Qazaqstan hám Túrki álemi

Túrki álemine kelsek, qa­zirgi tańda bedeldi halyqaralyq bir­lestikke aınalǵan Túrki mem­leketteri uıymy­nyń (TMU) bizdiń eldiń bastamasymen dúnıege kelgeni barshaǵa málim. Osy oraıda 2009 jyly Túrkitildes mem­leketter­diń yntymaqtastyq keńesi (Túrki Keńesi) retinde negizi qalan­ǵan uıym­nyń eń birinshi sammıti 2011 jyly Almatyda uıymdastyrylǵany tegin bolmasa kerek.

2021 jyly ataýy ózgergen Túrki memleketteri uıymyna (hatshy­lyǵy Ystanbulda ornalasqan) Ázer­baı­jan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan jáne Túrkııa múshe bolsa, Túrikmenstan men Majarstan baqylaýshy mártebesine ıe. Sondaı-aq elimiz – Túrki álemine tıesili ózge de qurylymdardyń, atap aıt­qanda, Mádenıet mınıstrleriniń basyn qosatyn Túrksoı (hatshylyǵy Ankarada), parlamentaralyq ynty­maqtastyqty damytýymen aınalysatyn TúrkPA (hatshylyǵy Bakýda), bilim jáne ǵylym salasyn qamtıtyn Túrki akademııasy (hatshylyǵy Asta­nada) qurylýynyń negizgi bastamashysy.

Byltyr qarashada Astanada Qazaq­stan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalymen Túrki mem­leketteri uıymynyń H sammıti ót­ti. Memleket basshy­sy «Qazaqstan Túr­ki memleketteri uıy­myn odan ári damy­týǵa múddeli. Túrki yqpaldasty­ǵyn te­reńdetý – ortaq murat. Biz «Túrki ále­mi» atty jańa brendti dáripteýimiz kerek. Sonda ǵana túrki halyqtarynyń yn­ty­maǵy barynsha nyǵaıyp, áleýeti arta túsedi», dep málimdedi.

Uıymdy nyǵaıtyp, áleýetin arttyrý úshin Qazaqstan tóraǵalyǵy «Túrki álemi» damýynyń aldaǵy 10 jyl­­dyq kezeńin qamtıtyn basym­dyqtaryn aıqyndap berdi. «Turktime», ıaǵnı «Túrki dáýiri» degen uranmen ótken sammıtte Qasym-Jomart Kemeluly osy sóz­diń latyn­sha nusqasynyń ár árpinen bastalatyn tómendegideı segiz baǵy­tyn kórsetti: salt-dástúr (traditions), biriz­dendirý (unification), reformalar (reforms), bilim (knowledge), senim (trust), ınvestısııa (invesments), medıasııa (mediation) men energııa (energy).

Bıylǵy qarasha aıynyń basynda Bishkekte ótken sammıttiń ashylýynda (Qazaqstan tóraǵalyǵy qyr­ǵyz tarapyna tapsyryldy) sóz sóıle­­gen Qasym-Jomart Toqaev bul jıyn­nyń Túrki memleketteri uıymynyń 15 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr­ǵanyna nazar aýdardy. «Túrki mem­leketteri uıymy az ǵana ýaqyt ishin­de bedeldi qurylymǵa aınaldy. Onyń álemdik mártebesi artty. Bul – eń aldymen, berekeli birligimizdiń, ortaq kúsh-jigerimizdiń arqasy. Osy basqosý yrysty yntymaǵymyzdy odan ári nyǵaıta túsedi dep senemin», dedi Prezıdent.

Týra bir jylǵa sozylǵan Qazaq­stan tóraǵalyǵynyń barysynda 80-nen asa is-shara sátti júzege asyryldy. Eń mańyz­dylary retin­de V Dúnıejúzilik kósh­peliler oıyn­­darynyń ótkizilgenin, Ortaq túrki álipbıi úlgisiniń kelisilgenin, Túrki ınvestısııalyq qorynyń óz jumysyn bastaýyn, «Turan» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn qurý boıynsha tıisti rásimderdiń aıaqtalǵanyn atap ótýge bolady.

Buǵan qosa elimizdiń bastamasymen Túrki memleketteri uıymy­­nyń, son­daı-aq jalpytúrkilik qury­lym­­dar­dyń (Túrksoı, TúrkPA, Tú­rik akademııasy, t.b.) týla­ry ýnı­fıkasııalandy. Elimiz úshin ma­ńyzdysy, týlardyń túsi Qa­zaq­­stannyń memlekettik týynyń tú­sine sáıkestendirildi. Qazaqstan tara­pynyń taǵy bir qomaqty úlesi retinde Túrki memleketteri uıymy janyn­da múshe elderdiń turaqty ókilderin taǵaıyndaý erejesi retteldi. Osy ar­qy­ly TMU hatshylyǵy men múshe mem­leketter arasynda koordınasııa jaq­saryp, uıymnyń halyqaralyq bedeli artatyny sózsiz.

Atalǵan is-sharalardyń negizgi­leri­ne toqtalsaq, Astanada 8-13 qyrkúıek aralyǵynda ótken V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary (5th World Nomad Games) Túrki álemi ǵana emes, dúnıejúzi aýqymyndaǵy orasan zor saıası máni bar etnosporttyq, má­de­nı-ımıjdik is-shara bolǵany daýsyz. Tórt­kúl dúnıeniń – Amerıkanyń kov­boı­larynan bastap, Aýstralııanyń abo­rıgenderin, Skandınavııanyń vı­kıngileri men Afrıkanyń ókil­derin qamtıtyn 89 elden 2 myńnan asa sportshy qatysqan álemdik etnosport dodasyn shyn máninde olımpıadalyq ­oıyndar ispettes, ıaǵnı «Nomadıada» dep ataýǵa turarlyqtaı.

Ortaq álipbı máselesine kelsek, memleket basshylarynyń tapsyrmasy boıynsha Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen múshe elderdiń til­shi ǵalymdary arnaıy komıssııa qu­ryp, Qazaqstan tóraǵalyǵy aıasynda birneshe ret bas qosty. Nátıjesinde,  ár­bir túrki tiliniń erekshelikteri eske­rilgen, jalpy 34 áripten turatyn latyn grafıkasyna negizdelgen ortaq álipbıdiń úlgisi kelisildi. Bul rette aıta ketetin jaıt, kópshilik qaýym bul aqparatty jaqsy qabyldap, en­di barlyq túrki memleketi osy álip­bıdi qoldana bastaıdy dep oılap júr. Alaıda mamandardyń, sonyń ishin­de Túrki akademııasy ókilderiniń pa­ıym­daýynsha, komıssııa músheleri bar bol­ǵany álipbıge qatysty bir she­shim­ge kelip, kelisilgen ortaq nus­qany TMU elderiniń qarastyrýyna usy­nyp otyr. Mundaǵy negizgi maqsat – týys­qan tilderimizdiń álipbılerin biriz­dendirý jáne júıelendirý. О́ıtkeni búgingi tańda túrkitildes elder latyn grafıkasynyń túrli nusqalaryn qol­danyp júrgendikten, bul jaǵdaı bir-birimizdi túsinýde qıyndyq týǵyzyp jatqany belgili. Al usynylǵan ortaq álipbı nusqasyn qabyldaý – ár eldiń óz erkinde.

Qazaqstan negizgi bastama­shy­la­ry­nyń biri sanalatyn Túrki ınvestı­sııalyq qory – túrki memleketteriniń ekonomıkalyq yqpaldasýynyń alǵash­qy qarjy ınstıtýty. Jarǵylyq kapıtaly 1 mlrd dollardy quraıtyn qor­dyń jumysynda múshe elderde mańyz­dy salalardaǵy ortaq ınfraqurylym­dyq jobalardy qarjylaı qoldaý máse­lesine basa nazar aýdarylady.

Elimizdiń mańyzdy bastamalary­nyń biri – «Turan» arnaıy ekonomıka­lyq aımaǵyn qurý. 2022 jyly TMU Samar­qandaǵy sammıtiniń sheshimimen Túrki áleminiń rýhanı astanasy Túrkistan qalasynda qurylǵan bul arnaıy aımaq óz qatysýshylaryna, birinshi kezekte túrki memleketteriniń ınvestorlary­na 2043 jylǵa deıingi merzim aralyǵyn­da salyqtardan bosatý, kedendik je­ńildikter jáne tegin jer telimderin berý sııaqty erekshe quqyqtyq jaǵdaı jasaıdy. Atalǵan mańyzdy jobanyń júzege asýy Qazaqstannyń ǵana emes, Ortalyq Azııa elderiniń, búkil túrki áleminiń órkendep damýyna sony serpin bereri sózsiz.

Qoryta kelgende, elimizdiń kóp­vek­torly saıasatynda baýyrlas túrki mem­leketterimen tyǵyz qarym-qaty­nastardy odan ári nyǵaıtý – basym ba­ǵyttardyń biri. Ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńistiginde qalyptasqan kúrdeli geosaıası jaǵdaıda, álemdik deńgeıdegi alpa­ýyt memleketterdiń ózara teketiresi ýshy­ǵyp turǵan kezinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Orta derjava» (Middle Power) týraly tujyrymda­ma­sy­­­nan týyndaıtyndaı, Qazaqstan­­nyń sal­­maq­ty jáne mámilegerlikke beıim beı­bit­­súı­gish saıasaty óz tıimdili­gin kór­setip ­jatyr. Bul rette Túrki álemi­men turaqty baılanysty jalǵas­tyrý álemdik ózge kúsh ortalyqtary­nyń elimizge yqtımal yqpalyna mańyzd­y teńgerimdi saqtaýdyń kepili bolmaq.

Erjan MUQASh,

Túrki memleketteri uıymy bas hatshysynyń eks-orynbasary