Teatr tynysy: kásibı synshylar baǵasy

– Anar Saıymjanqyzy, marapat­taý saltanaty óz deńgeıinde ótti dep oı­­laısyz ba? Osy oraıda, jetekshi re­tinde birlestiktiń atqaratyn basty maq­saty men mindetterine toqtala ketseńiz?

Anar ERKEBAI: Jyl syńyn­da dás­túrli túrde ótkiziletin «Qa­zaqstan teatr synshylary bir­lestiginiń» «Synshylar júldesi» marapattaý keshi elimizdegi teatr­ salasynyń eń úzdik jetistikterin dárip­tep, shyǵarmashylyq qaýym­das­tyqqa jańa serpin berý maq­sa­tyn­da uıymdastyryldy. «Qa­zaq­stan teatr synshylary birlestigi» – teatr óne­riniń sapasyn arttyrý, synshylyq mádenıetti damytý jáne teatr, synshy men kó­rermen arasyndaǵy baılanysty tereńdetý maqsatynda qyzmet etetin mańyzdy uıym. Bul bir­lestik elimizdiń teatr ónerindegi úzdik jumystardy anyqtaýdy bas­ty maqsat etip qoıǵan. Teatr synshylarynyń kásibı deńge­ıin kóterip, otandyq teatrdy halyqara­lyq arenada tanytý – osy birlestiktiń negizgi baǵyttarynyń biri. «Synshy­lar júldesi» syndy marapattar arqyly ónerpazdardy qoldap, teatr óneriniń damý jolyna úles qosyp keledi. Mysaly, bıylǵy jyly biz, synshylar 109 jańa premerany kórip, talqyladyq. Osy qoıylymdardyń negizinde jyl úzdik­teri anyqtaldy.

Sondaı-aq bizdiń bas­ty­ ju­mys­y­myzdyń biri – teatrlarǵa arnaıy saýalnamalar jiberip, monıtorıng júrgizý. Osy saýal­na­malardyń nátıjeleri sahnada qysqasha kórsetilip, tolyq nusqasy teatrlardyń elektrondyq poshtasy­­na joldandy. Bıylǵy monıtorıngke 70 teatr­dyń 53-i jaýap berdi. Osy saýalnamalardan alynǵan málimetterge sáı­kes 2024 jyly 262 premera qoıylyp, ony 175 rejısser sahnalaǵan, 124 sýretshi ssenografııa men kostıýmderin jasasa, 90 maman horeografııamen aınalys­ty. Gastroldik sapar boıynsha eń joǵa­ry paıyzdy M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq ­teatr ıelendi. Al Aqmola oblystyq orys drama teatry sheteldik festıvaldar­ǵa eń kóp qatysqan teatr bolyp shyqty. ­Eń jıi qoıylǵan shyǵarmalar qataryn­da B.Soqpaqbaev pen A.P.Chehovtyń týyndylary tur. Bul sandyq kórsetkish­­ter teatrlardyń baǵyty men repertýar­lyq saıasatyn, dramatýrg, rejısser, sýretshi, kompozıtorlardyń arasynda suranysqa ıe tulǵalar ekenin kórsetedi. Jyl saıyn ótkiziletin monıtorıng­tiń nátı­jeleri qazir teatrtaný salasyn­da­ǵy ǵylymı zertteýlerde, magıstrlik jáne doktorlyq dıssertasııalarda keńi­nen qoldanylyp, ǵylymı aınalymǵa engizilip jatyr.

– Bul júlde jyl saıyn teatr sa­la­­syndaǵy úzdikterdi anyqtaýdyń tu­raq­ty dástúrine aınalady dep kútýge ­bola ma?

