Mıgranttar máselesi sheshimin kútedi

Jat jerden buıyrǵan nápaqa

IOM deregine sáıkes, álemde orta eseppen 30 adamnyń bireýi týǵan elinen jyraqta ómir súrip jatyr. Dúnıe júzinde áıelderge qaraǵanda erler mıgranttary kóbirek jáne bul alshaqtyq ulǵaıyp barady. Máselen, 2000 jyly olardyń aıyrmashylyǵy 50,6 paıyzdan (erler) 49,4 paıyzǵa (áıelder) deıin bolsa, 2020 jyly 51,9 paıyzdan 48,1 paıyzǵa jetken.

Uıym esebiniń málimetterine súıen­sek, mıgranttardyń óz elderine jibergen materıaldyq kómegi (aqshalaı da, zattaı da) 2000-2020 jyldar aralyǵynda 128 mlrd dollardan 831 mlrd dollarǵa deıin ósken. Dúnıejúzilik banktiń málimeti boıynsha bes eldiń mıgranttary úılerine eń kóp aqsha jibergen: Úndistan – 111 mlrd dollar, Meksıka – 61 mlrd dollar, Qytaı – 51 mlrd dollar, Fılıppın – 38 mlrd dollar, Fransııa – 30 mlrd dollar. Osylar­dyń ishinde Úndistan azamattarynyń úıi­ne jiberetin kómegi jyldan-jylǵa ósip, aldyńǵy qatardan túspeı tur. Al AQSh – 79 mlrd dollar, Saýd Arabııasy – 39 mlrd dollar, Shveısarııa – 32 mlrd dollar, Ger­manııa – 26 mlrd dollar jáne Qytaı ­18 mlrd dollar kórsetkishpen donor elder­diń qatarynda tur. Sonymen qatar BAÁ 2015 jyldan beri turaqty túrde mıgranttar kúshin paıdalanyp otyrǵan elderge qosyldy.

Mıgranttar qaı elde kóp?

Parsy shyǵanaǵyndaǵy monarhııalar – BAÁ (88 paıyz), Qatar (77 paıyz) jáne Kýveıt (73 paıyz) halyqtyń jalpy sanynan mıgranttardyń úlesi boıynsha álemde kóshbasshy elder sanalady. Bul aımaq­ta­ǵy basqa elderdiń ishinde mıgranttar­dyń úlesi Bahreınde – 55 paıyz, Omanda – 47 pa­ıyz, Saýd Arabııasynda 39 paıyzdy qu­raıdy. Sonymen qatar mıgranttar Lıh­tenshteın (68 paıyz), Monako (68 paıyz), Andorra (59 paıyz), Lıýksembýrg (48 pa­ıyz), Sıngapýr (43 paıyz) sekildi ergejeı­li memleket­terde kóp. Al mıgranttardyń úlesi Iorda­nııada – 34 paıyz, Aýstralııada – 30 paıyz, Shveısarııa – 29 paıyz, Jańa Zelandııada – 29 paıyz, Lıvanda – 25 paıyz,­ Izraılde – 23 paıyz, Kanadada – 21 pa­ıyz,­ Shvesııa ­men Qazaqstanda 20 paıyzdy quraıdy. Son­daı-aq Germanııada halyq­tyń 19 paıyzy, ­AQSh pen Ispanııada 15 pa­ıyzy, Ulybrıta­nııa men Nıderlandta 14 paıyzy, Fransııa men Grekııada 13 pa­ıyzy, Italııa men Belarýs­te 11 paıyzy, Reseıde 8 paıyzy – mıg­ranttar. Al ártúrli elderdegi mıgranttardyń jalpy sanyn aıtatyn bolsaq, AQSh – 50,6 mln, Germanııa – 15,8 mln, Saýd Arabııasy – 13,5 mln, Reseı – 11,6 mln, Ulybrıtanııa – 9,4 mln, BAÁ – 8,7 mln, Fransııa – 8,5 mln, Kanada – 8 mln, Aýstralııa – 7,7 mln, Ispanııa 6,8 mln ózge ult ókilderimen al­dyńǵy qatarda tur.

