Birlesken jobalardyń bereri kóp
О́ńirde 1946 jyldan bastap keshegi toqsanynshy jyldarǵa deıin Horezm ekspedısııasy ǵylymı arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip, júzdegen eskertkish tizimge alyndy, talaı ejelgi qonystar men qorymdar, zamanynda sán-saltanaty kelisken shaharlar oryndary anyqtalyp, aımaqta keń taraǵan jasandy sýlandyrý júıeleri zertteldi. Osylaısha tas, qola, erte temir dáýiri jáne ortaǵasyr eskertkishteriniń ózindik belgileri aıqyndalyp, kezeńderge, dáýirlerge bólindi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda osyndaı arheologııalyq izdenister toqtap, keıinnen qaıta jalǵasty. Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti men Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń mamandarynan jasaqtalǵan barlaý ekspedısııasy júzdegen eskertkishti aralap, zerttep, uzaq jyldarǵa arnalǵan ǵylymı zertteý jumystarynyń josparyn túzdi.
Sol izdenis izi búgin de úzilgen joq, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń Arheologııa jáne etnografııa ǵylymı ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Jetesbı Sultanjanov oblysta birneshe ǵylymı mekeme ekspedısııa júrgizip otyrǵanyn aıtady. Birlesken jobalar aıasynda da biraz tirlik atqarylyp jatyr. Sheteldiktermen birge atqarylǵan jumystarda arheologııadaǵy sony jańalyq – jaratylystaný ǵylymdarynyń ádisteri arqyly jasalatyn zerthanalyq taldaýǵa kóp kóńil bólinedi.
«Keńes odaǵy kezinde arheologııalyq ekspedısııa da, jınaqtalǵan materıaldar da jetkilikti bolǵanmen sol kezdegi ǵylymnyń damý deńgeıine sáıkes boljamdyq merzimdeýge súıenetin. Al qazir qazba barysynda ashylǵan qurylystyń merzimdik shegin radıokómirtekti saraptama arqyly jaqyndatýǵa bolady. Bul baǵytta bizdegi arheologııalyq materıaldarǵa qyzyǵýshylyǵy mol Reseıdegi Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýty men Germanııadaǵy Eberhard-Karl atyndaǵy Tıýbıngen ýnıversıteti, basqa da sheteldik ǵylymı uıymdarmen birlesken jobalarymyz bar», deıdi ǵalym.
Ár eskertkish – bir qala
Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty men Qyzylordadaǵy Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıteti mamandary birlese qolǵa alǵan taǵy bir bastama – Jetiasar mádenıetiniń eskertkishterin keshendi túrde qaıta zertteý. Jalpy ótken ǵasyrdyń ortasynan bastalyp, elý jylǵa sozylǵan Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy dereginde osy mádenıetke jatatyn 50-ge jýyq iri eskertkish belgili. Mundaǵy erekshelik ár eskertkish – bir qala. Olarǵa qazba júrgizip, zertteý uzaq jyldar úlesindegi sharýa.
О́ńir tarıhyna qatysty kóp derek patshalyq Reseıdegi zertteýshilerden bastap keshegi Horezm ekspedısııasynyń eńbekterinde bar. Olardyń barlyǵy Reseıdegi Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýty men Shyǵys halyqtarynyń óneri memlekettik mýzeıinde tur. Osydan da belgili arheolog, Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Astana fılıaly dırektory, PhD Ázilhan Tájekeev bastaǵan ǵalymdar toby kórshi memleket arhıvteri men qorlaryndaǵy materıaldardy jınastyryp «Horezm ekspedısııasynyń Syr óńirindegi zertteýleri» kitabynyń birinshi tomyn jaryqqa shyǵardy. Qazir ǵalymdar Shyǵys Aral mańynyń arheologııalyq muralary baǵytynda «Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasynyń jańa arhıvtik derekterin júıeleý» taqyrybynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń granttyq jobasy aıasynda Horezm ekspedısııasynyń arhıv materıaldaryn zertteý ústinde. Joba barysynda ekspedısııa músheleriniń dalalyq kúndelikteri, Syr óńirinde ornalasqan arheologııalyq eskertkishterdiń aerofotolary men topografııalyq josparlarynyń kóshirmeleri alyndy. Osynyń negizinde aldaǵy ýaqytta «Horezm ekspedısııasynyń Syr óńirindegi zertteýleri» kitabynyń ekinshi tomyn shyǵarý josparlanyp otyr.
«Áttegen-aı» deıtin bir tusy, Keńes odaǵy taraǵan jyldary biraz materıal joǵalyp, keıbiri aralasyp ketken. Sıpattamalyq qujattamalary da saqtalmaǵandyqtan kóp mura eksponat retinde aqparat bermeıtin jaı buıymǵa aınalady. Sondyqtan da óz ǵalymdarymyz byltyrdan bastap Qýraıly asar qorymyna qazba jumystaryn júrgizip, jańa materıaldar jınaqtaýǵa kirisip ketti.
Arhelogter zerttep jatqan Jetiasar mádenıetiniń taǵy bir eskertkishi – Qaraasar qalashyǵy. Eskertkishke qıma qazba salǵanda onyń ár qabatyndaǵy tabylǵan zattarǵa jaratylystaný ǵylymy ádisimen júrgiziletin zerthanalyq taldaý arqyly shahardyń ár zamandaǵy tynysyn tanýǵa bolady. Ázirshe qazba kezinde bir alańnan eki túrli qurylys kezeńi anyqtalyp tur.
Qalalyq órkenıet alǵash paıda bolǵan óńirdegi eskertkishter erte zamanda qurylystyń qarqyndy damyǵanyn kórsetedi. Mysaly, myńjyldyq mura – Altynasar qalashyǵyndaǵy jańbyr men jel mújigen kishi úıdiń qazirgi bıiktigi 22-25 metr bolyp tur. Osyǵan shamamen 10 metr qossańyz qazirdiń ózinde kóp qaladan tabyla bermeıtin bıik ǵımarattyń beınesi shyǵady.
Horezm ekspedısııasy zertteýleri barysynda tek iri qalalarǵa ǵana nazar aýdarylǵany baıqalady. Mysaly, Qarmaqshy aýdanyndaǵy Sortóbe qalashyǵy mamandar nazaryna keıin ilikken tarıhı nysandar qataryndaǵy shahar. Alǵash ret belgili arheolog Joldasbek Qurmanqulov bastaǵan Shirik-Rabat arheologııalyq barlaý toby men «Arheolog» halyqaralyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy» mamandary qalashyqtyń jobasyn syzyp, ondaǵy qundy jádigerlerdiń sýretterin jarııalap, el nazaryn aýdarǵan edi. Al 2017–2020 jyldary Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń arheologteri Sortóbe 1 jáne 2 qalashyqtarynda qazba jumystaryn júrgizip, qalanyń Horezm ekspedısııasy kezinde tek sanmen ǵana tańbalanǵany belgili boldy.
Jetesbı Sultanjanov sońǵy jyldar bederindegi barlaý jumystary nátıjesinde darııa boıynan jańa qonystar tabylyp jatqanyn aıtady.
«Tartoǵaıdyń tusynan Syrdyń tómengi aǵysy bastalady. Sol tustan qalashyq taýyp, oǵan sol mańdaǵy Botabaı aýylynyń atyn usyndyq. О́zen eki aıyrylatyn tustaǵy bul qonys beket qyzmetin atqarǵan bolýy múmkin. Endi zertteý jumystary bastalady. Jalpy josparymyzda Syrdarııanyń eski arnalaryn boılap, osyǵan deıin tirkelgen eskertkishterdiń jaǵdaıyn barlap, jańalaryn tirkeý jumystary bar. Jalpy sońǵy jyldar aıasyndaǵy jumystar nátıjesinde jańadan 70–80 eskertkishtiń orny anyqtaldy. Bıyldyń ózinde buryn belgisiz bolyp kelgen onshaqty qonys tabyldy», deıdi arheolog.
Saraptama da – ǵylym
Jas ǵalym tarıhı muralarǵa zerthanalyq saraptama jasaý bastamasy bizdiń elde kóterilip otyrǵanyn aıtady. Biraq isin jaqsy biletin mamansyz is alǵa baspaıtynyn da umytpaýymyz kerek. Dál qazir elimizge zamanaýı qondyrǵy ákelgenmen onyń «tilin» biletin maman joq. Olardy daıyndaý 30–40 jyldyń jumysy.
Osy kúni bul baǵytta myńdaǵan taldaýlar jasaǵan Eýropa men Amerıka memleketteri ozyq tur. TMD sheńberinde Lıtva zerthanalarynyń jumysy aýqymdy. Bizdegi tabylǵan muralardyń kóbi osy memlekette saraptamadan ótedi. Bul eń aldymen burynǵy aýmaqtyq birliktiń áseri men Baltyq jaǵalaýynda jasalatyn saraptama baǵasynyń basqa memleketterden arzandyǵy. Lıtva ǵalymdarynyń Qazaqstandaǵy Botaı, Shirik-rabat jáne Jetiasar mádenıetteriniń muralarymen burynnan tanystyǵy da isti ilgerletýge kóp septigin tıgizip otyr.
Qazba jumystaryn júrgizý barysynda tabylǵan jádigerlerdi saqtaý da úlken másele. Jergilikti arheologter Jankent qalashyǵyna 2014 jyldan beri oblys ákimdiginiń qoldaýymen zertteý júrgizip, qalashyq aýmaǵyndaǵy birneshe turǵynjaıdy qaıta qalpyna keltirdi. Syrdaǵy aspan asty mýzeıiniń bastamasy jasalǵan qalashyqqa aparatyn jol salynyp, ejelgi oǵyzdar astanasyn kórýge qyzyqqan jurt qatary artty. Bul bastamany bolashaqta taǵy birneshe tarıhı qalada jalǵastyrý josparlanyp otyr.
«О́z basym arhelogııalyq málimetter nátıjesinde óńirdiń kóne zamannyń kelbetin qalypqa keltirýge bolady dep senemin. Qazba jumystary kezinde tabylǵan jádigerler erte Syr boıy tabıǵatynyń múldem basqa bolǵanyn kórsetedi. Jetiasar qazbalarynda qazir bizdiń óńirde múldem kezdespeıtin buǵy súıekteri kóptep tabyldy. Aımaq klımaty qolaıly bolǵandyqtan ár dáýirde Syrdyń tómengi aǵysynda birneshe astana boı kótergen. Olardyń qataryna Saq taıpalarynyń ortalyǵy Shirik-rabat rýhanı keshenin, Jankent pen Syǵanaq qalashyqtaryn jatqyzamyz. Saqtar ortalyǵy Shirik-rabatqa jaqyn jerde sol taıpanyń qolónershileri toptastyrylǵan Bábish mola bar. Jankentti ortalyq etken oǵyzdar Syrǵa Jetisýdan kelgen. Jalpy, ýrbanızasııa úderisiniń bastalýy, ár kezeńdegi mıgrasııa tolqynymen halyqtardyń Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysyndaǵy qalalarda shoǵyrlanýy Syr óńiriniń flora men faýnasy baı, sýy mol jaıly meken bolǵanyn kórsetip tur», deıdi jas ǵalym.
Qyzylorda
