Álemdik deńgeıdegi ǵalym

Búginde Qazaq ulttyq ýnı­versıteti «QS World University Rankings 2025 (QS WUR)» halyq­aralyq reıtıngine kiretin álemdik TOP-200 joǵary oqý oryn­darynyń qataryna endi. Bul jetistikke oqý orny bir kúnde qol jetkizgen joq. Onyń negizi ótken ǵasyrdyń 60-jyldary qalandy. Osy jyldary ýnıversıtette ǵylymı kadrlardy daıarlaý isi qarqyndy damyp, zertteýlerdi ilgeriletýge mán berildi. Irgeli ǵylymdy jan-jaqty oqytý úshin kafedralar ashylyp, serpindi damý jolyna tústi. Osylaısha, Qazaq ýnıversıtetiniń bolashaqtaǵy bıik mejelerge jetýine negiz qalanyp, onyń ǵylym men bilim salasyndaǵy abyroıyn arttyrýǵa múmkindik jasaldy.

Ýnıversıtettiń jaratylystaný ǵylymy salasyndaǵy sony ózgerister, ásirese teorııalyq pen eksperımenttik fızıka, hımııa jáne bıologııa zertteýleriniń damýymen erekshelendi. Sol kezeńde osy salalardaǵy ǵalymdar men ınjenerler, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndaryna oralyp, ǵylymnyń jańa baǵyttaryn damytýǵa bilek sybanyp, belsene kiristi.

Osy tusta keńes odaǵynyń Ǵy­­lym akademııasy Sibir bólim­shesi men Novosibir ýnıversıte­­tin quryp, jas ǵalymdardy tár­­­bıe­leý men jańa ǵylymı mek­tep­terdi qalyptastyrýǵa aıryq­sha kóńil bóldi. Osy ýnıversıtetke shaqyrylǵan talantty stýdentterdiń qatarynda keıin álemdik deńgeıdegi ǵalym atanǵan otandyq zertteýshiler de boldy. Solardyń ishindegi orny bólek tulǵanyń biri – akademık, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Fazylhan Báıimbetov. Ol qaısarlyǵymen, eńbekqorlyǵymen, tabıǵı talantymen elimizde ǵana emes, álemdik ǵylymda tanyldy. Bul – biz úshin erekshe maqtanysh. Fazekeń Novosibir ýnıversıtetinde aty ańyzǵa aınalǵan ǵalymdar M.A.Lavrentev, S.L.Sobolev, R.Z.Sag­deev, V.L.Kantorovıch sııaq­ty akademıkterdiń senimine ıe bolyp, sol ortada ózin moıyndatty. Orys tilin jedel ıgerip, ozyq bilimimen ustazdarynyń iltıpatyna bólendi. «Eshkimnen kem bolmaýǵa tıistimin degen na­mysqa negizdelgen eńbek­tiń jáne qalaı talpynyp júr­genim­di baǵalaǵan oqytýshyla­rym­nyń arqasynda Novosibir ýnı­ver­sıtetiniń tarıhynda bi­rinshi Lenındik stıpendıat bol­dym», dep jazǵan edi Faze­keń ómirbaıandyq eńbeginde. Báıimbetovtiń bul jetistikteri naǵyz fenomen retinde ǵylym tarıhynda óz ornyn aldy.

Fazylhan Báıimbetovtiń tulǵa bolyp qalyptasýyna týǵan jeri – Torǵaı óńiriniń orny bólek. Aqyn Ǵafý Qaıyrbekov: «...Torǵaıdyń ózinen-ózi týraly ańyzy ósip ketken ólke, dańqy ozyp ketken dala» dep beker aıtpaǵan. Shyndyǵynda, Torǵaıdan shyqqan tarıhı tulǵalardy tize bastasań, sanynan jańylasyń. Osyndaı tarıhı jerde týǵan Fazekeń jasynan bilimge qushtar bolyp ósti. Onyń ómir joly týǵan jeriniń tektiligi men jeke talpynysynyń jemisi retinde ult ǵylymynyń bıik shyńyn baǵyndyrǵan dara tulǵalyq úlgisin qalyptastyrdy.

Fazylhan Báıimbetov – álem­dik deńgeıdegi qazaqstandyq plaz­ma fızıkasy mektebiniń negi­zin qalaǵan kórnekti fızık-teore­tık. Onyń osy saladaǵy zertteý­leri ǵylymǵa eleýli úles qosyp, «Idealdy emes plaz­madaǵy matema­tıkalyq model­deý» jáne «Joǵa­ry tempera­týraly tyǵyz plaz­manyń psevdo­potensıal­dyq teo­rııasy» atty monografııalaryn­da, son­daı-aq 500-den astam ǵylymı maqala­larynda baıandalǵan.

Joǵary oqý oryndary maman­darynyń nomenklatýrasyna jańa mamandyqtar engizý týraly KSRO joǵary oqý oryndary mınıstrligi men KSRO Ǵylym akademııasynyń qaýlysyna sáıkes jáne sol kezdegi QazMÝ rektory, akademık О́.A.Joldasbekovtiń qoldaýymen 1983–1984 oqý jylynda fızıkany oqytý ádistemesi kafedrasy janynan plazma fızıkasy boıyn­sha mamandyq ashýǵa ruqsat alǵan. Osylaısha plazma fızıkasy boıynsha joǵary bilikti mamandar daıarlaý maqsatynda ol optıka jáne plazma fızıkasy kafedrasyn ashyp, ony 20 jyl boıy basqardy. Kafedrany fakýltet deńgeıinde aldyńǵy qatarǵa shyǵardy. Osy kezeńde kafedradan kóptegen ǵylym doktory men kandıdaty daıyndalyp shyqty. Ǵalym ózi negizgi pánderden dáris oqyp, bilim sapasyn jańa deńgeıge kóterdi.

Osy oraıda akademık T.Qojam­qulovtyń kelesi aıtqanyn tilge tıek ete keteıik. «Fazekeń jas talanttardy jaqsy tanıtyn. Ási­rese fızıka plazmasy boıynsha zertteýler júrgizýge basqa kafedralarda oqıtyn stýdentterdi tartyp, olardyń arasyndaǵy eń daryndardy ǵylymmen aı­nalysýǵa úgittep otyratyn. Ol «Plazma fızıkasyna kirispe», «Idealdy emes plazmanyń fızıkasy», «Plazmanyń elektr dınamıkasy» sekildi pánderdi bolashaq mamandarǵa ázirlep, engizdi. Bul orasan zor eńbek edi. Shynaıy tyń ıgerýshi sııaqty tynymsyz jumys istedi. Osy erekshe qasıeti, Qudaıdan berilgen jańashyldyǵy Fazylhandy ǵylymda óz jolyn ashqan kóshbasshy etti».

Búginde bul kafedra ýnı­ver­sıtettegi eń úzdik bólim­niń biri. Onyń negizinde qalyp­tasqan dástúrler ulttyq ýnıver­sıtetimizdiń keleshektegi irgeli jetistikterine senimdi negiz bolary anyq.

Fazylhan Báıimbetovtiń ǵalym ári pedagog retinde qalyptasýy onyń Novosibir ýnıversıtetinde alǵan biliminen keıin, 38 jyl taban aýdarmaı eńbek etken ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi qyzmetinen bastaý alady. Osy ýaqyt ishinde ol dosenttik dárejeden kafedra meńgerýshisi, eki márte prorektor laýazymyna (oqý jumysy jónin­degi, ǵylymı jumys jáne halyq­aralyq baılanystar jó­nindegi) deıingi qyzmet jolynan ótti.

Búginde akademık Báıimbe­tov jetekshilik etken plazma fızıka baǵytyndaǵy ǵylymı mek­tep – álemdik deńgeıdegi be­deldi ortalyqtyń biri. Bul mek­teptiń aıasynda 20 professor, ǵylym doktory, 100-den astam ǵy­lym kandıdaty men fıloso­fııa doktory daıyndaldy. Qazir olar osy saladaǵy úzdik jetistik­ter­di jalǵastyryp keledi. Shyn má­ninde, F.Báıimbetovtiń jetek­shi­ligimen qurylǵan ǵylymı baǵyt otandyq ǵylymnyń álemdik arenadaǵy orny men yqpalyn aıshyqtaı tústi.

Birtýar akademıktiń eń iri je­tistigi dep dúnıejúzi moıynda­ǵan plazma fızıkasy boıynsha elimiz­de ózi qalyptastyrǵan ǵy­ly­mı mektebin aıtar edim. Qa­zir ǵa­lymnyń ózi oılap tapqan teńdeýleri men modelderi AQSh, Germanııa, Fransııa, Japonııa jáne Koreıa ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtarynda júıeli zerttelý ústinde. «Báıimbetov teńdeýi» men «Báıimbetov potensıaldary» uǵymdary álemdik ǵylymı qaýymdastyqtyń qa­lyp­ty termınologııasyna aınaldy. Bul tuǵyrly tulǵa eńbe­gi­niń halyqaralyq deńgeıde moıyn­dalǵany dep bilemiz.

Sonymen qatar 2015 jyly akademık shákirtteri elimizdiń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty atandy. Bul – Báıimbetov mek­tebiniń ǵylymǵa qosqan úlken úlesi. Búgingi tańda onyń shákirt­teri akademık T.Ramazanov basta­ǵan Iý.Arhıpov, Q.Jumaǵulova, A.Dáýletov, A.Júkeshov, S.Qoda­nova, M.Ǵabdýllın, M.Dosbolaev, M.Muratov jáne basqalary otan­dyq ǵylymnyń damýyna mol úles qosyp keledi.

Fazekeń «fızıkter men lırıkter» dáýiriniń ókili retinde ǵylym men ónerdi ǵajap úılestire bilgen tulǵa edi. Ol óz oıyn tek ǵylymı eńbeginde ǵana emes, qara sózben de, óleńmen de sheber jetkizetin. Bul qasıeti onyń jan-jaqty bolǵanyn kórsetedi. Mysaly, óziniń myna bir óleń joldarynda naǵyz eńbek adamynyń ustanymyn bylaısha sýrettegen:

Eńbek – ómir, negiziń

Degen uly fálsafa,

Sútimenen anamnyń

Sińdi meniń qanyma.

Qyzý eńbek maıdanyn.

Kórip óstim ylǵı da,

О́mir shamyn jaǵatyn

Jasampaz eńbek qana.

Shyndyǵynda, aıryqsha ja­ratylǵan azamattyń ǵylym jo­lyn­daǵy ǵıbratty ǵumyry óz hal­qyna qaltqysyz qyzmet etýdiń eren úlgisi boldy. Budan jas ur­paqtyń alatyn tálimi mol.

Fazylhan Báıimbetov óz shańyraǵynyń máýeli báıteregi edi. Zaıyby Roza Súleımenqyzy ekeýi Nurlan, Aıgúl, Baıan syndy ul-qyzdardy, Marǵulan, Dana, Teńiz, Alan, Láılá sekildi nemere-jıenderdi tárbıelep, eleýli zııaly áýlet qalyptastyrdy.

Zulqaıyr MANSUROV,

professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti  aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy