Eń áýeli qadap aıtarymyz, Súleımen Mámettiń jazýshy retinde sóz ónerin qapysyz meńgergendigi, osy oraıdaǵy kózdegen nysanadan múlt ketpes sózmergendigi men kózmergendigi. Bir qanaty jýrnalıstıka bola tura, avtordyń kórkem prozasynan pýblısıstıkanyń ushqynyn da baıqamaısyz. Osy sýretkerlik qyry jalpy kitapty, ondaǵy kórkem hıkaıattar men áńgimelerdi barynsha tartymdy hám oqylymdy ete túsken. Bul shyǵarmalarda aıshyqtala baıandalǵan sonaý jyldardaǵy, qıyn-qystaý kezderdegi analar men ájeler, túptep kelgende, qazaq áıeli shekken taǵdyr taýqymeti, alýan túrli keıipkerlerdiń bolmys-bitimimen, qıly-qıly beınesimen tuzdyqtalǵan odan bergi ótpeli kezeńniń kórinis-keıipteri, adam taǵdyry, qara qazandaı qaınaǵan tirshilik ortasy jan tolqytady, oqyrmandy áste beıjaı qaldyrmaıdy.
Kitapty ashyp turǵan «Jalqy» hıkaıatynyń fılosofııasy – jalǵyzdyq. Sándibalany jastaıynan ómirbaqıǵa sozylar jalǵyzdyq taqsiretine dýshar etken nendeı jaǵdaı? Soryn qaınatqan kim? Qyryq jyl boıy qyrsyqtan arylmaıtyndaı bul beıbaq áıel kimge ne jazdy? Jalǵyz ulynan aırylǵan jalǵyzdyǵyna jan-júregi qaıtip shydas berdi? Iá, hıkaıatta jan tolǵantar suraq kóp. Jaýaby da osy psıhologııalyq injý-marjan ıirimi mol hıkaıattyń ishinde. Sándibalanyń balalyq shaǵy kúlli eldi jaılaǵan, áke-sheshesi men baýyrlaryn jalmaǵan ashtyq degen alapatpen tuspa-tus keldi. Bala kúninen-aq zamanynan joqshylyqty da, jaman adamdardan jábir-japany da kóp kórdi. Endi es jıyp, etegin jaba bergen kezde qyrǵyn soǵys bastalyp, maıdanǵa attanǵan er azamaty sol ketkennen mol ketti. О́ksýmen ómir ótti. Kárilik jetti. Bul endi, qysqa fabýla, mazmuny ǵana. Hı kaıatta qazaq aýylynyń qońtorǵaı tirligi, salt-dástúri, qýanyshty mezetteri, úmit-armandary, árqıly taǵdyrlar, dala tabıǵatynyń tosyn minezderi qosyla órilip, keńinen qamtyla sýretteledi. О́tken ómirdiń kórkem shejireli, muńdy súgireti. Shyǵarmanyń máıekke malynǵan til shuraıy da, múdirmes te kidirmes máner-mashyǵy da soǵan saı.
Joǵalǵan kishkentaı ul Dosjan, anasy Sándibala biraz jasqa jetip, ulynyń ólgenine senbeı, sherlene kútýmen júrip qaıtys bolǵannan keıin qyrǵyz aǵaıyndardyń arasynan tabylady. Rýh ólmeıdi, súıek úzilmeıdi, ómir jalǵasady.
Astaryna úńile alsaq, osydan keıingi «Eı, shal!» hıkaıatynyń ataýynda da kóp mán jatyr. Kúni keshe keńes ókimeti qulaǵanda halyqtyń suraýsyz baılyǵyn ıemdenip, kenetten kókten túse qalǵan ıen dáýletke mastanyp, keýdelerine nan pisken, jaýyryndaryna jal bitken kórdemsheler adamdyq qasıetten de áp-sátte jurdaı bolyp qalady eken. Jasy úlkendi syılaýdy umytqan, aqsaqaldy aqsaqal dep bilmeıdi. Dóreki, dókirligi, tasyrańdaǵan tasyrlyǵy shekten shyǵady, aqyry, shekesine tıip tynady. О́mir ondaı jetesizdi ornyna qoıady.
Budan keıingi «Torqa topyraq» hıkaıaty naryq zamanynyń náýbetterine basqa qyrynan keledi. Áı der áje, qoı der qoja joq jańa dáýir bastala sala jekeshelenip ketken bir mekemeniń bastyq ataýlyǵa jaǵynyp-jalpaıý janyna jat bir bólim basshysy jumystan qýylǵanymen qoımaı, kúshtiniń dıirmen tartqan dúmimen sottala jazdap, aqyry, bazardaǵy arba súıreýshilik te buıyrmaı, otbasy-bala-shaǵasynyń nápaqasyn kór qazýshy bolyp tabady. Buǵan deıin neshe túrli mashaqattan ótedi. Bári aqıqat jaılar, ómirdiń ashy shyndyǵy. Áıtkenmen, kórgen-túıgeni men toqyǵany mol jazýshynyń tańǵaldyratyn túıindi sheshimi hıkaıattyń sońyna saqtalypty. Kór qazýshylyq kásibiniń úshinshi jylynda keıipker tosyn sumdyqqa tap keledi. Basynda baıqamapty, aınalasyndaǵy adamdarǵa, áńgime-dúkenge kóz salyp, qulaǵyn túrse, ózin jumystan qýǵan burynǵy órkókirek bastyǵyn óz qolymen jerlep jatyr eken. Ernin qyrshyp alyp, esin áreń jıdy. Tili baılanyp qalǵandaı. Osy sýretteýinde Súleımen Mámet hakim Abaıdyń:
«Adamzat – búgin adam, erteń topyraq,
Búgingi ómir jarqyldap aldar biraq.
Erteń óziń qaıdasyń, bilemisiń,
О́lmek úshin týǵansyń, oıla, shyraq», degen máńgi ólmes taǵylymyn eske salyp turǵandaı.
Jazýshy janyna jaqyn taqyryptar arqaýyn úzbeı, shaǵyn áńgimelerinde de úılesimdi jalǵasyn taýypty. Qazaq qaıda barady? Aýyl men qala qazaǵy arasyndaǵy alshaqtap bara jatqan aıyrmashylyq. Týystyq qatynastar, burynǵy syılastyq pen baýyrlastyq nege sýıdy? Jarǵa jyǵar jırkenishti menmendik. Tipten týǵan ákesiniń ózi balasynyń úıinen jylý tappaıtyn, nemerelerin emirenip erkelete almaıtyn qatybastyq qaıdan shyqqan? «Qosh, qaraǵym...», «Jer besik», «Jurtta qalǵan tarǵyl qanshyq» áńgimelerinde búgingi ómirimizdiń, zamanymyzdyń, qoǵamymyzdyń qany sorǵalaı ýshyqqan osyndaı zarlyq jaılary asa shynaıy beınelengen. Qalamger sheberligi bul rette de taıpalǵan júırik jorǵasynan jańylmaıdy. Ár áńgimede óz deńgeıindegi tıptik, jıyntyq beıneler jasaıdy. Quddy sol ortaǵa túsip, keıipkerlermen birge qýanyp, birge muńaıǵandaı kúı keshesiń.
Aıtqanymyzdaı, kitaptyń ekinshi bólimi – esseler. Iá, qazirgi qazaq jýrnalıstıkasy men kósemsózinde Súleımen Mámettiń orny erek, josyny bólek. Eń bastysy, bul azamatta ultyn súıetin úlken júrek bar. Sol sebepten de, Ahmet Baıtursynuly ulaǵatymen, eń áýeli ultqa kerektiń izine túsip, qazaqqa paıdalyny qarpıtynyn, ár maqalasyn izerli izdenispen tolǵaıtynyn burynnan biletin edik. Qolymyzdaǵy kitapqa kirgen esselerinde ultymyzdyń jaqsylary men jaısańdary, olardyń ónegege toly ómir joly, eli úshin atqarǵan jansebil qyzmetteri, ásirese, jastarymyzǵa, keıingi urpaqqa úlgi etip tartylady.
Osy oraıda «Ult qyzmetshileri» degen ortaq taqyryppen usynylǵan salqar toptamadaǵy qazaqtyń úsh báıteregi: qazaq kórkemónerin kógertken Temirbek Júrgenov, mansapqa emes, ult maqsatyna qyzmet etken Ilııas Omarov, namys uly, óren júırik О́zbekáli Jánibekov týraly tolǵamdy esselerdi kim-kimniń de erekshe yqylaspen yntyzarlana oqıtyny sózsiz. Avtor úsh dáýirdegi úsh alyptyń tilimiz ben dilimiz, ulttyq ónerimiz jolynda qandaı qaıyspas qaıratkerlikpen jankeshti kúres júrgizgenin aldymyzǵa naqty derektermen jaıyp salady. Bul tustarda Súleımenniń qalamy aıryqsha áńgimeshil. Ádemi ásermen, elshil sezimmen oqyrmannyń aıyzyn qandyryp, jan-júrektegi otanshyldyq otty jandyryp otyrady. Aqynjandylyqpen shyraılanǵan bul esselerdi oqyǵan alǵyr jastarymyzdyń boıyna osynaý alyp atalaryna uqsaǵysy keletin qulshynys, qushtarlyq týatynyna, týyp ta jatqanyna esh kúmánimiz joq. Taǵylym, sabaq, ǵıbrat. Bul shyǵarmalardyń atap aıtar qundylyǵy da osynda.
Kelesi trıptıhte qazaq ǵylymynyń atasy Qanysh Sátbaev pen uly jazýshymyz Muhtar Áýezov ómiriniń birqatar shuǵylaly sátteri ataqty kúresker dáriger Saıym Balýanuly Balmuqanov ǵumyrnamasymen jarastyra órilip berilgen. Buryn bilmegen qanshama tosyn jaıttarǵa, ǵajap syrlarǵa qanyǵamyz. Aıtalyq, «basqynshy jahandaný» degen jańa sóz tirkesin qoldanady. Al Aqtóbe jer aty ejelgi Er Mamaıdyń qyzynyń beıiti bor tastan kóterilgen kezde shyqqan eken. Mundaı ilimı aqparat berip otyrýdy Súleımen Mámet máneriniń ózindik ereksheligi, dara qoltańbasy dep bilińiz. Uly Abaıdyń shóberesi Ishaǵy apa Jaǵyparqyzynyń syrly suhbatynan da ulylarymyzǵa qatysty kóp tarıhtyń beti ashylady. Odan ári avtordyń ózi tikeleı aralasyp, jaqsy inisi bola bilgen aqyn-jazýshy, ádebıetshiler Berdibek Soqpaqbaev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrzalıev, Shona Smahanuly, Saǵat Áshimbaev, ǵulama ǵalym О́mirzaq Sultanǵazın, qaıtalanbas qolónershi usta Dárkembaı Shoqparuly, qazaq baspasóziniń serek tulǵasy Uzaq Baǵaev pen onyń aqyn uly Erlan Baǵaev syndy degdarlardyń sýretteme portretteri kókirek kózimizdi keńirek ashyp, jan dúnıemizdi baıyta túseri haq.
Iá, «Jalqy jan» kitabynyń da ádebıetimiz ben mádenıetimizde ózindik dara soqpaǵy bar dep kámil senimmen aıta alsaq kerek.
Qorǵanbek AMANJOL,
halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
ALMATY
