Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
2011–2013 jyldary alǵashqy altkoındar men «Mt. Gox» sııaqty krıptovalıýta bırjalarynyń paıda bolýy krıptoındýstrııanyń damýyna jol ashty. Alaıda «Mt. Gox» hakerlerdiń shabýyly saldarynan bankrotqa ushyrap, krıptovalıýtaǵa degen senim joǵalǵan edi. Degenmen salany damytýǵa udaıy talpynystar jasalyp otyrdy. 2017–2018 jyldary ICO arqyly aqsha tabý múmkindigi paıda bolǵan kezde maınıngke álem nazary qaıta aýdy. Al 2020–2022 jyldary steıblkoınder sanynyń kóbeıýi, «Defi» men» «NFT naryqtarynyń ósýi salany odan ári damyta tústi.
Krıptonaryqty zańdastyrý
Krıptoındýstrııanyń qarjy júıesi men ekonomıkaǵa tıgizetin áserin nazardan tys qaldyrý múmkin emes. Sıfrlyq múmkindik damyǵan saıyn kóptegen el krıptovalıýtalardy zańdastyrý joldaryn qarastyra bastady.
Ár eldiń krıptoaktıvterdi baqylaýdaǵy óz ádisteri bar. Alaıda barlyǵyna ortaq maqsat – qarjylyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, alaıaqtyqty azaıtý, naryqqa qatysýshylardyń quqyǵyn qorǵaý.
Ulttyq banktiń statıskasyna súıensek, 2024 jyldyń tamyzynda krıptovalıýta naryǵynyń jalpy quny 2,2 trıllıon dollarǵa jetken. Onyń 53%-yn «Bitcoin», 14%-yn «Ethereum» alyp jatyr. «Tether steıblkoınynyń» úlesi – 5%.
Krıptovalıýta salasyndaǵy shetel tájirıbesine kóz júgirtsek, AQSh krıptovalıýtalardy ınvestısııalyq qural retinde qarap, arnaıy organdar arqyly retteıdi. Mysaly, Baǵaly qaǵazdar jáne bırja komıssııasy kompanııalardyń tirkelýin talap etedi. Sonymen qatar bári arnaıy erejelerge baǵynýǵa tıis.
Al Eýropalyq odaq 2024 jyly «MiCA» dep atalatyn arnaıy zań qabyldady. Bul zań krıptovalıýtany resmı túrde tanýǵa jáne ony qoldanýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Steıblkoındardy qamtamasyz etýge qatań talaptar qoıyldy, al krıptovalıýtamen jumys isteıtinder lısenzııa alýǵa mindetteldi.
Japonııa – krıptonaryqty erterek rettegen eldiń biri. Munda krıptovalıýta vırtýaldy aktıv dep tanylǵan, al bırjalar klıentterdiń aqshasyn saqtandyrýy qajet. Bul elde kez kelgen operasııaǵa qatań baqylaý júrgiziledi.
Argentına men Venesýela sııaqty elderde krıptovalıýta ınflıasııadan saqtanýdyń quralyna aınalǵan. Venesýelada krıptovalıýta tipti ulttyq valıýtaǵa balama retinde sanalady.
Al elimizde alǵash 2020 jyly 25 maýsymda «Sıfrlyq tehnologııalardy retteý máseleleri boıynsha QR keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» №347-VI zań qabyldandy. «Aqparattandyrý týraly» zańǵa krıptoaktıvterdi retteýge qatysty negizgi erejeler engizildi. Zańda «sıfrlyq aktıv», «qamtamasyz etilgen sıfrlyq aktıv», «qamtamasyz etilmegen sıfrlyq aktıv», «maınıng» uǵymdary anyqtalyp, sıfrlyq aktıvter men maınıng qyzmetiniń quqyqtyq rejimderi belgilendi. Atalǵan zańǵa sáıkes, sıfrlyq aktıv qarjy quraly emes, biraq múliktik quqyqtardy rastaý quraly retinde paıdalanylatyn elektrondyq múlik. Sıfrlyq aktıv tólem quraly retinde paıdalanylmaıdy.
Krıptovalıýtadan kiris kóp
2022 jyly otandastarymyzdyń shamamen 4%-y krıptovalıýtalarǵa ıe bolsa, bıyl bul kórsetkish 8%-ǵa jetken. Jaqynda ulttyq bank 1,5 mln-nan asa adamnyń krıptoaktıvter saýdasyna zańsyz qatysyp júrgenin málimdedi. Al AHQO krıptobırjalarynda resmı tirkelgen paıdalanýshylar sany ótken jyldyń jeltoqsanynda 53 myń bolsa, bıylǵy jyldyń qazan aıynda 140 myńǵa jetken. Krıptovalıýtamen aınalysatyn adamdardyń arasynda erlerdiń úlesi basym, olar 83%-dy quraıdy, al áıelder 17% ǵana. Naryqtaǵy eń belsendi jas toby 18 ben 34 jas aralyǵyndaǵy adamdar. Kóbiniń kirisi ortasha deńgeıde.
2018 jyly Qytaıda krıptoındýstrııaǵa qatań shekteý qoıyldy. Sodan keıin maınerler elektr energııasy arzan el dep bizge kele bastady. Maınerlerdiń kelýi elde krıptovalıýta óndirisin arttyrdy. Kembrıdj ýnıversıtetiniń baǵalaýynsha, 2021 jyly elimiz krıptovalıýta óndirýden álem boıynsha ekinshi oryn alǵan. Alaıda aldyńǵy orynda tursaq ta, shetel kompanııalary arzan elektr energııasyn tutynyp, qaltasyn qampıtqany bolmasa, qazynaǵa mardymdy paıda túsirmegen edi. Kerisinshe, baqylaýsyz jumys istegender alaıaqtyqqa baryp, azamattardy aldaýǵa kóshken. Osy máselelerdi sheshýge Úkimet pen Ulttyq bank qanatqaqty joba bastap, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy krıptobırjalarynyń tutynýshylaryna, sonyń ishinde rezıdent emes tulǵalarǵa, otandyq ekinshi deńgeıli bankter arqyly krıptovalıýta satyp alý jáne satý operasııalaryn júrgizýge múmkindik berdi. Jobaǵa AHQO-nyń 6 krıptobırjasy men ekinshi deńgeıli 8 bank qatysqan. Ulttyq banktiń dereginshe, 1 jyldyń ishinde jalpy kólemi 219,1 mln dollar saýda jasalǵan. Saýdaǵa 47 myńnan asa ınvestor qatysypty. Onyń 45 myńy jeke tulǵalar, al 2 myńy kásibı ınvestorlar. Saýda kóleminiń 60%-dan astamy kásibı ınvestorlarǵa tıesili. Jeke ınvestorlarǵa aı saıyn 1 000 dollardan asyrmaý kerek degen shekteý belgilengendikten, olardyń úlesi az bolǵan.
Nátıjesinde, 2023 jyldyń 6 aqpanynda «Sıfrlyq aktıvter týraly» zań qabyldanyp, zańdy tulǵalarǵa krıptobırjalarda saýda jasaýǵa ruqsat berildi. Krıptonaryqqa krıptobrokerler, krıptodılerler, ınvestısııalyq kompanııalar sııaqty jańa sýbektiler qosylyp, krıptosteıkıng, marjınaldy saýda, kepilge qoıylǵan sıfrlyq aktıvter arqyly fıattyq qarjy tartý múmkindikteri ashyldy. Ulttyq banktiń zertteýinde kórsetilgendeı, AHQO-da lısenzııalanǵan sıfrlyq aktıvter qyzmetin kórsetetin kompanııalardan memlekettik bıýdjetke túsetin tabys kóbeıip, jyl sońyna deıin jarty mıllıon dollardy quraýy múmkin. Al maınıngten túsetin tabys salyq saıasatynyń ózgerýi men elektr energııasynyń tapshylyǵyna baılanysty turaqsyz bolyp tur, biraq bul aıtarlyqtaı joǵary.
Qaýip te bar
Adamdardyń krıptovalıýtaǵa qyzyǵýshylyq tanytýynyń birneshe sebebi bar. Sarapshylardyń pikirinshe, eń aldymen, naryq kapıtalızasııasynyń artýy jańa ınvestısııalarǵa jol ashady. Ekinshiden, spekýlıasııa nemese ınvestısııa arqyly tabys tabý múmkindigi joǵary, ásirese táýelsiz qarjy (DeFi) salasynda paıda kóp. Sonymen qatar kópshilik krıptotehnologııanyń bolashaǵyna senip, ony perspektıvaly baǵyt dep baǵalaıdy.
Krıptovalıýta álemi bir jaǵynan úlken múmkindikke jol ashsa, ekinshi jaǵynan kóptegen qaýip-qaterge toly. Onyń ishinde eń úlken qaýiptiń biri – kıbershabýyldar. Sıfrlyq aktıvter ınternetke tikeleı táýeldi bolǵandyqtan, olardy qorǵaý qıyn. Hakerlerdiń kózdegeni – krıptovalıýta ámııandary men bırjalar. Eger paıdalanýshy óziniń shıfrlaý kiltin nemese qupııa sózin joǵaltyp alsa, qarajatyn qaıtara almaıdy. Sol sebepti krıptovalıýtamen aınalysqanda platformalardyń senimdiligin, jeke derekter men tranzaksııa qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi eskerý qajet.
Ekinshi úlken másele – qarjylyq saýatsyzdyq. Krıptovalıýta naryǵyna qyzyǵyp, ony zerttemesten ınvestısııa salatyndar kóp. Mundaı adamdar qarjy pıramıdalary men alaıaqtardyń shemalaryna aınalyp jatady. Mamandardyń sózinshe, ásirese tabysqa kepildik beretin nemese jańa qatysýshylar tartýǵa tyrysatyn kompanııalardan saq bolǵan jón.
Krıptovalıýta salasyndaǵy zańdar áli tolyq qalyptaspaǵandyqtan, salyqtan jaltarý úshin onymen zańsyz aınalysatyndar kóp. Byltyr «Angara Security» júrgizgen zertteýde ashyq telegram-kanaldardaǵy jarııalanymdar taldanǵan. Nátıjesinde, jarııalanǵan sıfrlyq aktıvterge qatysty 22 myń jazbanyń 9 myńy kúmándi dep tanyly.
Krıptovalıýta salasynda bilim men saqtyq mańyzdy. Eń aldymen, bul tehnologııalardy jáne olardyń jumys isteý qaǵıdalaryn túsiný kerek. Senimdi aqparat kózderinen úırenip, naryqqa baıyppen qaraǵan jón. Sonymen qatar tek bedeldi platformalardy paıdalanyp, jeke aktıvterdi saqtaýda apparattyq ámııandarǵa senim artqan durys. Árbir ınvestısııalyq sheshimdi zerttep baryp qabyldaǵan jón. Aıta keteıik, elimizde AHQO bazasyndaǵy krıptobırjalarda saýda jasaý zańdy.
Krıptovalıýta – zamannyń jańa múmkindigi, biraq onyń qaýipti ekenin umytpaý kerek. Qarjylyq saýattylyq pen muqııattylyq qana bul salada tabys tabýǵa, óz qarajatyńyzdy qorǵaýǵa kómektesedi.
Otandyq naryq qalaı damıdy?
«Intebix Kazakhstan» kompanııasynyń ókili Talǵat Dosanov sheteldik rezıdentter úshin krıptokartalar shyǵarýǵa ruqsat berý qajet dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, bul elimizge álemdik krıptoqoǵamdastyqty tartýǵa kómektesedi. «Bankter men bırjalar tranzaksııalardy muqııat tekseretindikten, bul qaýipsiz jol. Krıptokartalar sıfrlyq aktıvterdi qoldanýdy jeńildetip, Qazaqstandy jahandyq krıptonaryqtyń ortalyǵyna aınaldyrýy múmkin. Mundaı qadam sıfrlyq ekonomıka men halyqaralyq ınvestısııalardy damytýǵa yqpal eter edi», deıdi ol.
Degenmen «BigONE Exchange» ókili Afına Mıao krıptobırjalar men bankterdiń arasyndaǵy qarym-qatynastyń áli de kúrdeli ekenin aıtady. «Bankter sıfrlyq aktıvtermen aınalysatyn kompanııalarmen jumys istegisi kelmeıdi jáne esepshot ashýdan bas tartady. Bul máseleni sheshý úshin bankter men krıptovalıýta kompanııalary arasynda senim qalyptastyrý qajet», deıdi Mıao.
Qazaqstan Ulttyq banki tóraǵasynyń keńesshisi Bınur Jalenov sıfrlyq valıýtalardyń dástúrli qarjy júıesi men ortalyqsyzdandyrylǵan tehnologııalar arasyndaǵy kópir bolatynyn aıtady. «Sıfrlyq valıýtalar kúndelikti ómirde qaýipsiz ári yńǵaıly. Kelesi jyly júıe pılottyq testileýden ótedi. Krıptokartalardyń alǵashqy ıeleri olardy synaqtan ótkizedi», deıdi B.Jalenov.
