Basqarý tujyrymdamasyna eldik ustanym qajet

Árıne, Parıj olım­pıa­­da­syndaǵy sát­siz­dikter­den keıin ja­salǵan qadam durys pa, álde bu­rys pa, ony ýaqyt kórsetedi. Alaıda teorııalyq turǵyda bul sheshim qoldanystaǵy memle­ket­tik basqarý tujyrymdamasyna saı keledi dep aıtý da qıyn. Elimizde 2004-2005 jyldan bas­tap atqarýshy bılik úsh býyndy biryńǵaı modelge tolyqtaı aýysty. Olarǵa mınıstrlikter men agenttikter, vedomstvolar (komıtetter) jáne qyzmetter (máselen, Shekara qyzmeti) jatady. Agenttikterdiń ǵana emes, keıbir mınıstrliktiń de aýmaqta organdary bar – oblystar boıyn­sha departamentter qurylyp, jumys istep keledi. Eger de shynaıy qajettilik bar bolsa, kez kelgen mınıstrlik jergilikti at­qarýshy bılik júıesinde aýmaq­tyq departamentin qurý ar­qy­ly tikeleı jumys isteýine bolady. Budan basqa jaǵdaılarda ob­lystardaǵy basqarmalarmen vertıkal qarym-qatynas ornatý aqtalmaıdy. Atqarýshy bılikke qatysty qoldanystaǵy basqarý modeli – osyndaı. Muny buzbaǵan abzal.

Ortalyq atqarýshy organdar óziniń ishki vedomstvolyq múddesin birinshi orynǵa qoıatyny anyq. Sol sebepti óńirlerdegi másele­ler men qoǵamdyq múddeler tıis­ti dárejede eskerilmeı qalýy yqtımal. Máselen, mınıstr­lik úshin olımpıadaǵa baratyn 80 sportshyny shyǵarý basym kórsetkish sanalsa, óńirler úshin buqaralyq sportty damytý mańyzdyraq. О́ıtkeni jas­óspirimderdiń qylmysy jyl ót­ken saıyn órship keledi. Bu­ǵan elimizdiń depýtattary da alań­daýly. Eger 2022 jyly 1 735 qylmys tirkelgen bolsa, 2023 jyly bul kórsetkish – 1 925, al 2024 jyldyń toǵyz aıynda 1 267 birlikti qurap otyr. Jastar­dyń ýaqytyn bos ótkizbeı buqara­­lyq sport túrlerimen aınalysýy ­qyl­mystyń aldyn alýǵa, sala­mat­ty ómir saltyn qalyptastyrý­da mańyzdy ról atqarady.

Mınıstrliktiń jergilikti kadrlyq saıasatqa aralasý tá­ji­rıbesi bir kúnde paıda bolǵan joq. Bilim, mádenıet, densaýlyq, endi mine, sport salasyndaǵy bas­qarma basshylary ortalyq atqarýshy organnyń kelisimi­men taǵaıyndalýda. Kelisýdiń de ortaq bir tártibi bekitilmegen. Ár mınıstrlik árqalaı júzege asyryp jatyr. Bireýleri áńgimelesý nátıjesin joldaýmen shektelse, ekinshileri kelisetin ne kelis­peı­tin pozısııasyn ashyq bildiredi. Sondaı-aq keıingi jyldary eli­mizde júrip jatqan debıýrokratızasııa saıasaty aıasynda basqarma basshylaryn Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń kelisimin ala otyryp taǵaıyndaıtyn tájirıbe qalyptasty. Munyń utymdy jaǵy uzyn-sonar konkýrstyq rásim­di ótip ýaqyt joǵaltpaıdy. Alaı­da mundaı jaǵdaıda mınıstr­lik kelispeı jatsa, másele qa­laı sheshiletini esh jerde anyq­tal­maǵan.

Buǵan qosa qoldanystaǵy zań talaptaryna sáıkes jalpy kon­­kýrstan ótken adamdy mı­nıstr­likke kelisimge jiberý qanshalyq­ty qısyndy? Konkýrstan ótken adam tek taǵaıyndalýǵa jatatyny bar­shaǵa aıan.

Jalpy, mınıstrlikterdiń ti­ke­leı basqarýǵa degen umtyly­syn ári qaraı qoldaı bersek, onda Prezıdent júrgizip kele jat­qan debıýrokratızm men desentralızm ıdeıasyna nuqsan keltire­miz. О́ıtkeni ýaqyt óte kele salalyq ortalyq atqarýshy organdar – ob­lystaǵy basqarma basshyla­ryn ózderi qyzmetten bosatyp, óz­deri taǵaıyndaý qajettigi týraly másele kóteredi.

Ras, kúrmeýli másele qaı salada bolsyn jetkilikti. Alaıda memlekettik basqarýdyń tekserýden ótken óz zańdylyqtary bar ekenin umytpaǵanymyz jón. Eger, aıtalyq Oqý-aǵartý mı­nıstri oblystardaǵy Bilim bas­qarmasynyń basshysy arqyly árbir mekteptiń dırektoryna deıin taǵaıyndalýyna aralasý múmkindigin alsa, onda óńirler­de jergilikti demokratııa qalaı damıdy? Sol sekildi Týrızm jáne sport mınıstrligine berilip otyrǵan bul ókilettiktiń de túpki máni hám barar joly – bıýrokratııa. Al bıýrokratııa degenimiz – korrýpsııanyń basty faktory.

