Kózqaras maıdany

Jalpy, adam boıyndaǵy qos­tulǵalyq máselesi – osy kúnge deıin ádebıette jan-jaq­ty qyrynan qalam jetken ta­qyryptardyń biri. Ulttyq dramatýrgııada da utymdy tájirıbe úlgileri bar. Sonyń biri de biregeıi – jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Teketires» dramasy. Ondaǵy Aqtan men Qaratan tartysy da osy jaqsylyq pen jamandyq, izgilik pen zulymdyq arasyndaǵy arpalys pen aıqas­tyń, sol arqyly adamdar ara­syn­daǵy qarym-qatynastyń, túrli minez qaıshylyǵy men qaqtyǵysyn minsiz músindeıdi. Tólen Ábdik te «Parasat maıdany» povesi arqyly paryqty oılar aıtady. Muhtar Maǵaýınniń «Jarmaǵyn» kezinde jata-jastana oqymaǵan oqyrman sırek. Al álem ádebıetinde mundaı mysal­ kóp. Sebebi sýretkelik ónerdegi aıtýly formanyń qaı janr, qaı úlgide de utymdy tusy mol.

Osy erekshelikti eskersek, qaı kezde de jańashyldyqqa jany qushtar, oıly da tereń taqyryptarǵa batyl baratyn rejısser Gúlsına Mırǵalıeva «Parasat maıdanyn» sahna tiline kóshirýdi kózdepti. Árıne, bul jańa­lyǵyn alǵash estigende biz ǵana emes, tipti avtor­dyń ózi tańyrqaǵanyn jasyrmady. Ony premera kúni sahnaǵa kóterilgen qalamger de rııasyz kóńilimen rızashylyǵyn jetkizip turyp jaıyp saldy:

«Qoıylymdaǵy rejısserdiń jańashyl izdenisterin, sahna arqyly obrazǵa toly astarly, beıneli oı aıta bilgenin kórip, shyn máninde, tánti bolyp otyrdym. Akterlerdiń oıynynda da jasandylyq joq, bári janyn salyp shynaıy ról týdyryp júr. Osy úshin de teatr ujymyna, premeraǵa jınalǵan barshańyzǵa  aıtar alǵysym sheksiz.  О́zderińiz de kýá bolǵandaı, sahnada sana­ǵa, oıǵa salmaq túsiretin kúr­deli kórinister kóp. Keıde tipti qarapaıym kórermenge túsi­nik­sizdeý de bolýy múmkin. Son­dyqtan meniń bir ǵana  aıtarym, bul qoıylymǵa kórermen «Parasat maıdanyn» oqyp, aldyn ala daıyndalyp kelse áser budan da kúshtirek  bolary sózsiz», dedi Tólen Ábdik.

Iá, shynymen de, adam mine­ziniń túrli qaltarysyn tereńnen hám jiti zerdelegen psıhologııalyq týyndy kórýshisinen de qyraǵylyq pen sergektikti talap eteri haq. О́ıtkeni «Parasat maıdany» — adamnyń rýha­nı bıigine jetý jolyndaǵy kúresin beıne­leıtin, kórermendi oılandyratyn, ómirdiń shynaıy mánin izdeýge jeteleıtin týyndy. Ásirese sahna kórgen týyndynyń tabıǵa­tyn tereń tanyp, qundylyǵyn uǵyp, qaımaǵyn qalqý úshin de parasattylyq aýadaı qa­jet. Spektakldiń negizgi ózegi — adamnyń óz-ózimen kúre­si, qoǵamdaǵy moraldyq qundy­lyqtardyń joǵalýy hám aqı­qat tereńine úńilý. Al basty keıipker — jalǵyzdyq pen ishki qaı­shylyqtyń qurbanyna aınalǵan jan. Ol adamdar arasyndaǵy ádiletsizdikke qarsy ún qatyp, qoǵamnyń qatal júıesine qar­sy turýǵa tyrysady. Sol arqy­ly kórermenin rýhanı qundy­lyqtar men materıaldyq álem­­niń qaıshylyqtary, adam bol­mysynyń kúrdeliligi, jaqsylyq pen jamandyqtyń arajigin ajyratý máseleleri týrasynda oılandyrady.

