys isteýge tıis. Saýda qyzmetiniń barlyq qatysýshylary teń quqyly bolyp, zańdardy saqtaýy qajet. Eger qazirgi zańdar bul úderisterdi tolyq rettemeıtin bolsa, onda olardy jetildiretin ýaqyt keldi. Sondyqtan zańnamany ózgertý baǵytynda júrgizilip jatqan jumys óte ózekti. Atalǵan zań jobasy arqyly eldegi osyndaı naryqqa qaıshy áreketterge tosqaýyl qoıýǵa daıynbyz», dedi Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov.
BQDA esebinde agenttik óz quzyreti sheńberinde iri saýda jelilerine básekelestikti qorǵaý týraly zańnamany buzý belgileri boıynsha 4 habarlama joldaǵany aıtylǵan. Sondaı-aq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna 15%-dyq saýda ústemesin saqtamaý jáne áleýmettik ónimderge 5%-dan joǵary saýda syıaqysyn qosý boıynsha 27 faktini tirkep, bul derekterdi Saýda jáne ındýstrııa mınıstrliginiń ýákiletti organyna jibergen.
Agenttik usynǵan saraptamalyq sholý bul máseleni shuǵyl ári qatań túrde sheshý qajet ekenin aıqyn kórsetedi. Qazirgideı kúrdeli ekonomıkalyq jaǵdaıda memleket saýda jelileriniń otandyq óndirýshini «qyspaqqa alýyna» kóz juma qaramaı, bul máseleni quqyqtyq turǵyda sheshedi degen senim bar.
