Alqaly jıynǵa ǵalymnyń ómir joly men biregeı zertteý eńbekteri arqaý boldy.
Jıyn tizginin Til ǵylymy zertteýlerin úılestirý ortalyǵynyń prezıdenti, akademık Kárimbek Qurmanálıev ustady. Ol bıyl elimizde ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótip jatqan, sanaly ǵumyryn qazaq til bilimi ǵylymynyń damýyna arnaǵan akademıkter Ábdýálı Qaıdar, Rábıǵa Syzdyq jáne kelesi jyly týǵanyna 100 jyl tolatyn Shora Sarybaıulynyń muralaryn óskeleń urpaq arasynda dáripteýdiń mańyzy zor ekenin aıtty.
«Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde ulttyq qundylyqtarǵa úlken mán berý kerektigin aıtqan bolatyn. Bul jańa turpatty jastar tárbıeleý, otanshyldyqty, tilge, táýelsizdikke degen qurmetti jas urpaq boıynda qalyptastyrýdyń mańyzyn kórsetedi. Akademık Rábıǵa Syzdyq qazaq til bilimin túrki álemine tanytty. Túrki áleminiń akademıgi atandy. О́zi túlep ushqan qara shańyraqta ǵalymnyń ǵasyrlyq toıyn atap ótýde úlken mán jatyr. Osy maqsattaǵy jıyndar áli jalǵasa tússe deımin. О́ıtkeni elimizdegi júzden astam joǵary oqý oryndarynda akademık Rábıǵa Syzdyqtyń eńbekteri nasıhattalýy qajet», dedi K.Qurmanálıev.
Basqosýda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń quttyqtaýyn Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tileshov oqyp berdi. Onda memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý jáne damytý maqsatynda jasalyp jatqan ıgi bastamalarǵa akademık Rábıǵa Syzdyq eńbekteri negiz bolǵany jazylǵan. Komıtet tóraǵasynyń aıtýynsha, órkenıetti elderde orfografııalyq emle, erejeler bes jylda jańartylady. Buǵan deıin Ázerbaıjanda jeti ret, Tatarstanda úsh márte, Reseıde bes-alty ret jańartylǵan. Biz áli kúnge deıin 1983 jyly Qazaq KSR joǵary keńesi bekitken orfografııalyq erejeni qoldanyp júrmiz. Sondaı-aq E.Tileshov sóıleý, jazý mádenıetindegi ózgeristerdi basshylyqqa ala otyryp, joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary jınalyp, birqatar eldiń tájirıbesindegi orfografııalyq emle-erejeni jańartýǵa baılanysty qolǵa alynǵan jumystar týraly az-kem toqtalyp ótti.
Bıyl Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde akademık Rábıǵa Syzdyqtyń eńbekterin jastar arasynda dáripteýge baǵyttalǵan kóptegen is-shara atqaryldy. Soǵan oraı atalǵan joǵary oqý ornynyń rektory Bolat Tilep qazaq til bilimin jańa beleske kótergen akademık shyǵarmashylyǵyna keńirek toqtaldy. Ol óz sózinde ardaqty tulǵa eńbekteriniń jas urpaqqa bilim azyǵy ǵana emes, tárbıelik qundylyǵy mol ekenin jetkizdi.
Búginde R.Syzdyqtyń shákirtteri elimizde ǵana emes, shetelde de tabysty eńbek etip júr. Osy oraıda ǵalym eńbekterimen ǵana emes, shákirtterimen uzaq jasaıtynyn aıtqan «Ulttyq ǵylym akademııasy» RQB prezıdenti, akademık Murat Jurynov: «Rábıǵa Syzdyq til bilimi ǵylymynda tildiń damýy, ádebı tildi, kórkem sóz ónerin, aýdarma isin damytýǵa baılanysty mol mura qaldyrdy. Osy qara shańyraqty támamdap, óz mektebin qalyptastyrdy. Kóptegen shákirt tárbıeledi. Búginde olardyń kópshiligi akademık dárejesine jetti. Ol ǵalymdyǵymen de, qarapaıymdylyǵymen de erekshelenetin. О́zine tán bııazylyǵy bar, mádenıeti joǵary jan edi. Ǵylymǵa kelgen qanshama jasqa qoldaý kórsetti. Búginde akademıktiń shákirtteri onyń zertteý isin odan ári jalǵap, ǵylymda ózi súrleýin saldy», dedi ol.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljannyń aıtýynsha, akademık Rábıǵa Syzdyq til biliminde 59 sala boıynsha qalam tartyp, 10 baǵytty damytqan. Osy eńbekteri 12 tomǵa arqaý bolǵan.
«Akademık qazaq ádebı tiliniń negizi jazba til emes, aýyzsha taraǵanyn aıtyp, teorııany bekemdep, shegendep ketti. Ǵalym ózi eńbek etken kezeńde onyń opponentteri keńestik konıýnktýranyń kúshimen «ádebı til tek qana jazba til bolsa ǵana damıdy. Jazba til paıda bolǵan kezden bastap halyqtyń ádebı tili damıdy» degen teorııany ustanyp, qazaq tiliniń ádebı formasy Qazan revolıýsııasynan keıin qalyptasty», degen uǵymdy alǵa tartty. Mine, osyǵan oraı R.Syzdyq Abaı tilin tuńǵysh ret lıngvıst retinde júıeli zerttep, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Abaıǵa deıin de qazaq ádebı tiliniń negizin berik qalyptastyrǵan avtorlyq ádebıet bolǵanyn «sonyń jarqyn ókilderi kimder?» degen suraqqa jaýap izdedi. Noǵaıly dáýirindegi jyraýlar tiliniń mysaldaryn, sol zamandaǵy qazaq ádebı tiliniń kórinisterin zerttedi. Ǵalymnyń úlken jańalyǵy orta ǵasyr eskertkishteriniń tilin zertteýmen baılanysty ekenin de aıtqan jón. Ol kisi óz zertteýlerinde keńes zamanynan buryn da qazaq tili memlekettilikti saqtaýdyń quraly bolǵanyn dáleldedi», dedi A.Fazyljan.
Sondaı-aq dóńgelek ústelde UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Mámbet Qoıgeldi «Akademık R.Syzdyqtyń Qadyrǵalı Qosymuly murasyn zertteýdegi róli» týraly baıandama jasady. Akademıktiń shákirti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qalbıke Esenovanyń biregeı ǵalymnyń ómir jolyna toqtalyp, qaısar minezi men adaldyǵyn sóz etti. Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Jańalyq Baltabaeva qazaq til biliminiń álippesin jastarǵa úıretýdegi Rábıǵa Syzdyq eńbekterin sıfrly resýrstar arqyly paıdalaný tájirıbesin ortaǵa saldy. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jamal Mankeeva qazaq sóziniń syry men synyna úńilgen akademıktiń adamı bolmysy, ǵylymdaǵy joly týraly esteligimen bólisse, professor Aıman Qoblanova, Bıbaısha Nurdáýletova ǵalymnyń ǵylymı zertteýleriniń mánin ashyp berdi.
ALMATY