Eńbek kúshi aǵylǵan elder

Halyqaralyq kóshi-qon uıymy Reseı men Ýkraına, sondaı-aq Reseı men Qazaq­stan arasyndaǵy kóshi-qon aǵy­nyn erekshe atap ótken. Sondaı-aq Afrıka elderi de mıgranttardyń kelip-ketý baǵy­ty­na aınalǵan. Máselen, 2020 jyly Býr­kı­na-Fasodan Kot-d’Ivýarǵa 1,4 mln adam, Ońtústik Sýdannan Ýgandaǵa 1 mln adam kósh­ken. Halyqaralyq mıgranttardyń 40 paıyzdan astamy (115 mln) – Azııada, 20 paıyzy – Azııanyń alty elinde: Úndistan, Qytaı, Bangladesh, Pákistan, Fılıppın, Aýǵanstan azamattary. Al kóshi-qon donor elderiniń álemdik reıtıngin­de Úndistan – birinshi, Meksıka – ekinshi, Reseı úshinshi orynda tur. Sonymen qatar IOM mıgranttardyń Meksıkadan AQSh-qa, Sırııadan Túrkııaǵa, Úndistannan Arab el­derine, Reseıden Qazaqstanǵa aǵylaty­nyn aıtady. Uıym statıstıkasyna zer salsaq, Meksıkadan AQSh-qa – 10,9 mln, Sırııadan Túrkııaǵa – 3,8 mln, Úndistannan BAÁ-ge – 3,5 mln, Reseıden Ýkraınaǵa – 3,3 mln, Ýkraınadan Reseıge – 3,3 mln, Úndistannan AQSh-qa – 2,7 mln, Aýǵanstannan Iranǵa – 2,7 mln, Qazaqstannan Reseıge – 2,6 mln, Úndistannan Saýd Arabııasyna – 2,5 mln, Reseıden Qazaqstanǵa – 2,5 mln, Ban­gladeshten Úndistanǵa – 2,5 mln, Qytaıdan AQSh-qa 2,2 mln adam kelgen.

Jalpy, 1970 jyldan beri mıgranttar­dyń basym bóligi AQSh-qa ketken. Sodan beri bul elde turaqtap qalǵan adamdar­dyń sany tórt esege, ıaǵnı 1970 jyly 12 mln-nan 2019 jyly 51 mln-ǵa deıin ósken. Keıin­gi jyldary Ulybrıtanııa, Germa­nııa, Polsha, Kanadaǵa qonys aýdarǵandar sany aıtarlyqtaı artyp keledi. Al Túrkııa, Estonııa, Lıtva, Jańa Zelandııa, Izraıl elderinde kóshi-qon kúrt tómendegen.

Mıgranttardyń elden-elge aǵylýy óz elderindegi ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaılarǵa baılanysty bolsa, sonymen qatar qaqtyǵys, zorlyq-zombylyq, tabıǵı apat jáne basqa sebepterdiń saldarynan bolyp otyr deıdi IOM sarapshylary. Jer aýdarǵan adamdardyń sany qazir eń joǵary kórsetkishke jetip, 117 mln-dy qurap otyr.

EO tártipti kúsheıtti

Osy jyldyń mamyr aıynda Eýro­odaq memleketteri tórtjyldyq kelissóz­der­den keıin Kóshi-qon paktisin bekitti. Degen­men bul qujat qaýymdastyqtyń keı­­bir elderiniń kóńilinen shyqpady. Shve­­sııa, Lıtva sekildi elder ulttyq qaýipsiz­dik máselesi naqty kórsetilmegenin aıtyp, mıgranttardy repatrıasııalaýǵa qatysty jańa sharalar qabyldaýdy da usyndy. Eýropalyq saıasat ortalyǵynyń sarapshysy Alberto-Horst Neıdhardt Batys BAQ-taryna bergen pikirinde: «Keıbir múshe memleketter zańsyz mıgranttardy týǵan elderine nemese basqa tranzıttik elderge qaıtarýdy retteıtin erejelerdi qarady. Biraq Eýropalyq komıssııanyń basshysy Ýrsýla fon der Lıaıen repatrıasııa máselesine jańa kózqaras pen ereje qajet ekenin, onyń joldaryn qarastyryp jatqanyn aıtty. Eýroodaqtyń taǵy bir mańyzdy máselesi Jerorta teńizi elderimen zańsyz kóshi-qondy aýyzdyqtaý týraly kelisimder bolyp otyr. Eýropalyq komıssııa Týnıs, Marokko jáne Mysyrmen kelisimderge qol qoıdy. Bálkim, jaqyn arada Brıýssel basqa eldermen kelisim jasasatyn shyǵar. Biraq bul – ońaı is emes», dedi.

Qazir ómirine qaýip tónse de, myńdaǵan adam Eýropaǵa qaraı baǵyt alyp, qaıtatyn emes. Byltyr Jerorta teńizimen Eýropa shekarasyna kirmek bolǵan 100-den asa zańsyz mıgrant is-tússiz joǵalyp, 3 myńnan asa adam qaıtys bolǵan. Osydan soń Eýroodaq osy jyly 200 myńǵa jýyq adamdy Eýro­padan shyǵarýǵa buıryq berdi. Mamyr men tamyz aralyǵynda 25 285 adam elden shyǵarylǵan. Eýroodaq málimeti boıynsha 6 aıda Fransııadan – 3 870, Germanııadan – 3 710, Shvesııadan 3 185 adam jer aýdarylǵan. Al sáıkesinshe repatrıasııa boıynsha Fransııaǵa 30 myńnan asa, Germanııaǵa 10 myń, Grekııaǵa 6,5 myń adam oralǵan.

Sondaı-aq BUU 2025 jyldyń birinshi jartysynda mıllıonǵa jýyq sırııalyq bosqyn otanyna oralatynyn málimdedi. Sırııadaǵy bılik aýysyp el azamattary osyndaı mártebege ıe bolyp otyr. Endi kári qurlyq elderi sırııalyqtardyń pana suraýǵa qatysty ótinishterin qaramaı­dy. Sáıkesinshe qarjylaı syıaqy be­rip, Sırııa azamattaryn otanyna qaıta­rý úderisin jedeldetti. Jalpy, Sırııa­da azamattyq soǵys bastalǵaly 5 mln-nan asa adam kóship ketken. Olardyń kóbi Túrkııa, Lıvan, Iordanııaǵa turaqtaǵan.

Aıta ketsek, Sırııadaǵy azamattyq soǵystyń toqtaýyna Astanada Sırııa­daǵy jaǵdaıdy retteýge arnalǵan Astana úderisiniń mańyzy zor. Bıyl Astana halyqaralyq kelissózderdiń 22-raýndyn ótkizdi.

Eń qaýipti jol

IOM 2014 jyldan beri dúnıe júzinde 61 867 mıgrant ólimi tirkelgenin aıtty. Eń qaýipti kóshi-qon Jerorta teńizi, onda keminde 22 871 adam qaza tapqan. Ekinshi álemdegi eń qaýipti jol – AQSh-Meksıka shekarasy.

Leıborıstik partııa jetekshisi Kır Starmer basqaratyn Ulybrıtanııa úkimeti alty aı ishinde zańsyz mıgranttardy deportasııalaýdy 2018 jyldan bergi eń joǵary deńgeıge jetkizýge ýáde bergen edi. Osyǵan oraı shekarany nyǵaıtýǵa Ulttyq qylmyspen kúres agenttiginiń 100 qyzmetkeri jumyldyrylǵanyn habarlady eldiń ishki ister mınıstri Ivett Kýper. «Qylmystyq saýdamen aınalysatyn toptardyń» jolyn kesý jáne mıgranttardyń qaıyqpen ótýi­ne jol bermeý, mıgranttardy zańsyz jumys­qa alǵan nemquraıdy jumys berýshilerge qarsy sanksııalar jarııalady. Brıtandyq ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıyn­sha, mundaı sharalar barysynda Uly­brıtanııadan 14 389 adamdy shyǵarǵan.

Zańsyz ımmıgrasııamen kúres mıgranttardy sýmen tasymaldaıtyn bandalarmen kúresýge ýáde bergen Star­merdiń saılaýaldy naýqanynyń negizgi tarmaqtarynyń biri boldy. 10 jyldan asa ýaqyt boıy Ulybrıtanııa­nyń ár­bir úkimeti mıgranttardyń sanyn qys­qartýǵa ýáde berdi. Eýroodaqtan shyǵý­dy qol­daǵan brıtandyqtar bul el EO-nyń qy­sy­myna baılanysty ımmıgranttarmen qıyn­dyqtarǵa tap bolǵan. Biraq Brexit kómek­tespegen syńaıly. 2015 jyly bul elge ót­ken ımmıgrasııa 329 myń bolsa, ­2022 jyly 745 myń mıgrantty quraǵan. Osy­laı­sha, Ulybrıtanııa zańsyz mıgranttarmen kúresip keledi.