Ekeýiniń de ózine tán artyq jáne kem tustary bar. TÚK-ti basqarýshylarda tájirıbe bar, alaıda qolastyndaǵy úılerdiń aqshasyn bir shotta ustaýy onyń kemshiligi bolyp tur. MIB-te birqatar artyqshylyq bar, eń birinshi kezekte – táýelsizdigi. Turǵyndar óz úılerin basqarýda tolyq erkindikke ıe. Ekinshiden, jınalǵan barlyq qarajat tek osy úıge jumsalady, turǵyndar ony qadaǵalaıdy. Úshinshiden, sheshim qabyldaý jeńil. Jóndeý jumystary nemese basqa sharalar boıynsha sheshimdi turǵyndar ózderi qabyldaıdy. Kemshin tusy da joq emes. Belsendi turǵyndardyń azdyǵy, tájirıbeniń jetispeýi, basqarýshylardyń qarjylyq jáne quqyqtyq saýattylyǵynyń jetispeýi basqarý tıimdiligin tómendetýi múmkin.
О́z tájirıbemde MIB qurýǵa qatysyp, jalpy jınalysty uıymdastyrdym. Sonda turǵyndar belsendiliginiń tómen ekenin baıqadym. Qatysýshylardy jınaý, belsendilerdi tabý jáne tóraǵany anyqtaý qıyn boldy. Kóbi úıdi basqarý máselelerine aralasqysy kelmeıdi nemese jaýapkershilik alýdan bas tartady. Turǵyn úılerdi basqarý júıesin jetildirý úshin MIB pen TÚK tóraǵalarynyń jaýapkershiligin qatańdatý mańyzdy dep oılaımyn. Alaıda ol kadr tapshylyǵyna da alyp kelýi múmkin. Sebebi eshkim az jalaqyǵa úlken jaýapkershilik alǵysy kelmeıdi. Sońǵy kezde turǵyn úı qatynystaryn retteıtin birneshe quqyqtyq akti daıyndalyp, engizilip jatyr. Biraq sonyń barlyǵyn bir júıege keltirip, bir ǵana kodekspen qamtamasyz etý qajet. Mysaly, ol keshendi qujat azamattardyń memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysýy úshin kezekke turýy, olardyń sanattaryn belgileý, ártúrli turǵyn úı sýbsıdııasyn, ıpotekalyq nesıe boıynsha jeńildik alý erejelerin belgileý, kóppáterli úılerdi basqarýdy uıymdastyrý, turǵyn úı jaldaý sharttaryn jasasý, turǵyn úı máseleleri boıynsha sotqa júginý tártibin belgileıdi. Jalpy, bizde turǵyndar quqyǵyn qorǵaý, turǵyn úıdi basqarý jáne turǵyn úı salasyn damytýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq aktiler únemi jetildirilip keledi. Alaıda kóptegen zańnyń shashyrańqy qabyldanýy, naqty bir júıeniń bolmaýy turǵyn úı máselelerin tolyq sheshýge múmkindik bermeı otyr. Osy turǵyda turǵyn úı salasyn retteıtin negizgi qujat – Turǵyn úı kodeksin qabyldaý qajettiligi erekshe mańyzdy. Turǵyn úı kodeksi – turǵyn úı salasyndaǵy barlyq qatynasty júıeli túrde retteıtin, azamattardyń quqyǵy men mindetin aıqyndaıtyn keshendi qujat.
1992 jyly qabyldanǵan Joǵarǵy Keńestiń Turǵyn úı kodeksiniń ornyna 1997 jyldyń 16 sáýirinde «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań kúshine endi. Bul zań turǵyn úıdi jalǵa alý, kommýnaldyq qyzmet, turǵyn úı qurylysy jáne basqarý sııaqty salalardy qamtyp, azamattardyń turǵyn úıge qatysty quqyǵy men mindetin retteıdi. Jaqynda turǵyn úı saıasatyn reformalaýǵa qatysty keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań qabyldandy. «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań kóbine salalyq zań retinde qoldanylady. Bul zań turǵyn úıge qatysty negizgi quqyqtar men mindetterdi ǵana aıqyndaıdy jáne ony iske asyrý úshin qosymsha zańdar men qaýlylar qabyldanýy múmkin. Al Turǵyn úı kodeksi – bul turǵyn úı qatynastaryn tutastaı retteıtin keshendi ári júıelengen quqyqtyq qujat. Elimizde mundaı kodekstiń qabyldanýy azamattardyń turǵyn úıge qatysty quqyqtaryn qorǵaýǵa, turǵyn úı qatynastaryn júıeli retteýge jáne menshik ıeleri men jalǵa alýshylardyń quqyqtary men mindetterin naqtylaýǵa múmkindik beredi.
Japonııa, Reseı, Sıngapýr sııaqty elderde arnaıy «Turǵyn úı kodeksi» qoldanylady. Mundaı kodeks memlekettik baǵdarlamalarǵa azamattardyń qatysýyn jeńildetedi, turǵyn úı kezegine turý, sýbsıdııa alý, ıpotekalyq jeńildik jáne turǵyn úılerdi basqarý tártibin bir júıege keltiredi. Bizde de Turǵyn úı kodeksiniń qabyldanýy turǵyn úı qatynastarynyń barlyq salasyn biregeı jáne júıeli túrde retteýge múmkindik bermek.