Bastapqy kezde mundaı táji­rıbe sátti kórinýi múmkin. Ýaqyt óte kele keńestik bılikten qalǵan sentralızm qaǵıdasy qaıta tiri­lip, bıýrokratııa saltanat qurary anyq. Munyń zardabyn batpandap tartamyz. Sondyqtan artqa ketpeı, kerisinshe qazir alǵa júretin ýaqyt ekenin umytpaǵan jón.

Jalpy, kez kelgen ortalyq at­qarýshy organ basshysy óńir­lerdiń ereksheligin eskeremin jáne olarmen tıimdi jumys isteımin dese, qolynda turǵan norma túzý fýnksııasyn durys qoldana bi­lýge tıis. Mınıstrlik bekitetin normatıvtik-quqyqtyq aktiler jergilikti atqarýshy organdar úshin mindetti. Ádisnamalyq nus­qaýlyqtar men óńirlerge arnal­ǵan standarttardy ázirlep, olar­dyń oryndalýyn baqylaýda us­taýǵa eshqandaı kedergi joq. Sondyqtan jeńil joly osy eken dep bıýrokratııalyq sentralızmdi qarý etpeı, normatıvtik sentralızmge jetkilikti kóńil ból­geni jón. Bul rette ázirlengen qujattardyń oryndalýyn óz tarapynan tikeleı, al jergilikti más­lıhattar men qoǵamdyq keńes­ter arqyly janama baqylaýda ustaýyna bolady. О́kinishke qaraı, BAQ betterinde qaısybir mınıstr máslıhatqa baryp kelis­sóz júrgizipti degen aqparatty esti­gen emespiz.

Mınıstrlik jergilikti atqa­rýshy organ júıesindegi salalyq basqarmanyń tıimdiligin arttyramyn dese, biz muny sheshýdiń eki túrli jolyn usynamyz.

Birinshi joly. Irikteý komıs­sııasyn mınıstrliktiń emes, ob­lys­tyq máslıhat janynan qurý qa­jet. Bul rette onyń quramyna más­lıhat depýtattarymen birge tıis­ti mınıstrliktiń ókili, aýmaq­taǵy qoǵamdyq keńestiń músheleri jáne basqa da múddeli tulǵalardy engizýge bolady. Bul tájirıbeni áýeli oblysta, sosyn birtindep aýdandarǵa taratqan jón.

Ekinshi joly. Oblystaǵy (aýdandardaǵy) basqarma (bólim) basshylaryn tıisti máslıhattyń kelisimimen ákimniń taǵaıyndaýy. Bul rette máslıhattyń salalyq turaqty komıssııasy oń qory­tyndy beredi. Qazir osy táji­rıbeni Parlament Májilisi sátti qoldanyp jatyr. Mınıstr laýazymy salalyq komıtetterdiń otyrysynda kelisiledi.

Bıyl máslıhattardyń qu­ryl­ǵanyna 30 jyl tolyp otyr. Jergilikti memlekettik bas­qarý­daǵy atqaryp otyrǵan qyz­meti qomaqty. Alaıda túrli ári ne­gizdi syndar da tolassyz aıty­lady. Solardyń bir parasy ba­qylaý ókilettigine jáne onyń tıimdiligine qatysty bolyp otyr. Kadrlyq saıasatty mınıstrler máslıhattarmen birge júrgizetin bolsa, bul máslıhattyń baqy­laý fýnksııasyn aıtarlyqtaı jetil­direr edi, sondaı-aq mınıstrlik­tiń de múddesi shette qalmaıtyny anyq. Prezıdent ekiden kem emes úmitker usynyp, onyń qaısysy oblys nemese respýblıkalyq ma­ńyzy bar qala ákimi bolatynyn máslıhat depýtattary daýys berý arqyly derbes anyqtaıdy.

Biz sentralızm men bıýrokratııa emes, desentralızm men debıýrokratııaǵa qaraı júrip, aldaǵy ýaqytta mekteptiń, aýrý­ha­na men emhananyń dırekto­ry­na deıin jergilikti halyq ózi tańdap qoıatyn jaǵdaıǵa jetýge tıispiz. Ýchaskelik ınspektorlar men bitimgershilik sýdıalardy da halyq ózi tikeleı saılaýy qajet. Bul – HHI ǵasyrdyń zamanaýı talaby. Bizdiń damý jolymyz – osy baǵytta. Sondyqtan saıası betalysymyzǵa qaıshy keletin túıtkilderge jol bermegen abzal.

Prezıdent jergilikti demo­kratııanyń damýyna basymdyq berip otyr. Jergilikti atqarý­shy organdar, sonyń ishinde bar­lyq deńgeıdegi ákimder halyqpen tike­leı jáne janama túrde saılanady. Aýyl ákimin joǵary tur­ǵan ákimder túgili Memleket bas­­shysy da ornynan qozǵaı almaıtyn tártip jumys istep jatyr. Olaı bolatyn bolsa, kez kel­gen mınıstrlik jergilikti más­­lıhattarmen jáne qoǵamdyq ke­ńestermen yntymaqtastyqta jumys istegeni jón.

Qazybek DÁÝITÁLIEV,

Ulttyq quryltaı múshesi, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń aǵa oqytýshysy