Máskeýdegi «Izvestııa» gazetiniń 13 maı 103-sanynda myna bir habar basyldy:
«Qazaqtyń myń áni» degen kitaptyń shyǵarýshysy Qazaqstannyń halyq ártisi Zataevıch óz mamandyǵy jóninen jýyrda Lenıngradta eki qyzyq baıandama istedi: birinde Lenıngrad ýnıversıtetiniń jaǵrapııa fakýltetinde, endi birinde memlekettik jaǵrapııa qaýymy qasyndaǵy halyq mýzykasyn zertteýshi komıssııada. Komıssııa biraýyzdan Zataevıchti ózderine múshe qylyp saılady. Eki baıandamanyń ekeýine de jınalǵan professorlar, akademııa jastary qyzyqtap tyńdap, qulshyna pikir aýysty. Túrik halyqtarynyń jaıy-kúıine kánigi Shternberg, Samoılovıch, Tan-Bogoraz, Kaganovıch sııaqty professorlar Zataevıchtiń munan bylaı da ózge kúnshyǵys halyqtarynyń, soltústik elderiniń óleń qazynasyn zertteýine tileýlestigin bildirdi. Glazýnov degen professor Zataevıchtiń jumysyn asa maqtady. Bul eńbekke artyqsha úlken baǵa beretin fransýz aqyny Romen Rollan ol Shvesarııadan hat jazady. Hatynda Zataevıchtiń eńbegine súısinip bylaı deıdi: «Saharanyń sar dalasyna sáýlet bergen sulý saıran ánine súısinemin. 1920-1922 jyldardaǵy eldi asharshylyq, dert kernep jatqanda mynadaı mýzyka eńbegin jaryqqa shyǵarý mýzyka júzindegi erlik, jan kúshiniń umytylmas órnegi dep ataımyn».
Mine, qajymaı eńbek qylǵan erge, onyń eńbegine Eýropa bilimdarlary, ónerpazdary osylaı baǵa berip otyr. Onymen birge qazaqtyń «sary dalasyna sáýlet kirgizgen sulý, saıran ánine» súısinip otyr. Eýropalyqtar muny aıtyp otyrsa, búkteýli jatqan asyl qazynasyn jınap, álemge áıgilep, rýh baılyǵyn tanytqan Zataevıchke qazaq odan da zor baǵa berýge tıisti.
Baıaǵydan beri qazaq keń dalada qur qoıyn qurttap, aıranyn urttap jatqan joq eken, oqymasa da, nadan da bolsa, qııal, sezim baılyǵy bar eken, júreginiń tereń syryn, janynyń alýan-alýan qubylǵan názik tolǵaýyn án-kúı degen aınasyna túsire bilgen eken. Endi ol aınany ónerli jurttar kórdi, jaman tymaq qazaqta da bir shaǵym qý bar ekenine kózderi jetti. Muny kórsetip otyrǵan Zataevıch adamshylyqty, ónerdi súıgen taza júrekte bireýdi olaı, bireýdi bylaı ustaıtyn tar minez bolmaıdy. Adam tabysy – adam balasyna ortaq. Qazaqstan Zataevıchterdi adal ulyndaı kórý kerek.
Qazaq kúneltý jaǵynyń mádenıetinen mesheý qalsa da, aqyl, qııal, sezim jaǵyna, bilim tilimen aıtqanda, rýh mádenıetine kende emes ekeni mynaý myń ánnen tanylyp otyr. Qazaqstan jeriniń astynda asyl qazyna, ken baılyǵy mol dep ańyz qylysady. Sondaı mol qazyna Qazaq eliniń ishinde de jatyr. Ol ne deseńiz: ádebıet, án-kúı. Kún kórý tásilin syrttan juqtyryp, úırene berýge bolady. Rýh mádenıetin bótennen qaryzǵa ala berýge bolmaıdy. Alsaq ta, halyqtyń kókeıine kópke deıin qonbaıdy. Endeshe, ózimiz de bar dáýletti jaryqqa shyǵaryp, iske jaratýǵa talpyný kerek.