– Iá, biz bul jumysty toqtat­paı jal­ǵastyra beremiz. Jyldan jylǵa teatr­tanýshylarmen qoıan-qoltyq jumyc jasap júrgen teatrlardyń sany ar­typ keledi. Birlestiktiń maq­saty – teatr óne­riniń mańyzdyly­ǵyn aıqyndap, sala mamandaryn yntalandyrýdyń zama­naýı ári kórkem úlgisi deńgeıine kóte­rý. Basty mindet – teatrdyń qoǵamdaǵy ornyn aıshyqtaý, onyń shyǵarmashy­­lyq áleýetin arttyrý jáne teatr salasy­nyń oń baǵytyn qalyptastyrýǵa úle­simizdi qosý. Sonymen birge bir jyl ishindegi teatr ónerinde bolyp jatqan jańalyqtardy, jańa esimderdi anyq­tap, jetistikterin kópshilikke tanystyrý. Bizdiń oıymyzsha, jyl sońynda osyndaı qorytyndylar jasaý teatr óneriniń qaı baǵytta damyp bara jatqany týraly oıtamyzyqqa, saraptamalar qurǵaq statıstıkadan bólek, jańa sapalyq nátıjelerge bastaıtyn teatr mamandaryna oı salary sózsiz.

– Júlde ıegerlerin tańdaý barysynda qandaı krıterııler basty na­zarǵa alynady?

Baqyt NURPEIIS: Birinshi krıterıı, teatr synshylary bir jyl ishinde qoıylǵan spektaklderdi sahnadan óz kózderimen kórýi kerek. Búgingi tańda respýblıkamyzdyń kóptegen teatry óz premeralaryna teatr synshyla­ryn arnaıy shaqyryp, talqylaý uıym­dastyrady. Sonymen qosa, elimizde jy­lyna birneshe ret halyqaralyq, res­­pýb­lıkalyq, aımaqtyq, teatrishilik deń­geı­degi teatr festıvaldary ótki­ziledi. Buǵan kóbinese keıingi jyldary shyqqan spek­taklder qaty­sady. Osy festıvaldarda qazy­lar alqasynyń múshesi bolyp qatysatyn teatrtanýshylar min­detti túr­de Birlestiktiń ata­lymdaryna la­ıyq jumystardy bel­­gilep otyrady. Ekin­shi krıterıı, respýblıkamyzdaǵy bar­lyq kásibı teatrdyń (memlekettik jáne táýelsiz) jumystaryn múm­kindigin­she tolyq qamtý; úshinshi krıterıı, Qazaqstan teatrlarynyń álemdik teatr keńisti­gin­degi damý, órkendeý konteksindegi or­nyn baǵamdaýda bir jyl ishinde jaryqqa shyqqan spektaklderdiń kórkemdik erek­shelikterin kásibı saralaý arqyly «Jyl qoıylymy», «Jyl mono­spektakli», «Jyl akteri», «Jyl rejısseri», taǵy basqa ju­mys­tardy anyqtaý.

Júlde ıelerin tańdaýda úmit­­kerlerdiń kásibı biliktiligi men sheberlikteri bas­ty nazarǵa aly­na­dy. Sonymen qosa, ár­bir atalymǵa tańdaýdyń ózindik talap­tary bar. Mysaly, «Jyl akteri» atalymyna usynylǵan akter­ myna krı­terııler boıynsha tań­dala­dy: túr­lenip, beıne jasaý; roldiń janr­lyq erek­sheligin ajyrata bilý; akter oıy­nyn­daǵy tildiń baılyǵy, dybystyń anyq­tyǵy; mýzykalyq-horeografııalyq ıkem­diligi; yrǵaqty sezinýi; oqıǵa je­li­sin­degi qımyl-qozǵalystary, is-áreketteri, ym-ısha­ralary, oı-sezim aıshyqtary, júris-tu­rystarynyń ózara qabysýy; sahnalyq tar­tymdylyǵy (aıqyndylyq, sah­nadaǵy serik­testerimen ortaq til tabysa alýy, kó­rer­menderdi tarta bilýi t.b.) bolýy shart.

– Sizderdiń baǵalaryńyz ádil ári ashyq bolýy úshin qandaı mehanızmder qoldanylady?

