Arada jyldar ótti. Biz de eseıdik. Jyldar boıy jýrnalıstıkanyń jolynda júrdik. Atqa da mindik. Bas gazettiń tizgini qolǵa tıdi. Bir kúni gazettiń birinshi betine mynandaı taqyryp qoıdyq: «Ońalýyńyzben, oralýyńyzben, Oraǵa!». Munyń sebebi bylaı edi.
Sonyń aldynda Oralbaı aǵa Ábdikárimov bárimizdi qatty qorqytty. Astana – Qaraǵandy jolynda kóligi avarııaǵa tústi. Túskende de qatty tústi. Áıteýir, túbi qaıyr, qudaı qaqty. Uzaq emdelip, jumysqa úsh aıdan keıin bir-aq shyqty. Ol kezde Senat tóraǵasy bolatyn. Jańaǵy taqyrypty erteńinde gazettegi Senattyń jalpy otyrysynan jazylǵan esepke qoıyp edik. Eshkim artyq kórgen joq. Oralbaıdaı azamatymyzdyń naýqasynan ońalýy, qyzmetine oralýy el qýanar jaqsylyq ekenin solaı aıtýǵa tyrysqanbyz.
Odan beri de jıyrma jyldan astam ýaqyt ótipti. Halqymyzdyń ardaqty azamaty, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oralbaı Ábdikárimov seksenniń seńgirine shyǵypty. Qýanysh. Mereı.
«Jamal apa» degende jalt qaraımyn,
Keń dalam kirip kele jatqandaı-aq!
Saǵı Jıenbaevtyń áıgili ánshi Jamal Omarovaǵa arnaǵan óleńi osylaı aıaqtalýshy edi. Ár kórgende kóńilińdi ósiretin, saıyn dalanyń atyrabyna salt atpen saldyrtyp shyǵa kelgendeı kúı keshiretin aıaýly adamdar bolady.
Oralbaı aǵa sondaı adamdardyń soıynan.
Osydan talaı jyl burynǵy bir jaı eske túsedi. Senattyń burynǵy depýtaty, Jeltoqsan aqıqatyn ashýǵa eren eńbek sińirgen qaıratker azamatymyz Sabyr Qasymovtyń úıindemiz. Et keldi. Endi týraý kerek. Kim týraıdy? «Oralbaı bolsa ǵoı, Oralbaı týrar edi...», deıdi qonaqtardyń biri jaılap jymıyp. «Qaı Oralbaı?» – «О́zimizdiń Oralbaı»... Sóıtsek, ol kisi Oralbaı Ábdikárimovtiń aǵaıyndas aǵasy bolyp keledi eken. Orekeńniń Senat tóraǵasy kezi. Jańaǵy sózge tańdanamyz, árıne. Nege olaı deıtinin suraımyz. «Oı, bizdiń Oralbaıdyń et týraýy kádimgi óner. Jaqynda ǵana qonaqta etti ózi týramaqshy bolyp bárimizdi qınady emes pe? «Oreke, yńǵaısyz bolady, týraýshy tabylady» dep jatyrmyz jan-jaqtan. Sóıtsek te qoımaıdy, «Az adammen, ózimiz ǵana otyrmyz ǵoı, týraıynshy endi, et týraǵandy jaqsy kóremin» dep...».
Dastarqan basyndaǵy sol áńgimeden keıin Farıza Ońǵarsynovanyń Oralbaı Ábdikárimov týraly jazǵan maqalasyndaǵy myna bir joldarǵa qaıtadan qadala qaraǵanym bar: «О́zim Oralbaıdy sonaý jyldary alǵash kórip, ol sonadaıdan burylyp jarqyldaı sálemdeskende, buryn syrttaı ǵana atyn estigenmen, «kóp sheneýniktiń biri shyǵar» dep júretin oıymnan birden arylyp, «qazaqtyń dalasyna tartqan ne degen keń azamat» dep súısingenim esimde». Bylaıynsha usaq jaı, tipti gazettegi maqalaǵa kiriktirýge yńǵaısyzdaı kórinetin álgi mysaldyń ózi-aq dál osy kúnderi ómiriniń taǵy bir belesine kóterilip otyrǵan ardaqty azamatymyzdyń adamdyq ajaryn da, qazaqy qanyq qalpyn da, tup-tunyq taza tabıǵatyn da aıshyqty asha alady. Farıza maqalasynyń «Daladaı darqan jan» dep atalǵany da sondyqtan.
Ana jyly esten ketpes jarqyn kúnderdi bastan keshkenim bar. Bir jeti boıy qazaqtyń jeti birdeı jarqyn perzentiniń ortasynda júrdim. Ataq, laýazymdaryn aıtpaı-aq, aty-jónderin jaı atap ótsem de bul baǵama kelisersiz: Salyq Zımanov, Tóregeldi Sharmanov, Kamal Ormantaev, Myrzataı Joldasbekov, Kenjeǵalı Saǵadıev, Ábish Kekilbaev, Oralbaı Ábdikárimov... Teńiz jaǵasyndaǵy demalysty uıymdastyrýshylar osy topqa meni de qosypty. Sol keremet kúnderdiń birinde Oralbaı aǵa keshki astan keıin ózine shaqyrǵan. Jeke kottedjge toqtaǵan edi. Memlekettik hatshy kezi. Ánsheıinde kóbine áıgili aǵalardyń áserli áńgimesin tyńdaýmen tynyp, sózge ara-arasynda ǵana aralasyp qoıatyn kisińiz sol keshte bir aǵyldy deısiz. Túnniń bir ýaǵyna deıin aqtaryla sóıledi. Aıyzym qana tyńdadym. Burynǵydan da jaqynyraq tanı tústim. Baǵalaı tústim. Tipti jaqsy kórip kettim.
Oralbaı aǵanyń oıyndaǵy tazalyqtyń, boıyndaǵy tektiliktiń túp-tamyry onyń ósken jerinde, týǵan elinde jatqandaı. О́z atasy Orazbek – aty qazaq tarıhyna engen Jolboldy batyrdyń bir urpaǵy. О́sken jeri – Nura. Saıyn Saryarqanyń osynaý nýly da sýly óńirinen qazaqtyń talaı arysy shyqqan ǵoı. Sol quıqaly jerde dúnıege kelgen Oralbaı jas kúninen aldyndaǵy arqa súıer aǵalaryn ónege tutqan. Máskeýde oqý bitirgen bir aǵaıyny sol kezdiń ózinde Keńes odaǵynyń Syrtqy ister mınıstrliginde, keıinnen KSRO-nyń sheteldegi elshilikterinde qyzmet istepti. Álgi dıplomat aǵanyń aýylǵa bir kelip-ketkeniniń ózi jas Oralbaıǵa úırenetin úzdik úlgideı áser etedi eken. «Bala kezimnen kitapqumar boldym. Qolyma túsken kitapty taýysyp oqyǵansha degbirim qalmaıtyn» degeni de bar. Muny Farıza Ońǵarsynova: «Oralbaıdyń jas kúninde kitapty kóp oqıtynyn baıqaǵan anasy: «Kózińdi aýyrtasyń – kitaptan bas almaıtynyń ne?» dese: «Apa, men óskende raıkom bolam, al raıkom kóp bilýi kerek» degen ulynyń jaýabyna ishteı tańdanatyn», dep jazǵan. Gazetke bergen bir suhbatynda ol: «Rasynda, bala kezimde osyndaı bıikke jeteıin, dárejeli qyzmet isteıin degen arman bolǵan joq. Árıne, boıymyzda ákemizdiń qanymen, anamyzdyń sútimen sińgen bir qasıet bolǵany anyq. Ol – adaldyq desem bolady. Men osy ustanymnan bir qadam shegingen joqpyn», degen. Aq-adal sózi.
Iá, ol adaldyqtan bir qadam sheginip kórmegen. О́mir boıy daý jınaýǵa, jaý jınaýǵa taptyrmaıtyn qyzmetterde júrse de, kisi kóńilin qaldyrmaýǵa bolmaıtyn sheshimder qabyldaýǵa tıisti laýazymdardy ıelense de sońynan sóz ertpeıtini, kisiligine, kishiligine kirshik túsirtpeıtini sondyqtan. Áıtpese, Oralbaı sonaý 1980 jylda-aq Qaraǵandy qalalyq halyqtyq baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolǵan ǵoı. Sonda júrip talaıdy áshkerelemedi deısiz be? Áıtpese, Oralbaı Qaraǵandynyń obkomynda, artynsha Ortalyq komıtettiń uıymdastyrý-partııalyq jáne kadrlyq jumys bóliminde meńgerýshi bolǵan ǵoı. Sonda júrip talaıdy bıýroǵa túsirip, «buıralamady» deısiz be? Áıtpese, Oralbaı Joǵary tártiptik keńestiń tóraǵasy, Sybaılas jemqorlyqpen kúres jónindegi memlekettik komıssııanyń tóraǵasy bolǵan ǵoı. Sonda júrip ol anyqtatqan materıaldar boıynsha talaılar jazasyn almady deısiz be? Jaraıdy, ony qoıaıyq. Oralbaı Ábdikárimov Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy kezinde talaılardyń qyzmette órleýine aralasqanymen birge talaılardyń qyzmetten tómendeýine de aralasty ǵoı. Sonda álgilerdiń bári munyń ádildigine razy bolyp ketti, óz baǵasyn bilgizgenine ómir boıy alǵysyn aıtýmen ótti deısiz be? Basshy bolý degen sol. Bireýdi razy etseń, ekeýdi narazy etesiń. Daýdy azaıtsań, jaýdy kóbeıtesiń. Basqa jol joq. Iá, Oralbaı aǵamyz beri qoıǵanda qyryq jyl boıy dáıim ottyń ortasynda, jeldiń ótinde júrdi. Kúıip ketpegenmen, kúıelenetindeı ýaqyt. Biraq Orekeń áli sol baıaǵy Farıza jazatyndaı «ajarynan adaldyq tógilip turǵan» kúıinde. Jarqyldap júredi, qarqyldap kúledi. El-jurtynyń qurmet tutqan kóńilin biledi.
Áıtpese, onyń da ómirde bastan keshken qıyndyǵy az emes. Jasynan asa bergende ákesi Ábdikárim qaıtys bolǵan. Otyz alty jasynda jesir qalǵan Bıbijan anamyz tistelep júrip jetkizgen tórt uldy. О́zimiz kórip, qolynan dám tattyq, jaryqtyq bir jóni bólek jan edi. «Apamnyń basynan qus ushyrǵan joqpyz. Qolymyzdan kelgenshe alaqanymyzǵa salyp, aıalap baqtyq. Ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keship, 98 jasynda dúnıeden ozdy. Sáken Seıfýllındi kórgen, talaı tarıhı ýaqıǵalardy biletin tanymy tereń jan edi», dep eljireı áńgimeleıdi Orekeń.
Oralbaı Ábdikárimovtiń qyzmet joly tóselgen taqtaıdaı tegis bola qoımaǵan. Áýelgi bette qyzmette kórgen quqaıy da bir basyna jetip jatyr. Qaraǵandyda qazaqtyń úlesi 8 paıyz, Temirtaýda 3 paıyz bolyp turǵan kezde de (jalpy oblysta da jetisip turǵany shamaly edi – 13 paıyz ǵana) osy eldiń ıesi ǵoı dep azamattardy qyzmetke ıtermelegende aldynan kedergi qoıylyp, bul tap bir bilgenin istep, ult saıasatyn belden basyp jatqandaı aıyptaǵandar da az tabylmaǵan. Sondaı-sondaıdan kúıingende qalalyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetindegi Oralbaı óziniń mamandyǵy boıynsha muǵalimdikke ketýge de suranady, Sortırovka degen jerdegi balalar úıindegi qaraýsyz jáýdir kózderge jany ashyp, dırektory qaıta-qaıta aýysa beretin sol orynǵa barýǵa da bekinedi. «Sonyń da yńǵaıy kelmedi. Meni basqa jumysqa aýystyryp jiberip, tilimdi tistedim de qaldym», deıdi ózi.
Qaraǵandy oblystyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy, bólim meńgerýshisi qyzmetinde júrgeninde alǵash tanysqan adamy Oralbaıdyń jumys dese janyn salatyn jaqsy qasıetin, uıymdastyrýshylyq qabiletin, adamdyǵyn, adaldyǵyn, tazalyǵyn tıisinshe baǵalady. Ol jyldarda Oralbaı úlken ómir mektebinen ótti. Qaıta qurýdyń jylymyǵy tusynda Almatyǵa aýysyp, Ortalyq Komıtettiń uıymdastyrý-partııalyq jáne kadrlyq jumys bóliminiń sektor meńgerýshisi, bólim meńgerýshisiniń orynbasary, birinshi orynbasary, meńgerýshisi qyzmetteriniń barlyǵyn túp-túgel satylap atqaryp shyqqan onyń táýelsizdik jyldarynda qurylǵan jańa apparattyń da uıymdyq qurylymyn basqarýy, Prezıdent Apparaty basshysynyń orynbasary, Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy qyzmetterin atqarýy ábden tabıǵı jaı edi.
Sol jyldarda Oralbaı aǵanyń iskerlik qabiletine ózimizdiń de kózimiz talaı ret jetken. Abaıdyń 150 jyldyǵynda qatty qapyldyq. Birin tartsań, birine jetpeı jatatyn ol shaqta jas memleketke IýNESKO deńgeıinde atalǵan alǵashqy alyp toıdy ótkizý ońaıǵa túsken joq. Sondaıda Ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary retinde toıdyń Semeı jaqqa, qalǵan oblystarǵa qatysty sharýasynyń bárine baılanysty Oralbaı aǵaǵa telefondaımyz «kremlıovkamen». Ol kezde apparattyń róli de kúshti, múmkindigi de mol. Mysaly, uıymdastyrý bóliminde seksen qyzmetker jumys isteıtin. «Oreke, bir ótinish bar edi...», dep bastaımyz. «Oı, qaıdaǵy ótinish... Seniń ótinishińniń aıaǵy tapsyrmaǵa aınalyp ketedi», dep kúledi Orekeń. Deýin degenmen, aıtar jerge aıtady. Az kúnniń aıasynda «tapsyrmam» oryndalyp sala beredi. Sóıtip, Abaı toıyn abyroımen atap ótýge atsalysqanbyz.
Oralbaı aǵanyń qaǵıdatty máselede qatyp qalatyn qasıeti, týralyǵy, bettiligi, ádildigi, tazalyǵy el basshylyǵy tarapynan laıyqty baǵalandy. Muny oǵan dáıim qıyn mindetter júktelgeninen, Joǵary tártiptik keńestiń, Sybaılas jemqorlyqpen kúres komıssııasynyń, bılik partııasy janyndaǵy Jemqorlyqpen kúres jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńestiń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalyp, memlekettik qyzmette tártip ornatýdyń, ásirese sybaılas jemqorlyqpen bitispes maıdan ashýdyń tapsyrylýynan da kórýge bolady. Bul jolda ol tabandylyq tanytty. «Egemen Qazaqstanda» 2012 jylǵy 8 jeltoqsan jarııalanǵan maqalasynda: «Kez kelgen órkenıetti qoǵam úshin jemqorlyqqa qarsy áreket etý – eń mańyzdy máselelerdiń biri. Jemqorlyq memleketti ishinen iritip-shiritedi, eldiń qol jetkizgen jetistikterin joqqa shyǵarady. Qazaqstannyń memlekettik saıasatynyń basty basymdyqtarynyń biri osy qasiretpen, ásirese memlekettik qyzmet salasynda kúres bolýy kezdeısoqtyq emes», dep jazdy. Tap osylaı jazdy – qasiret dep. Qaramaǵyndaǵy qyzmetkeri jemqorlyqpen shatysqan basshy ornynan ketýi kerek degen máseleni kóterdi. Jemqorlyqqa urynǵan adamdy sol qyzmetke usynǵandardyń jaýaptylyǵyn qaraýdy usyndy. Jemqorlyq faktilerin habarlaǵan adamdardy jaqtady. Eldegi sheneýnikterdiń jaqyn týystarynyń derekqoryn jasatýdy qoldady. Aıtqandaı, onyń osy bastamasy jerine kezinde jetpeı qaldy – bylyqty baılyǵynyń birazyn bajasynyń, baldyzynyń, jezdesiniń, naǵashysynyń atyna jazyp qoıǵandardyń murtyn balta shappaı turdy talaı jyl. Olarǵa tyqyr endi taıanyp jatyr.