Biraq sol asyl qazynasy jınaý qolyna kele beretin adam qazaqtan neken-saıaq tabylady. Erinbeı eńbek etýge taýdaı úmit, tabandy qaırat, shamdaı murat (ıdeıa), jalyndy júrek, tereń bilim kerek. Ondaı erler qolǵa túse bermeıdi. О́ner-bilimdi elder jankeshti erleriniń eńbegimen el bolǵan. Keshegi surapyl oktıabrde Amerıkanyń Jon Reıd deıtin jazýshy erleri ot pen oqtyń, qaýip pen qaterdiń ortasynda janyn shúberekke túıip júrip, maǵlumat jınap, kitap shyǵardy. Bilim izdep talaı oqymystylar aýyr beınetke basyn baılaǵan, alys sapar jol shegip, qurban bolǵan. El bolǵan elderdiń mańdaı adamdarynyń isi osyndaı bolady. Qazaq eliniń oıanýy, serpilýi, mádenıetti ańsaýy ras bolsa, eńbek erleriniń shyǵýynda sóz joq. Endigi bizdiń aıtqaly kele jatqanymyz mynaý:
Manaǵy aıtqan asyl qazynany keleshekke qaratyp qoıa turamyz ba, joq tabýǵa, dúnıe júzine shyǵarýǵa qam qylamyz ba? Qylmaımyz dep eshkim de aıtpas, qam istelip te jatyr dermiz. Áıtse de taǵy bir qozǵap ótý artyq emes. Sol eńbek qylǵan Zataevıchti áli de Qazaqstan kerek qylý kerek.
Qazaqtyń myń áni jazylypty. Jaqsy. Qazaqta jalań án ǵana emes, sol shamaly kúı de bar. Kúı áli jazylǵan joq. Ánnen de kúı tereń, kúı qadirli. Ánniń aıta almaǵanyn kúı aıtyp beredi. Mýzyka jóninde qazaqtyń áni ǵana jaryqqa shyǵyp, kúı kómýli qalsa, qazaq júreginiń jarymy kórinip, jarymy qaltarysta qalǵanmen bir esep. Ánnen de kúı artyq, kúı qymbat. Ándi kim bolsa, sol úırene alady, kúıdi kim bolsa, sol tarta, sherte almaıdy. Ándi orkestr de tarta berýge bolmaıdy, bolsa da kelte, óńsiz keledi. Kúıdi aspappen tartýǵa qolaıly, sándi, sáýletti. Qyzylordada eki-úsh skrıpkamen «Azamatqoja» kúıin tartqanyn estigende dombyradan áldeqaıda áserli, kúshti kórindi. Adamdy jelpindirip, jeliktirip, eliktirip áketti. Án olaı emes. Ánnen de kúı kári. Kúı qartaıyp, joǵalyp barady, azyp barady. Kúıdi kúıtteıtin el azaıyp barady. Kúısiz oıyn-saýyq qurýǵa bolmaıdy. Kúısiz ásker bolyp, jaýǵa shabýǵa bolmaıdy. Kúısiz qazaq mýzykasynyń ajar-kórki kirmeıdi, kúıi kelmeıdi. Olaı bolsa, Qazaqstan oqý komıssarıaty kúıdi tasqa bastyrýǵa salaqsymaı qam qylý kerek.
Men eki joba usynam. Biri, kúıdi jazdyrýǵa Zataevıch sııaqty adamdy aldyryp, fanograf aspabymen elge shyǵarý kerek. Endi biri, áz eldegi ataqty kúıshilerdi ordaǵa aldyryp, jazyp alý kerek. Qaı ońaıyn, arzanǵa túsetinin isteý tıis. Qaı elde qandaı kúıshi bar ekenin surastyryp, gazetke jazyp bilýge bolady. Mysal úshin, men bir-eki kúıshini ataımyn. Semeı Buqtyrma úıezi, Kúrshim-Altaı bolysy, 5-aýylda Rysbaı Talysbaıuly, О́skemen úıezi, Ulan bolysy 4-shi aýylda soqyr aqyn ári kúıshi Áýbákir deıtin jigit. Sońǵynyń jatqa bilmeıtin qıssasy kem. Qurandy jatqa biletin qarı bolsa kerek. Kúrshim-Altaıdyń 2-aýylynda Shaıqy Qusaıynuly degen kúıshi bar.
Bulardy óz qulaǵymmen estigenim joq, syrttan surastyrǵanda eldiń aýyzsýy qurıtyn kúıshiler.
Jer-jerdegi úıezdik, gúbirnelik qalalarǵa aldyryp, jergilikti synshylardyń synynan ótken kúıshilerdi Qyzylordaǵa shaqyryp, 5-10 kúıshiniń bilgenin qaǵazǵa túsirse de birtalaı nárse jınalar ma edi, qaıter edi.
Oqý komıssarıaty pikirin bildirýin tileımiz.
«Eńbekshi qazaq» gazeti 27.05.1926 jyl
Basqarma: Aımaýytulynyń bul usynystary teris emes, kúıdi jınaý máselesi qozǵalýǵa tıis. Bilim ıeleri adamdardy qadirleý degeni de maqul. Qazaqstan respýblıkasy ondaılardy ornymen qadirleıdi de, máselen, aıtylyp otyrǵan Zataevıchke sińirgen eńbegi úshin «Qazaqstannyń qadirli halyq ártisi» degen at berilgen. Bitirgen isine qoshemet pen kómek kórsetilgen. Jazýshynyń muny aıtpaǵany orynsyz.
Daıyndaǵan – Ushqyn Seıdirahmanuly