– Teatr synshylary birlestiginiń músheleri jyl sońynda jeke-jeke saýalnama toltyryp, úzdik degen jumys­tardy belgileıdi. Odan keıin sonyń qorytyndysy boıynsha jınalys ótki­zi­ledi. Árbir atalymǵa usynylǵan úmit­kerlerdiń aty-jónin irikteý bastalady. Mysaly, «Jyl akterin» tańdaý úshin barlyq saýalnamadaǵy jaýaptar qara­lady. Solardyń arasynan sah­na­daǵy jumys­tary kórneki shyqqan on akter irik­telip, talqylaý barysynda bir akterdiń esimi anyqtalady. Bul jumys bir aıǵa deıin sozylyp, ár ata­lymǵa usynylatyn óner­pazdardyń jumystary taldanady. Birlestiktiń bar­lyq múshesiniń pikirleri tyńdalyp, qorytyndy she­shim daýysqa salý nátı­jesi boıynsha júzege asyrylyp, hattamamamen bekitiledi.

– Teatrlar tarapynan sizder­diń ju­mystaryńyzǵa degen qy­zyǵý­shy­lyq pen qoldaý qansha­lyq­ty baı­qa­lady?

– Teatr synshylary – teatrdyń bir bólshegi. Onyń qoǵamdaǵy róli akterlerden, rejısserlerden, dramatýrgter­den kem emes. Búgingi tańda álemdik teatr­ ónerinde synshylar teatrdyń tarıhyn jasap shyǵatyn shejireshi-ǵalym ǵana emes, teatrdyń jumysyn nasıhat­taı­tyn jarnamashyǵa da aınalyp­ ketti. Bizdiń maqsatymyz bir jyl ishinde respýb­lıka­myzdyń teatr ónerinde qandaı je­tistik­ter bolǵanyn keńinen nasıhattaý. Sondyq­tan da, elimizdegi kópte­gen teatr­ Teatr ­synshylar birlesti­gi­niń jumysyna qoldaý kórsetip keledi. Olar jyl sońynda birlestik tarapynan jiberilgen saýalnamany toltyryp beredi. Árıne, keı­bir teatrlar muny toltyrýdan bas tartyp, jyl qorytyndysyna qatyspaıtynyn ashyq aıtady. Mundaı jaǵdaıda, bizdiń tarapymyzdan olarǵa eshqandaı renish joq. Biraq saýalnama toltyrǵan teatr ujymynyń jumysyn atalymǵa usyna almaımyz.

Bıyl Teatr synshylar birles­tigimen (birlestik músheleri Astana qalasynda da bar) respýb­lıkamyzdyń kóptegen memlekettik teatry men táýelsiz teatr ujymy qoıan-qoltyq jumys jasady. Sonyń nátıjesinde premeralar men spektaklder aptalyǵy jáne festıval nátıjesine qatysty teatrtanýshylar tarapynan jazylǵan 30-ǵa jýyq maqala baspasóz betterinde jaryq kórdi.

– Osyndaı ár salanyń úzdik­terin daralap atalymdar berip jatqanda, A.Grıboedovtyń «Aqyldyń azaby» komedııasynyń basty keıipkeri Chas­kııdiń «A sýdı kto?» degen bel­gili suraǵy eske oralady. Teatr synshy­larynyń ishinde ózderiniń búıregi buratyn shyǵarmashylyq ujym­dar, akterler, rejısserler bar degendeı. Eksperttik quramǵa naqtyraq toqtalsańyz?

Amankeldi MUQAN: Bıyl bizdiń sarapshylar toby – teatr synshylarynan quralǵan 16 maman jumys istedi. Bıylǵy ótkizgen is-sharany uıymdastyrý, ótkizý barysynyń bar salmaq-júgin ózderiniń moınyna aldy. Olar: ónertaný doktory B.Nurpeıis, ónertaný kandıdattary S.Qabdıeva, G.Jumaseıitova, A.Erke­baı, M.Jaqsylyqova, Z.Islambaeva, A.Mu­qan, PhD N.Eskendirov, doktorant­tar M.Erǵalıuly, J.Turmaǵanbetova, magıstranttar J.Ahmetova, N.Qurmanǵa­lıeva, A.Ahmet, N.Jumabaı, B.Álkeeva, D.Aıdynuly, R.Baqytbekqyzy, T.Bolat­uly qatysty. Basty talap teatr synshylary kórgen spek­taklderin baǵalap, talqy­ǵa salýy kerek. Kúntizbelik 2024 jyl boıy jańa qoıylǵan spektakl­der sany monıtorıng sana­ǵyn­da kel­tirilgennen artyq bolýy zańdylyq. Bıyldyqqa kórip úl­gergenimiz, baǵa berip sarapqa túskeni – osylar. Biz olar­dyń bárin kórip shyǵýǵa, teatrlardyń bárin túgeldeı qamtýǵa materıaldyq, fızıkalyq múmkindigimiz joq. Soǵan qaramastan, teatrtanýshylardyń ba­sym bóligi Almatyda bolǵan soń osyn­daǵy barlyq teatrdy, oblystar shaqyr­ǵan tusaýkeserlerdi qalmaı kórýge ty­­rys­tyq. Astana qa­lasyndaǵy, basqa óńirlerd­egi jańa spektaklderdiń bárin kórme­sek te, osy qaladaǵy jeke­len­­­gen áriptesterdiń jibergen sa­rap­tama­lyq pikirlerine súıendik, elimizde jıi óte­tin festıval baǵdarlamalarynan oı túıdik. Qyzý talqylaýlar men pikir bólisýden keıin aldymen úzdikterdiń qysqa tizimin, sol tizimnen oza shyq­qan­dardy dara­laý­ǵa ár atalym­ boıyn­sha daýysqa saldyq. Son­dyqtan, qazy­­lar alqasynyń ishin­de jekelengen teatr­­lardyń jo­ǵyn joqtaıtyndar­dan aýlaq bolýǵa tyrystyq. Taza óner ja­rysy, «myq­tylar jeńsin» deı­tin orta bol­­ǵasyn barynsha adal bo­lýǵa tyrysty. Talapkerlerdiń, talant­ty sah­nalyq jumystardyń kóp­tiginen júlde almaǵandar ishinde marapatsyz ketkenderi qanshama. Úzdik ondyqqa, bes­tikke, úshtik­ke iligýdiń ózin zor jetis­tik sanaǵan teatr­dyń eńbek­tory­larynyń qýanyshtaryn oqyǵanda bul jumysymyzdyń be­ker jasalyp jat­paǵanyna qýa­nasyń.

Short tizimdegi ár atalym boıyn­sha ja­rııalaǵan úzdikterge daýys berý kezinde biz­diń tańdaýymyzben qıys­paıtyn kórset­kishterdi de kórdik. So­laı bolǵanyna qýandyq ta. Jalpy, elektrondy daýys berý ádisi búginde kóp qoldanylady. Biraq sol júldege usynylǵan nomınanttyń eki ókpesin óshiretin qolaısyz ári ádil emes ádis. Kimniń týysy, dosy, toptyq chaty, aýyldas, klastas, kýrstas, taǵy basqa tanysy kóp bolsa, sol kóp daýysqa ıe. Biz ol kór­setkishke maldana almadyq. Bul bizdiń jar­namalyq jáne qoǵamdyq pikirdi bi­lýge baǵyttalǵan jumysymyzdyń bir parasy bolatyn. Sondyqtan jo­ǵary daýys alǵan, biraq atalyp ót­pegen nomınanttar renishterin basqany jón.

– Memleket pen mınıstrlik tara­pynan teatr mamandaryna tabystalatyn marapattardan «Synshy­lar júldesi» nesimen erekshelenedi? Bul júlde teatr­ óneriniń qandaı qyr­laryn te­reńirek ashady nemese kóterme­leı­di?

Merýert JAQSYLYQOVA: «Syn­shy­lar júldesi», negizinen, teatrlardy marapattaý úshin ǵana qurylǵan joq. Bul – onyń ekinshi qyzmeti. Bas­tysy, teatrlardyń shyǵarmashylyq monı­torıngin ótkizý, ıaǵnı qaı óner ordasy nemen shuǵyldanyp, qalaı tynys­tap otyr? Bir teatr ekinshisinen ne­simen erekshelenedi? Bir maýsymda teatrlar­dyń repertýarlary nemen tolyqty, qandaı jetistikteri bar degen saýaldarǵa jaýap alý maqsatynda uıymdastyryldy. Bul málimetterdiń basym kópshiligin teatrtanýshy retinde biz ǵylymı zertteýlerge arqaý etip, olardyń statıstıkasy boıynsha tarıhyn jazýǵa qoldanamyz. Synshy bolǵan soń arnaıy shaqyratyn teatrlar kóp bolady, keıde festıvaldarǵa baramyz. Kórgen qoıylymdardy saralap alǵan soń, olardyń arasynan sheberligi jaǵynan kózimizge túsip, shyǵarmashy­lyq kemeldigi tolysqan, ozyq spektakl­derdi nemese akterlerdi, sýretshiler men rejısserlerdi nege marapattamasqa degen oı keledi. Bastapqyda «Synshy­lar júldesiniń» atalymdary da kóp bolǵan joq. Negizinen, akterlerdi, rejısser­lerdi, spek­takl­derdi marapat­tap júrdik. Keıin­nen «Jyldyń úzdik akterlik an­sambli», «Jyldyń úzdik jobasy» syn­dy teatrlyq úderiste mańyzdy ata­lymdarmen tolyqtyryp kelemiz.