Osydan on jyldaı buryn, jasy jetpiske keler shaqta Oralbaı Ábdikárimov taǵy bir jaýapty da saýapty sharýaǵa kiristi. Ol qurǵan respýblıkalyq «Qansonar» qoǵamdyq qorynyń maqsaty – halqymyzdyń ańshylyq dástúrlerin damytý, qazaq jeti qazynanyń birine balaǵan tól ıtterdi – tazy men tóbetti saqtap qalý, kóbeıtý, ulttyq qundylyq retinde dáripteý. Bergi ýaqyttyń ózinde, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń basynda bizde shamamen tórt myńnan astam tazy bolǵanyn akademık A.Slýdskıı jazyp ketken eken. Ataqty ǵalym tazynyń standartyn da belgilepti. Qazir sol tazy quryp ketýdiń az-aq aldynda tur. Jýrnalıst Baıqal Baıádilge bergen suhbatynda: «Tazy halyqtyń ótkenine beıjaı qaramaıtyn aǵa býynnyń kez kelgenine tańsyq emes. Máselen, ózim bala kúnimde degdar tazyny kóp kórdim. Sulýlyǵy qandaı, bolmysy qandaı, al minezin tipti sıpattaýǵa sóz jetpeıdi. Taza qandy tazynyń kelbetine kóziń toımaýshy edi ǵoı. Shirkinderdiń degdarlyǵy sondaı, sypa, talǵampaz. Qutty ıesiniń óz minezi tárizdi. Tamaqty talǵap ishedi, eshqashan ashtyǵyn bildirmeıdi. Qazir ǵoı tegi azǵan soń buralqyǵa aınalǵany. Taza qazaqy tazynyń ózi emes, shata, tuqymy azǵan ıt. Qoradaǵy taýyqtyń basyp jatqan jumyrtqasyn urlap jeıtinder de solar», deıdi Oralbaı aǵa. Tóbettiń jaǵdaıynyń da odan ozǵany shamaly. Búginde qazaq dalasynda 500-deı ǵana taza qandy tazy men tóbet qalǵan dep sanalady. Qordyń qazaqy tóbetke qatysty qyzmeti týraly bylaı aqtarylady: «Aldymen ıt tuqymyn, onyń standartyn anyqtaý kerek boldy. Bul ulan-ǵaıyr jumys bolatyn. Kádimgi bir shómele shópten jalǵyz ıneni izdegendeı, mashaqaty kóp sharýa. Birneshe óńirge arnaıy ekspedısııa uıymdastyrdyq. Osynyń turqy tóbetke keledi-aý degen 600-ge jýyq ıt jınaldy. Sonshama ıttiń tek alpysy ǵana taza tuqymdy tóbet bolyp shyqty. Qalǵandary býdandasqan, tegi basqa, tuqymy kúmándi ıtter. Kózi kórgen kýágerlerdiń sıpattaýynsha, qazaqtyń mań tóbetiniń turqy eresen iri, terisi myqty, júni arasyna ıne ótpesteı qalyń bolyp keledi. Betaldy adamǵa úrmeıdi, qabamyn dep umtylýdy bilmeıdi. Al bala-shaǵaǵa tipten meıirban. Solaı bola tura mal ishine pıǵyly jat, sýyq qoldy suǵanaqtardy ólse kirgizbeıdi. Tóbettiń mańdaıyna jazylǵan dúnıe mal baǵý, qotandy kúzetý, jeti atasynan beri osy jaýapkershiliktiń júgin qııa baspaı atqarǵan. Baǵzy zamanda mań tóbetter úıshik degendi bilmegen. Arqanyń atan túıeni alyp jyǵatyn, túkirgen túkirigiń jerge muz bolyp túsetin aqyrǵan aıazdarynda qotan kúzetip, qar ústinde jatqan. Iаǵnı qazaq dalasynyń tabıǵatymen birge jaratylyp, bar qıynshylyǵyna kóndigip ósken ıt. Ystyqqa da, sýyqqa da, ashtyqqa da tózimdi. Keıbireýiniń salmaǵy júz kılodan da asyp jyǵylady. Al jýan óńeshten qumyǵyp shyǵatyn qaharly daýsy jeti qyrdyń astynan estilip jatady. Qansha jerden aılaly, azýly bolsa da, qasqyr ataýly qazaqy tóbet jatqan qotanǵa ene almaıdy. Mine, baǵzy zamanda ultymyzdyń yrysyna qorǵan bolǵan tól ıtterimizdiń taǵdyry dál osylaı sabaqtalady». Osy sózderden-aq Oralbaı aǵamyzdyń qolǵa alǵan isine qandaılyq jaýaptylyqpen qaraıtynyn, oǵan biliktilikpen, baıyptylyqpen kiriskenin kórgenbiz. Ol kisiniń bastaǵan sharýasyn jerine jetkizbeı tynbaıtynyn bir adamdaı biletindikten de «Qansonar» qory tazy men tóbetti saqtap qala alatynyna, keler urpaqtarymyzdyń saýabyn ala alatynyna sengenbiz. Dál solaı boldy da. El basshylyǵynyń oń qabaǵynyń arqasynda 2022 jyly elimizde tazy jáne tóbet tuqymyn saqtaý týraly zań qabyldandy. Sol tusta Májilis depýtaty retinde zań jobasyn jetildiretin jumys tobynyń múshesi bolǵanymyz, palatanyń keńeıtilgen otyrysynda osy taqyrypta sóılegenimiz de bar. Zańnyń negizgi maqsaty – qazaqtyń tazy jáne tóbet ıt tuqymdaryn saqtaý jáne ósimin molaıtý salasyndaǵy qyzmetti júzege asyrýdyń quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq jáne ekonomıkalyq negizderin belgileý, genetıkalyq sapasyn ǵylymı baǵalaý, seleksııalyq saraptamalar júrgizý, jınaqtaý arqyly osy tuqymdardy saqtaýǵa qajetti ǵylymı baza qurý.
Dalalyq daralyqtyń, qazaqy keńdiktiń kelisti kórinisi deýge qaı jaǵynan da keletin Oralbaıdaı azamatymyzdyń bul mereıjasy – bizdiń ortaq qýanyshymyz. Asyldarymyzdy ardaqtaı alsaq, olardyń iri isine, júrisine, turysyna, kúlisine qýana bilsek, biz ózimiz de adam retinde ósemiz, halyq retinde órkendeımiz. «Jamanǵa salysyp jaqsy bola ma? Jaqsyǵa salysyp jaman bolady-daǵy» degendi Abaı aıtyp ketti ǵoı.
Maqalanyń bas jaǵynda Saǵı sózin keltirip edik, Saǵı sózimen túıindeıik.
«Saǵyntyp talaı jyr týar,
Oralar áli-aq san jyrshy.
Dalamnyń ıisi burqyrap,
Qarttarym, aman-saý júrshi»!
Qart degenge aǵamyz renjimes. Jaqynda Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymy adamzattyń jasarýyna baılanysty jańa jiktelim jasap shyqty. Sonyń ózinde de 75 pen 90-nyń arasy mosqal jasqa, qarttyqqa, 90-nan ári qaraı uzaq jasqa jatqyzylǵan. Uzaq ómir súrýdiń qartaıýdan basqa joly joq. Ar taımasa, ár taıý da, qartaıý da eshteńe etpeıdi.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