«Jazýshy aǵamyz Tólen Ábdiktiń shyǵar­mashylyǵy qaı kezde de meni qyzyqtyra­tyn. «Parasat maıdanyn» qoıýǵa kiri­sýim sol qurmetti odan saıyn arttyra tústi. Men bul spektakl arqyly psıhıkalyq aýyt­qýy bar adamdardyń ómirin emes, búgingi bizdiń qoǵamnyń túrli jaǵdaıyna da ózimniń azamattyq kózqarasymdy bil­dir­gim keldi. Sebebi adam tabı­ǵaty qyzyq qoı. О́zin saýmyn dep sanaıtyn adamnyń ishinde de túrli tolqynys pen bir-birine qarama-qaıshy  san alýan minez ómir súredi, ıaǵnı adam bolmysynyń ózi – túpsiz tereń tuńǵıyq. Qalaı desek te, psıhologııalyq spektakl qoıýdyń óz qıyndyǵy bar. Biraq shyǵarmashylyq quram meniń oıymdy tolyq túsindi. Sonyń arqasynda az ǵana ýaqyt ishinde osy qoıylymdy ómirge ákeldik»,  dep aǵynan aqtaryldy qoıýshy rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Gúlsına Mırǵalıeva.

Rejısser pikirimen biz de tolyqtaı kelisemiz. Bir-birin tereńnen uǵysyp, jiti túsinis­ken ujym úzdik ansambldik birlikte jymdasa júrip jaqsy qoıylymdy jaratyp shyǵypty. Ásirese basty róldi somdaǵan akter Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurken О́teýilov pen rejısser Gúlsına Mırǵalıevanyń tamasha tandemi spektakldiń negizgi júgin kó­terip, «Parasat maıdanynyń» kórkemdik bıikte bederlenýine jol ashqan. Buǵan deıin de Abaı, Gamlet, Iаgo syndy túrli tereń keıipkerlerdi kemeline keltire keıiptep júrgen akter osy joly ózin naǵyz psıhologııalyq róldiń has sheberi ekenin kórsete bildi. Beıne tabıǵatynyń tolyq ashylýyna, sondaı-aq jarmaq Beıtanystyń jartysyn somdaǵan jas akter Marǵulan Namenov sheberligi men sahna­daǵy plastıkalyq erkin­digi kóńil­ge qurmet ornyqtyrdy. Ár róline qashanda úlken jaýap­kershilikpen keletin akter Nur­ken bul joly da sol bıi­gi­nen túsken joq. Bul – sózsiz qoıy­lymnyń jeńisi.

Spektaklde parallel jú­rip otyratyn ekin­shi jeli – avtordyń «Oń qol» shyǵar­masyndaǵy Alma men dárigerdiń oqıǵasy. Bir aýrýhananyń ishinde órbip jatqan qos oqıǵa hám onyń aınalasyndaǵy akterler pa­rasat maıdanyna túsken adam­nyń ishki jan dúnıe qatpar­laryn tereńnen tolǵady. Shyny­men de, uly Maǵjan aıtpaq­shy, teńiz tereń emes, adam­nyń jany tereń eken. Al mı­dyń ıgerilmegen múmkindigi qansha­ma? Onyń túbine jetý áste múm­kin emes. Sondyqtan bolsa kerek, ózge túgil adam óziniń jan áleminde bolyp jatqan túrli qubylystyń jumbaǵyn sheshýge áli de qaýqarsyz. Tu­la boıynda tirshilik kesher túrli minezdiń tabıǵatyn taný da keıde aqıqat aýylynan alys kórinetini bar. Biraq qalaı desek te, árqaısysymyzdyń boıymyzdaǵy bir-birimen tartysyp, teketireske túsip jatatyn «qostulǵalyq sındromy» búgin bolmasa da áıteýir birde oıanary anyq. Máselen, ishimiz jylap turyp, syrtymyz óp-ótirik kúlýi, bolmasa keıde bilip-bilmeı bir pendelik áreketke baryp, sońynda «meni shaıtan azǵyrdy» dep ózimizdi aqtaýǵa tyrysatyndyǵymyz da adam boıyndaǵy jumbaǵy sheshilmegen osyndaı tylsym jaǵdaılardyń saldary bolsa kerek. Mine, minezdegi osy tektes túrli qubylýdy sýretkerlik sana bıiginde saraptaýda rejısser tabysty sheshim taba bilgen. Arnaıy keńesshi retinde dáriger-rezıdent psıhıatr maman Kamıla Jırenbaevamen birlese ju­mys isteýi de qoıy­lym­nyń shynaıylyǵyn, nanym­dylyǵyn arttyrǵan. Ssenog­rafııa, jaryq, mýzyka, plastıka men qostıýmder arqyly sheshilgen túrli forma da óziniń sımvol men metaforaǵa toly beıneli astarymen birden óz atmosferasyna elitip alyp ketedi. Jarmaq keıipkerdiń qostulǵalyq tabıǵatyn berýde tabylǵan maskalyq sheshimder, aına men jaryqtyń, dybystyń sátti oınatylýy da kórermen kóńilin qozǵamaı qoımaıdy.

Barlap qarasańyz, sahnada da anaý aıtty alyp jı­haz, aýrýhananyń zildeı temir tó­sekteri men basqa da esepsiz buıym­dary joq. Biraq shartty­lyqpen sheshilgen utqyr sheshim­der, mınımalıstik bezendirilý – munyń barlyǵy da spektakldiń kórkemdik boıaýyn qalyńdatyp, atkerlerdiń ishteı tereń ashylýyna múmkindik bergen. Alma beınesinde qos quramda óner kórsetken Eńlik Aıymǵazy men Dınara Egýbaeva, dárigerler – Nursultan Esen men Zańǵar Ábenov, anasyn keıiptegen Memlekettik syılyqtyń laýreaty Altynaı Nógerbek pen Janar Qasymova, medbıkeler – Aıkórkem Turanova men Gaý­har Ismaıylqyzy izdenisterin de aıryqsha atap ótkimiz keledi. Ásirese plastıkalyq kórkem qımyly men psıhologııalyq ról somdaýdaǵy tereń tebirenisimen erekshe este qalǵan Alma beınesindegi Eńlik Aıymǵazy­nyń ról saraptaýdaǵy sezimtaldyǵy kórýshisin áserlendirmeı qoımaıdy. Sol sekildi ózin fılosof sanaıtyn naýqas – Gúlbarshyn Qylyshbaı, professor – Ashat Sultan, óziniń paıǵambar ekenine sengen keıipker – Dastan Álim, ótkendi izdeýshi – Nurbek Sezhan, Nur­han Qosanov, polısııa qyzmetkeri – Rýslan Álıshev beıneleri –  kópshilik sahnada bolsa da qoıylymnyń kórkemdik sapasyna sátti qyzmet etken tabysty rólder. Osy qatarda ınssenırovka avtory Mıras Ábil,  sahna jáne kos­tıým sýretshisi Shynar Elembeva, jaryq qoıý boıyn­sha sýretshi Azamat Bekbembetov, horeograf Karına Jırembaeva, dybys rejısseri Lázzat Qystyqbaeva eńbegi de qoshemetke laıyq.

Toqeterin túısek, eki kún qatarynan qos quram oıynyn salystyra tamashalaǵandaǵy baıqaǵanymyz – Ulttyq teatrdyń shyǵarmashylyq quramy shyn máninde babynda eken. Mazmuny tereń, qoıylýy qıyn shyǵarmalardyń ózine batyldyqpen baryp jáne sodan tabysty nátıje kórsete bilgen talantty trýppaǵa «Qoshemet!» deıik endeshe!