Alty jastaǵy sábı ispetti táı-táı basyp kele jatqan «Synshylar júl­desi» mem­leket pen mınıstrlik tarapy­nan qar­jylandyrylmaıdy. Teatr synshy­lary­nyń óz júrek qalaýymen beretin kásibı baǵalary dep esepteýge bolady. Bas­ty artyqshylyǵy da sonda, munda tek táýelsiz kásibı teatr synshylary daýys beredi. Joǵaryda aıtqanymdaı, eli­mizdegi respýblıkalyq, oblystyq jáne táýelsiz teatrlardyń bir maýsymda qoıylǵan spektaklderiniń arasynan úzdikterdi tańdap marapattaý úshin qolymyzdan kelgenshe barlyq óner ujy­mynyń shyǵarmashylyǵyn nazardan tys qaldyrmaýdy maqsat tuttyq.

Al memleket tarapynan qarjylan­dyrylatyn júldelerdi kim tańdaıdy, sarapshylary kim ekenin kópshilik bile bermeıdi. «Synshylar júldesi» aty aıtyp turǵandaı, teatr synshylarynyń tańdaýy bolyp tabylady. Onyń ústine bul júldeniń bir tıyn da qarjylaı qory joq. Dıplomy men gúlshoqtary jáne teatr qaıratkerleriniń shalqar shabyty men mańdaı teri tamǵan sahnadaǵy adal eńbegin moıyndaýy.

Shyntýaıtyna kelgende, elimiz­diń baı­taq jerinde tarydaı shashylyp jat­qan teatr ujymdarynda qyzmet ete­tin qanshama óner tulǵalary bar. Olar­­dyń shyǵarm­ashy­lyǵy, taýqymetti eń­be­gi el nazarynda bolǵanymen, eleý­siz qala­tyn­dary da joq emes. «Bulaq kór­seń, kózin ash» demekshi, synshylar ózderi kórgen spek­taklderde jarq etip kózge tús­ken óner­pazdardy baǵalaıdy.Teatr qaı­ratkerleriniń qyzmetin dáripteý, tarıhta qaldyrý asa qajetti de mańyzdy dep bilemiz.

– «Synshylar júldesi» aıasynda ótetin merekelik is-sharanyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylýyna kim­­der qoldaý kórsetti? Qarjylyq, teh­­nı­kalyq nemese basqa da resýrstyq qıyn­dyq týyndaıtyn jaǵdaıda olardy sheshýdiń qandaı joldary qaras­tyrylady?

Jansaıa TURMAǴANBET: «Syn­shy­­lar júldesi» – basqa mara­pat, júl­deler sekildi qarjylaı yntalandyrý syı­lyǵymen emes, eli­mizdegi kásibı teatr synshylarynyń baǵasymen erek­she­lenetini belgili. Birlestik óz jumy­syn mem­lekettik, jeke mekemelerdiń qu­zyrly kó­meginsiz, tipti demeýshilerdiń qar­jy­laı qoldaýynsyz júzege asy­ryp keledi. «Syn­shylar júldesi» marapattaý keshi­niń uıymdastyrylýy, bul is-sharanyń tabysty júzege asýyna qajet barlyq jaýap­kershilik te tolyqtaı bir­lestik múshe­leriniń moınynda.

