ELBASY QAZYǴYN QAQQAN QURYLYS

ELDIŃ DAMÝY MEN О́RKENDEÝINDEGI KО́ShBASShY JOBAǴA AINALDY Keshe Pavlodarda “Qazaqstan elektrolız zaýytynyń” ekinshi kezegi saltanatty túrde iske qosyldy. Jańa qurylystyń ashylý rásimine Prezıdent Nursultan Nazarbaev qatysty. Maýsym aıynda joly túsip, ózderine kele jatqan Elbasynyń saparyn estigeli beri Kereký óńiri tolqý ústinde. Aıtsa aıtqandaı, óndirisi órkendegen oblysqa Nursultan Nazarbaevtyń iltıpaty men nazary erekshe ekeni belgili. Al jurtshylyq “Qazaqstan elek­trolız zaýytynyń” ekinshi kezegi iske qosylatynyn, osydan bes-alty jyl buryn Elbasynyń ózi kelip, bos jatqan dalaǵa qazyǵyn qaǵyp ketken jerden búginde alyp qurylystyń boı kótergenin, zaýyttyń alǵashqy kezegin iske qosyp, óndiris tetigin basqanyn, ǵa­syr jobasynyń el ıgiligine aınalǵanyn jaqsy bilip, habardar bolyp otyr. Az ýaqyt ishinde ıen dalaǵa jan bitirgen alyp qury­lysqa tańdana qaraıdy, metal­lýrg­ter men osy zaýytty salyp jatqan qurylysshylar elimizdiń ındýstrııalyq kartasynan beldi de bedeldi oryn alǵan mańyzdy joba dep maqtanysh etedi. Sońǵy kúnderi Kereký óńiriniń jurtshylyǵy aspannan shókimdeı bult izdep taba almaı, aptap ys­tyq­tyń beti qaıtpaı aýa qarmap otyr edi. Sol eki arada dala men qalaǵa jańbyr nóserletti-aı ke­lip. Aınala erkin tynystap, sal­qyndap, saıabyr tapqandaı. Jan­da­ry jadyrap qalǵan jurtshylyq mártebeli qonaqtyń áýe jolymen bastalatyn bul saparynyń sonaý kókpen jaqsylyqqa jarasqan bir baılanysy da bar shyǵar-aý dep oı túıgendeı. Endi, mine, jurtshylyq asyǵa kútken kún de kelip jetip, Asta­nadan ushyp shyqqan aqshańqan laıner oblys ortalyǵynyń áýe­jaıy­na kelip qondy. Prezıdent osy jerden “Qazaqstan elektro­lız zaýytyna” qaraı bet aldy. Zaýyt alańyna jınalǵan jumys­shy­lar, qurylysshylar, metallýrg­ter Memleket basshysyn asyǵa kútip, shynaıy maqtanysh pen shat­tyq seziminde tur. Árqaısy­sy­nyń qoldarynda kók tý – jalaý­shalary jelbireıdi. “Qazaqstan”, “Nursultan” dep qoshemettep qar­sy aldy. Bul elimizdiń Bas me­tal­lýrgi atanǵan joǵary mártebege ıe Elbasyn qurmetpen qarsy alǵan metallýrgterdiń jalyndy aqjarma sálemi edi. Aldymen Memleket bas­shysy saltanatty rásimdi jú­ze­ge asyrdy. Elektrolız zaýytynyń ekinshi kezegin arnaıy tetikti – qyzyl núkteni basý arqyly iske qosty. – Ardaqty aǵaıyn, qurmetti pavlodarlyqtar! – dedi Elbasy osy bir tarıhı sátte alańǵa jı­nalyp turǵan kópshiliktiń aldynda sóz bastap. – Bárimiz úshin búgin óte baqytty kún, sebebi, elimizde “Qazaqstan elektrolız” zaýyty­nyń ekinshi kezegi iske qosylyp otyr. Mundaı metallýrgııa zaýy­tyn burynǵy keńestik kezeńde de, Eýropanyń keńistiginde de eshkim salǵan joq. Tek qana bizdiń eli­miz­de salynyp otyr. Biz táýelsizdik alǵaly 20 jyldaı ýaqyt boldy, sol az ǵana ýaqyt ishinde kóptegen ta­bystarǵa qolymyz jetti. Al al­dymyzda turǵan onjyldyqtaǵy eń úlken maqsat – elimizdi ındýs­trııa­landyrý. Ol úshin arnaıy baǵ­darlama jasadyq. Sonyń aıasynda elimizde on jyldyń ishinde 237 iri óndiris salatyn bolamyz. Bıyl elimizde 144 óndiris iske qosylady. Al, 72 óndiristiń ashylýyn aldaǵy dúısenbi kúni tikeleı baılanys arqyly jalpy halyqqa jarııalap kórsetetin bolamyz. О́ndiristi óńir – Pavlodardyń el ekonomı­ka­sy­na qosatyn úlesi óte zor. Bıyl­dyń ishinde 42 óndiristik jobany iske qosý kerek bolsa, onyń 12-si osy maýsym aıynan bastap, qal­ǵany ekinshi jartyjyldyqta iske qosylaıyn dep otyr. Sondyqtan ındýstrııa­lyq órkendeý jolyna túsken elimiz ındýstrııasynyń eń bıigi bolyp sanalatyn óndiristi óńirdiń búgingi tabysy qomaqty. Sizderdiń barshalaryńyzdy zaýyt­tyń ekinshi kezeginiń iske qosy­lýy­men qut­tyq­taımyn. Búgin óte úlken óndiris iske qosyldy. Osy jerde 2,5 myń adam jumysqa turady, ha­lyq­tyń jaǵdaıy odan ári de túzele beredi. Budan artyq memleket úshin qandaı qýanysh kerek, qutty bolsyn! Budan ári qaraı Elbasy ke­ńes­tik kezeńdegi jyldary da Pav­lodarǵa kelgen saıyn qanatty me­tall – alıýmınıı óndirýdi arman­da­ǵanyn, ol kezde ony óndirýge elde kúsh-qýattyń bolmaǵanyn, qazir elimizdiń táýelsizdik alǵanynyń arqasynda osy armanǵa da qol jetip otyrǵanyn, osy oraıda ınves­torlarǵa jaǵdaı jasalǵanyn, burynǵy kezde mundaı zaýyttardyń jıyrma jyl boıy salynatynyn atap kórsetti. Al jańa zaman qury­lystaryna búginde eki-eki jarym jyldaı ǵana ýaqyt kerek. Biz Qazaqstandy álemge tanymal ettik, sizdermen birge qıyndyqtardan óttik. Qazir biz EQYU-ǵa tóraǵalyq etýdemiz. Kóp ultty elimizdiń moıyndalǵanynyń arqasynda, birlik pen yntymaqtastyqtyń arqasynda osyndaı jetistikterge jettik. Zaýyt basshylyǵy aldaryna qoıǵan meniń tapsyrmalarymdy, alǵan mindetterin oryndap shyqty. Al bul degenimiz barlyq qurylys­shy­lar men jumysshylardyń, me­tal­lýrgterdiń birlesken eńbekteri­niń jemisi. Rahmet, sizderge! Osyndaı zaýyttyń ekinshi kezegin iske qosý saltanatyna qatysqanyma qýanyshtymyn! Bul bizdiń elimizge degen úlken syılyq, dedi tolqı sóılegen Memleket basshysy. Budan keıin zaýyt jumys­shy­lary Sergeı Rýdchenko, Baýyrjan Smaıylov sóz sóılep, Elbasyna: “Biz Sizdiń jolyńyzdy qýyp me­tal­lýrg bolýdy armandadyq, endi, mine, osy zaýytta jumys jasap júrgenimizdi maqtan etemiz, barlyq jas mamandar atynan Sizge alǵys aıtamyz”, dese, Lıýdmıla Kýzne­sova óz sózinde: “Sizge árqashan je­ńis tileımiz, Sizdiń saıasaty­ńyz­dyń arqasynda elimizde tynyshtyq, tatýlyq saltanat qurýda, rahmet Sizge! Biz Sizdi jaqsy kóremiz, biz Siz sııaqty ádemi, aqyldy Prezı­dentimiz bolǵanyna maqtanamyz, aman bolyńyz!” – dedi. Aty áıgili ENRC – tabıǵı re­sýrstar korporasııasy quramyna ene­tin “Qazaqstan elektrolız zaýyty” aksıonerlik qoǵamy – joǵary sapaly ónim óndirýge múm­kindik beretin, elimizde bastapqy alıýmınıı óndire alatyn qazirgi zamanǵy tehnologııalarmen jab­dyq­talǵan alyp óndiris orny. Osy­dan úsh jyl buryn, 2007 jylǵy jeltoqsanda 250 myń tonna bas­tap­qy alıýmınıı óndiretin joǵary qýaty bar alyp zaýyttyń alǵashqy kezegi iske qosyldy. Qurylysqa jalpy kólemi 800 mıllıon AQSh dollary jumsalady. Alyp zaýyt qurylysyna álemniń 12 elinen kelgen 18 kompanııa qatysty. Eń bastysy – ǵasyr jobasy atalǵan bul qurylysqa tek aldyńǵy qatar­ly ozyq tehnologııalar qoldanyl­dy. Zaýytta endi 4 myńdaı adam eń­bek etetin bolady. Alǵashqy kezegi iske qosylǵan zaýyt búginge deıin jyldyq qýaty 125 myń tonna taza alıýmınıı shyǵaryp keldi. Iаǵnı, salmaǵy 20 kılo tartatyn alıý­mınıı quımalary – zaýyt ónimi bolyp tabylady. Qazaq jeriniń alıýmınııi qazir Eýropa elderine tanyla bastady. Byltyr London bırjasy qazaqstandyq qanatty metaldyń sapasyn baǵalap, ony ózderiniń saýda-sattyq rynogynyń tizimine tirkeýge aldy. Bul qazaq jeriniń alıýmınııin shetelderge ótkizýge baılanysty kedergiler joqtyǵyn baıqatady. О́ndiristiń qorshaǵan ortaǵa zalaly joq, zaýyt jyl saıyn tabıǵatty qorǵaý shara­laryna 700 mıllıon teńgedeı qa­ra­jat bólip keledi. Elbasy óz só­zinde aıtyp ótkenindeı, bizdiń je­rimizde glınozem de, elektr qýaty da jetkilikti, endigi jerde bastapqy taza alıýmınııden kúndelikti turmysqa qajetti buıymdar, kólik­terdiń qosymsha bólshekterin ja­saı­tyn kásiporyndar qurý jospar­lanýda. О́tken jylǵy daǵdarysqa qaramastan, negizgi kórsetkishter boı­ynsha damý qarqyny báseńdegen joq. Josparlanǵan ister júzege asty. Jumysshylar daǵdarys salqynyn sezinbedi. Bul kúnderi óndiriste ortasha eńbekaqy 96 568 teńgeni quraıdy. О́ndiriste 2190 adam jumys isteıdi. Jýyrda ǵana zaýyt jumysshylarynyń balala­ry­na arnap 240 oryndyq bala­baq­sha jáne 125 páterlik on qabatty turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Sóıtip, zaýyttyń alǵashqy kezegi 2007 jylǵy jeltoqsan aıyn­da belgilengen merziminen 27 aı buryn aıaqtalsa, ekinshi kezeginiń qu­rylysy da, mine, belgilengen ýaqy­tynan buryn iske qosylyp otyr. Zaýyt jylyna 250 myń ton­na­lyq bastapqy alıýmınıı óńdire­tin qýatqa qol jetkizdi. Qazirgi ýaqytta zaýytta zaman talaptaryna saı ekologııalyq qaýipsiz jáne eń sońǵy tehnologııalardy paıdalaný arqyly progressıvti alıýmınıı óndirý tehnologııalary qolda­ny­lý­da. Tehnologııalyq operasııalardyń tıimdiligin arttyrýǵa, elektrolız­der­diń jumystaryna júıeli monı­torıng júrgizýge, gaz tazalaǵysh qury­lǵylardy, quıý sehy men kómekshi nysandardy der kezinde retteýge múmkindik beretin jańa zaýyttyń barlyq tehnologııalyq úderisteri avtomattandyrylǵan basqarý júıelerimen baqylanady. Aksıonerlik qoǵamnyń prezı­denti Almas Ibragımov: “Biz búgin barsha Qazaqstan elektrolız zaýy­ty ujymynyń jeńisi men jetis­tikterin atap jatyrmyz. Zaýyttyń tolyq jobalyq qýattylyǵynyń iske qosylǵanyna qýanyshtymyz. Alyp korporasııa qabyldaǵan 2023 jylǵa deıingi áleýmettik baǵdarla­ma­lar aıasynda balabaqshalar, tur­ǵyn úıler, basqa da áleýmettik-tur­mys­tyq nysandar salý júıesi qa­tar­lasyp ary qaraı júzege asa be­re­di. Bul maqsatqa korporasııa jal­py quny 45 mıllıon AQSh dollaryn jumsamaqshy”, – dedi. Úkimet qaýlysymen barlyǵy júzden astam jobalar bekitilgen elimizdi ındýstrııalandyrýdyń kar­tasy jasalǵany belgili. Olardyń qataryna Pavlodar oblysynan 2014 jylǵa deıin quny 722,2 mlrd. teńgeni quraıtyn 42 ınnovasııalyq joba bar bolsa, onyń 26-sy bıyl, al 12-si osy maýsym aıynda iske qosylady. Joǵaryda atalǵan 12 jobanyń jýyrda tórteýi, ekeýi Ekibastuzda iske qosyldy. Olardyń biri – “Eýrazııalyq energetıkalyq kor­porasııasy” aksıonerlik qo­ǵamy­nyń “Vostochnyı” razreziniń jańa tehnologııalar arqyly kómir óndiretin kesheni. Bul tehnologııa kómir óndirý qarqynyn jylyna 10 mıllıon tekshe metrge arttyrady. Ekinshisi – “Energııa Kapıtal-1” ká­siporny. Ol táýligine 30 myń tonna nan-toqash ónimderin pisi­re­tin jáne osy jerdegi azyq-túlik bel­deýine saı qalany jáne onyń aýma­ǵyna qarasty aýyldyq aımaq­tar­dy birdeı qamtamasyz ete ala­tyn kásiporyn. Jalpy, atalmysh jo­balardyń barlyǵy iske qosyl­ǵanda, ýaqytsha 12 myń jumys orny ashylsa, sonyń 8 myń jumys orny turaqty kúıinde saqtalatyn bolady. Aqsý ferroqorytpa zaýy­tyn­da shıkizatty óńdeýge baǵyt­talǵan aglomerasııalyq seh pen joǵary markaly bolat jáne munaı qubyrlaryn shyǵarýǵa múmkindik beretin “KSP Steel” JShS óndi­ris­ti óńirdiń ekonomıkasyna jańa serpin bereri sózsiz. Sonymen qa­tar, oblys ortalyǵynda hlor jáne kaýstıkalyq sodany membrandyq ádispen shyǵaratyn óndiris orny – “Kaýstık” aksıonerlik qoǵamy, “Romat” farmasevtıkalyq kompa­nııasy bazasynda farmasevtıkalyq jáne medısınalyq dári-dármekter shyǵaratyn zaýyttar salý sııaqty jobalar kún tártibinde tur. Qaı­sysy bolsa da halyq ıgiligi úshin, turaqty jumys oryndarynyń bo­lýyn qamtamasyz etetin jańa ón­dirister retinde ómirge keledi. Bul jobalardyń kóshbasshysy qata­rynda “Qazaqmys” korporasııasy qolǵa alatyn Ekibastuz óńirine qa­rasty jerdegi “Bozshakól” taý-ken baıytý kombınatyn salý mindeti tur. Osy arqyly óndiristi óńirdegi tústi metallýrgııa salasyn órken­detýge, ári oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken úles qosylady. Bul jerdegi kenishten mys qospasymen qatar, altyn da óndiriledi. Korporasııa osy jerdegi ken kózin ashyp, ken-baıytý kom­bı­natyn salýǵa 225 mlrd. teńge kó­le­minde qarjy jumsaıdy. Jospar boıynsha qurylys bıylǵy jyldyń 2-shi jartysynda bastalyp, 2014 jyly aıaqtalady. Ekibastuz GRES-1 stansasyn keńeıtý jáne qaıta jań­ǵyrtý jumystary da osy kar­taǵa endi. Ekibastuz GRES-2-niń №3 energııa blogynyń qurylysy bas­talady. Elimiz bul kúnderi “Qazaq­stan-2030” Strategııasynyń aıa­syn­da ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jedel damý besjyldyǵyn bastap ketti. Elbasynyń Jarlyǵymen 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan úde-meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵ­darlama bekitildi. Jalpy, óndiristi óńirdiń ty­nys-tirshiliginiń ósý deńgeıin eli­mizdiń damýyna qosqan úlesinen de baǵamdaýǵa bolady. Bıylǵy jyl­dyń birinshi toqsanynda oblystaǵy ónerkásip oryndary jalpy quny 191,4 mlrd. teńgeniń ónimderin ón­dirdi. О́tken jyly jahandyq eko­no­mıkalyq jáne qarjylyq daǵda­rys­qa qaramastan, negizgi kór­set­kishter boıynsha damý qarqyny báseńdegen joq. Josparlanǵan ister osylaısha júzege asýda. Endigi basty maqsat – Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq ór­leý – Qazaqstannyń jańa múmkin­dik­teri” atty bıylǵy Joldaýynan bastaý alǵan mańyzdy mindetterdiń biri – eldi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdar­la­ma­syn laıyqty túrde júzege asyrý. Ekonomıkany jańǵyrtýdyń jar­qyn jolyna túsýdiń kilti bolyp tabylatyn, eldi damýǵa bastaıtyn osyndaı serpindi jobalardy iske asyrý nátıjesinde, árıne, álemniń básekege qabiletti elý eliniń qata­ryna ený múmkindigimiz bar. Keler onjyldyqtaǵy asqaraly asýlardyń kórigine aınalǵan serpindi joba­lar­dyń aldy qazir iske qosylyp, halyq ıgiligi úshin jumys jasaı bastady. Elbasynyń ıdeıasymen júzege asyrylǵan egemen eldiń alǵashqy iri jobalarynyń biri tyń jer­den tynys taýyp, osylaı júze­ge asty. Elbasynyń sapary erteń ary qaraı jalǵasady. Farıda BYQAI, Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV. PAVLODAR.