Jyldyń basynda Germanııanyń «Stiftung Wissenschaft und Politik» atty halyqaralyq jáne qaýipsizdik máselelerimen aınalysatyn ınstıtýty «Orta derjavalar – halyqaralyq saıasattyń mańyzdy sýbektileri» atty saraptamalyq maqalalar jınaǵyn jaryqqa shyǵarǵan. Zertteýleri onsyz da úlken suranysqa ıe bedeldi ınstıtýttyń bul jolǵy jınaǵy álemdik sarapshylardy kezekti márte eleń etkizdi. О́ıtkeni SWP zertteýshileri maqalada negizinen derjavalar jóninde sóz qozǵap, Qazaqstandy álemdegi orta derjavalardyń qataryna qosyp, bizdiń eldiń saıası salmaǵyn arttyra tústi. Elimiz bul qatarǵa álem sanasatyn Túrkııa, Izraıl, Mysyr, Saýd Arabııasy, Úndistan, Indonezııa, Efıopııa, Kenııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Meksıka jáne Brazılııa sekildi memlekettermen ıyq tirestire qosylyp otyr.
Jalpy, orta derjavalar tizimine álemdik saıasat pen ekonomıkanyń arenasynda aıtarlyqtaı oıynshy bola alatyn elder ǵana kiredi. Iаǵnı bul qatarǵa kez kelgen el ońaılyqpen qosyla almaıdy. Onyń ústine mundaı qorytyndy shyǵaratyn ınstıtýt zertteýshileriniń eńbegi ǵylymı saraptamadan ótip baryp, Germanııa bıliginiń batasyn alatyny bar. Bizdi osy tizimge engizgen ǵylymı-saraptamalyq ortalyq sanalatyn germanııalyq Ǵylym jáne saıasat qory sol eldiń Úkimetimen, Parlamentimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi. Osy ortalyq mamandarynyń pikirinshe, Qazaqstan Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy óziniń syrtqy saıasatymen erekshelenip, kózge túsken. Aıtalyq, Qazaqstan EQYU-ǵa, BUU Qaýipsizdik keńesine tóraǵalyq etip, Sırııa qaqtyǵysynan týǵan kelissózderge de Astana óziniń beıtarap alańyn usyndy.
Al táýelsizdiktiń eleń-alańynda-aq elimiz batystyq transulttyq kompanııalardyń jumys isteýine jaıly jaǵdaı jasap, munaıdyń qoryn barlaýǵa barynsha bıznes-klımat qalyptastyra aldy. Sóıtip, Azııadaǵy ashyqtyqqa umtylǵan alǵy sheptegi el ekenin aıqyndap aldy.
«Qazaqstan qoınaýynda AQSh pen Eýropanyń qatty qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyrǵan baı resýrstar – qazba otyndary (ásirese munaı), metaldar, mıneraldar jáne sırek metall elementteri mol. Eldiń qazirgi tańda EO erekshe múddelilik tanytyp otyrǵan jasyl energııa kózderin óndirýge qatysty da áleýeti joǵary», dep jazady atalǵan qor sarapshylary.
Joǵaryda atalǵan zertteýge qatysqan bilikti nemis mamandary resmı Astananyń orta derjavalar elderimen úzeńgiles bolýǵa úsh negizgi krıterıı sep bolǵanyn aıtyp ótken. Atap aıtsaq, eldiń ekonomıkalyq damýy, memlekettegi turaqtylyq pen qaýipsizdik, elimizdiń avtonomııalyq derbestikke degen umtylysy bizdi osy deńgeıge shyǵaryp otyr. Onyń ishinde SWP Qazaqstandy teńgerimdi syrtqy saıasaty qalyptasyp úlgergen, Ortalyq Azııadaǵy negizgi oıynshy turǵysynda ózindik bet-bedeli bar, túrli resýrstarǵa baı, sondaı-aq Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń bir tutqasyn ustap otyrǵan baıypty el retinde baǵalaıdy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy mamyrda Sıngapýrǵa barǵan memlekettik sapary aıasynda «Qazaqstan jáne orta derjavalardyń róli: qaýipsizdikti, turaqtylyq pen ornyqty damýdy ilgeriletý» taqyrybynda Sıngapýr 46-dárisin oqyǵany este.
Memleket basshysy sol leksııasynda Qazaqstan men Sıngapýr sııaqty jańadan paıda bolǵan orta derjavalardyń róli týraly paıymdaı kele, jahandyq qaýipsizdik kókjıeginde mol múmkindikterge jol ashyp qana qoımaı, edáýir qaýip te tóndiretin eleýli ózgeristerge nazar aýdarǵan-dy.
– Biz geosaıası shıelenisten bastap, makroekonomıkalyq qıyndyqtarǵa deıingi jáne jıileı túsken klımattyq apattar sekildi qanshama daǵdaryspen betpe-bet kelip otyrmyz. Qaýipsizdik arhıtektýrasynyń irgesi jyldam sógilip barady, álemdik derjavalar arasynda bir-birine senimsizdik tanytý úrdisi údeı tústi. Shamasy, qyrǵı-qabaq soǵystan keıin ornaǵan «beıbitshilik nesibesi» túgesilýge jaqyn. О́ıtkeni byltyr álem elderiniń áskerı salaǵa jumsaǵan shyǵyndary 2,2 trln dollarǵa deıin jetti. Bul – rekordtyq kórsetkish. Demek qarýlanýdyń jańa básekesi bastaldy. Qansha kúsh-jiger jumsalǵanyna qaramastan, adamzat jańa áskerı qaqtyǵystardyń qurbanyna aınalady. Ekstremızm, terrorızm, kıbernetıka, ǵarysh, jasandy ıntellekt, klımattyń ózgerýi, jappaı mıgrasııa jáne epıdemııa týyndatqan túıtkilder jahandyq qaýipsizdiktiń jaǵdaıyn odan saıyn ýshyqtyra tústi. Alaıda Astana men Sıngapýr damyp kele jatqan orta derjavalar retinde mundaı bóliný men jiktelýge kóz jumyp qaraı almaıdy. Qaýip-qater óte zor. Eger shara qabyldamasa, taǵy bir qyrǵı-qabaq soǵys zobalańyna tap kelýimiz ábden múmkin, – dedi Prezıdent.
Árıne, jetistik joly qashanda batyl qadamdardan turady. Bul rette Memleket basshysy Ádiletti Qazaqstan jolymen alǵa qadam basyp kele jatqan elimiz jaýapty dıplomatııanyń qaǵıdattary men qundylyqtaryn qatań saqtaýǵa beıildi ekenin únemi aıtyp keledi. Sol sebepti de Sıngapýrdyń dástúrli 46-dárisiniń minberin paıdalanyp, elimizdiń berik ustanymdaryn jetkizdi.
– Barlyq syrtqy seriktesterimiz Astananyń qandaı ustanymda ekenin jaqsy túsinedi. Sondyqtan bizdi senimdi áriptes sanaıdy. Biz «Jahandanýdy jaqtaıtyn Qazaqstan» retinde búkil álemmen ashyq qarym-qatynas jasaýdy jalǵastyra beremiz. Bul – elimizdiń syrtqy saıasattaǵy baǵdary. Turaqsyzdyq uzaq ýaqytqa sozylǵan jańa dáýirde tek osylaı ǵana jetistikke jete alamyz, – dedi Prezıdent.
Al otandyq saıasattanýshy Ásel Nazarbetova Germanııanyń syrtqy saıasatynda mańyzdy sheshimderdiń qabyldaýyna yqpal etetin bedeldi ınstıtýttyń elimizge qatysty osyndaı qorytyndy shyǵarýy úlken jańalyq ekenin jetkizdi.
– Atalǵan 12 el – ár aımaqta, árkelki deńgeıde damyp kele jatqan memleketter. Osy elderdi iriktegende geografııalyq ornalasýy, demografııa, ekonomıka, áskerı áleýeti jáne saıası harızmasy syndy negizgi krıterııge basymdyq bergen. Oǵan qosa bul elderdiń halyqaralyq, aımaqtyq róli de tarazyǵa tartylǵan. Bul rette joǵaryda aıtqan talaptar boıynsha Qazaqstandy zertteý nysanasyna alǵan sarapshy óziniń mamandanǵan baǵytymen sıpattama bergen. Bul taldaýdy ne úshin júrgizgen degen suraqqa kelsek, orta derjavaly eldermen Germanııa ármen qaraı qalaı jumys júrgizedi, qaı baǵyttaǵy qarym-qatynasqa basymdyq beredi degen máselelerdi naqtylaǵan. Germanııaǵa bul eldermen baılanys jasaýdyń paıdaly jaqtary men kereǵar tustarynyń ara-jigin ajyratyp alý da maqsat bolǵan.
Qazaqstan boıynsha zertteý júrgizgen Andrea Shmıts degen doktordy jaqsy tanımyn. Ol sonaý 90-jyldardyń sońy, 2000 jyldardyń basynan bizdiń el týraly zertteý júrgizip keledi. Men ózimniń saıasattanýshy retindegi taqyryptyq baǵytymmen úndes bolǵandyqtan 2000 jyldan bergi batystyq, sonyń ishinde doktor Shmıtstiń de eńbekterine kóz júgirtip turamyn. Iаǵnı men atalǵan ǵalymnyń sol jyldardaǵy elimizge bergen baǵasy men qazirgi pikiriniń arasyndaǵy úlken aıyrmashylyqty kórip turmyn. Aıtalyq, Shmıts 2000 jyldardyń basynda óte kóp synı pikir aıtqan, ıaǵnı Qazaqstannyń damý deńgeıine kóp qyzyǵýshylyq tanyta qoımaǵan bolsa, qazirgi tańda ol kózqarasy áldeqaıda ózgergen, – deıdi Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty Almaty ókildiginiń basshysy, belgili saıasattanýshy Á.Nazarbetova.
Halyqaralyq tájirıbege zer salsaq, árbir memlekettiń osyndaı zertteý ortalyqtary, ınstıtýttary bar. Olar el bıligine damýdyń baǵyt-baǵdaryn berip otyrady. Senat depýtaty, Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi Ǵalıasqar Sarybaevtyń aıtýynsha, nemisterdiń Ǵylym jáne saıasat qory ǵylym men saıasatqa barynsha kóńil bóledi. Al ǵylymnyń damýyna birinshi kezekte ekonomıkanyń alǵa basýy alǵyshart bolady.
– Bul zertteýde Qazaqstannyń ekonomıkalyq belsendiligi, ınfraqurylymy, bıznestiń tıimdiligi máseleleri de qarastyrylǵan. Sodan keıin árbir memlekettiń geosaıası ornyn anyqtaǵan. Soǵan baılanysty bolashaqta Orta Azııada kim kóshbasshy bolady degen suraqty da jan-jaqty saralaǵan. Sol sebepti nemis zertteýshileri óńirdegi kóshbasshy el retinde bizdiń eldi tańdaýy kezdeısoq emes. Endi Qazaqstan bularǵa nendeı maqsatta kerek bolyp otyr? Qazaqstan bolashaqta, ásirese Ýkraına men Reseıde bolyp jatqan jaǵdaıǵa baılanysty batysqa gaz-munaı tasymaldaıtyn birden-bir el retinde qarastyrylyp otyr. Eger biz Transkaspıı kólik dálizin damyta alsaq, bul Eýropaǵa ashylǵan úlken esik bolǵaly tur, – deıdi senator.
Qalaı degenmen elimizdiń mundaı deńgeıde moıyndalyp, Orta Azııa, tipti burynǵy burynǵykeńestik elder arasynan alǵash bolyp Túrkııa, Úndistan, Brazılııa, Mysyr, Meksıka syndy iri memlekettermen saıası mártebesi jaǵynan teńesýi – aıryqsha jetistik. Birtalaı eldiń berekesin ketirip otyrǵan óńirdegi geosaıası ahýal, áskerı qaqtyǵystardy eskersek, turaqtylyq pen tynyshtyqqa bet burǵan Qazaqstan Eýropanyń senimine synalap kirip jatqany qýantarlyq jaǵdaı.