Qarjylyq qoldaýdyń joqty­ǵyna qa­ra­mastan, is-sharanyń sapasyn qamta­ma­­syz etý úshin ótetin oryndarǵa Almaty qala­synyń bir­­qatar teatrlary men máde­nı me­kemelerimen kelissózder negizinde qol jetkize aldyq. Osy rette alǵash bas­ta­ǵan kezde: «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń, Memlekettik qýyr­shaq teatrynyń, Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń, Respýb­lıka­lyq memlekettik akade­mııalyq koreı teatrynyń jáne bıyl úlken sahnasyn usynǵan B.Oma­rov atyndaǵy «Jas sahna» teatry­nyń basshylyǵyna úlken zalyn jalǵa aqysyz usynyp, qoldaý bil­dirgeni úshin erekshe alǵy­symyzdy bildiremiz. Tehnıkalyq jabdyqtar da sol mekemeler tarapynan usynyldy.

Kez kelgen is-sharanyń (onyń ústine respýblıkalyq deń­geıde bolsa) tolyq uıymdas­tyrý shyǵyndarynyń sme­tasy boljaldy túrde az bolmaı­ty­­­ny belgili. Qarjylyq qıyn­dyq pen re­sýrs tap­shy­lyǵyna qara­mas­tan, is-sharany uıymdastyrýdyń bar­lyq jú­gin birlestik músheleri óz kúsh-jige­rimen atqardy. Sondyqtan, «Syn­shylar júldesiniń» uıymdas­tyrylýy birlestik músheleriniń jankeshti eńbe­gin, olardyń teatr ónerine degen shy­naıy yqylasy men adaldyǵyn aıqyndaıdy.

– «Synshylar júldesiniń» úmit­kerleri týraly áleýmettik jelige aqpa­rat jarııalanǵan soń, kórermender arasynda úl­ken qyzyǵýshylyq paıda boldy. Osy júldege daýys berý júıe­siniń nátıjelerge áseri qandaı deńgeıde?

Beıbit ÁLKEEVA: Ataýy aıtyp tur­ǵandaı, júldeni jáne jeńimpazdardy jyl saıyn tek kásibı synshylar anyq­taıdy. Qazirgi kózi ashyq kórermenniń bári (bılet barlyq jerde Tıketon, t.t. elektrondy júıemen saty­lady) áleýmettik jelide otyrǵa­nyn eskerip, ózimizdiń zertteý, saraptaýymyzdy solardyń kózi­men de qarastyryp kórdik. Áleý­mettik jeli teatrdyń tileýles-kó­rermendermen keri baılanys ornatýǵa, ózderiniń teatrlaryna degen qyzý qoldaýshylyǵyn oıatýǵa kóp kómektesti. Tańdaý bizdiki, sondyqtan, teatrtanýda tájirıbesi mol kásibı mamandar usyn­ǵan úmitkerler de (TOP 10) tek ­teatr syn­shylarynyń daýys berýi arqyly tańdalyp alyndy.

Úmitkerler jarııalanǵan post­tar­dy kóppen bólisip, teatr keńistigindegi jańalyqtar men joǵary deńgeıde ju­mys atqarǵan mamandardy tanýy bul biz­diń de bir maqsatymyzdyń oryndal­ǵany bolmaq. Sebebi bizdiń maqsat tek «dıplom tabystaý» emes, saraptama ja­saý, teatrlardyń tyny­syn baǵamdaý, jańa esimder men jańasha baǵyttardy nası­hattaý. О́zin-ózi qarjylandyryp otyr­ǵan birlestiktiń júldesi qandaı da bir festıval, forým, konkýrs baǵ­dar­lamalaryndaı halyqtyń daýys be­rýi arqyly kórermen kózaıymyn anyq­taýdan turmaıdy. Bul – teatrlardyń bir jyldyq jumystarynyń qorytyn­dysyn kórsetetin kásibı, ádil jáne naqty monıtorıng. Dál osy baǵytta birlestik jumystary ár jyl saıyn túrlenip, damyp otyrady.

– О́ner shańyraqtary men jekelegen shyǵarmashylyq ókilderin shabyttandyratyn «Synshylar júldesi» ǵumyrly bolsyn!

Dóńgelek ústeldi júrgizgen –

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY