Men Stahannyń dańqyn buryn syrttaı biletinmin. Istep júrgen izgi isterine ishteı súısinip, rıza bolatynmyn. Sońǵy ýaqytta etene jaqyn aralasyp, jıi-jıi syrlasyp júrmiz. Minezge baı, bilimi tereń eren tulǵa únemi bir tynymsyz izdeniste júredi. Eshqashan «boldym, toldym» degen astamshylyqqa boı aldyrmaıdy. «Jaqsymyn dep maqtanba, halyq aıtpaı, batyrmyn dep baptanba, jaýǵa shappaı» demekshi, tizgin ustaǵan uldaryn atqarǵan isine qaraı baǵalaıtyn halyqpyz ǵoı. Sondyqtan óz basym jarty ǵasyrdan astam elimizdiń táýelsiz energetıkasyn nyǵaıtýǵa úles qosqan Stahan Belǵojaevtyń qajyr-qaıraty men eńbegine tántimin. О́mir boıy ózi týyp-ósken qasıetti jer men kıeli eldiń erteńi úshin baryn salyp, eseli eńbek etip keledi.
Bylaıǵy jurt Belǵojaevtaı bilikti mamannyń qandaı is tyndyrǵanyn bilmeýi múmkin. О́z basym Sákeńdi úndemeı júrip, úıdeı is tyndyratyn iri azamattardyń qataryna jatqyzamyn. Kópshiligimiz bel jazbaı eńbek etetin Belǵojaevty jaqsy bilmeýimiz de múmkin. Biraq onyń «Ǵasyr jobasy» atanǵan «Moınaq» sý elektr stansasyn salýǵa bar kúsh-qaıratyn jumsaǵanyn aıtsaq, jurttyń kóz aldynda uzaq jylǵa sozylǵan mehnat tirlik bir sátte kınofılmniń áserli kórinisterindeı júgirip óte shyǵatynyna senimdimin.
Stahannyń aıtýynsha, Sharyn aımaǵynda sý elektr stansasyn salý máselesi ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynan bastap sóz bola bastady. Sol kezde arnaıy mamandar kelip, óńirdiń jer bederin baıyppen qarap, muqııat zerttedi. Onyń shet-jaǵasyn bala kezinde Stahan da kórgenin únemi aıtyp otyrady. Sodan keıin biraz ýaqytqa deıin sý elektr stansasyn salý máselesi tynshyp qalady. Ol kezde keńes odaǵynyń kósemderi Krasnoıarsk, Bratsk, keıinnen Saıan-Shýshensk syndy iri sý elektr stansalaryn salýǵa bar kúshin jumyldyryp, bizge moıyn buratyndaı múmkindikteri bolmapty. Osylaısha, Jetisýda «Moınaq» sý elektr stansasyn salý máselesi uzaq jyldarǵa kesheýildeıdi. Degenmen aımaqtyń sý elektr stansasyn salýǵa suranyp turǵany elimizdiń basshylarynyń jadynan shyqpaı, únemi nazarynda bolǵan.
Sol kezde Stahan gıdrotehnıka mamandyǵy boıynsha oqýdy támamdap, Bratsk sý elektr stansasynyń qurylys jumysyna aralasyp júrgen edi. Jas maman Bratsk sý elektr stansasynyń qurylysy aıaqtalǵannan keıin dál sondaı qyzý qurylys Sharyn shatqalynda oryn alatynyna qatty sendi. Alaıda onyń kókeıde júrgen arman birden oryndala qoıǵan joq. Reseıdegi iri sý elektr stansalarynyń qurylystary aıaqtalǵan soń Ekibastuz jylý elektr stansasynyń qurylysy bastalyp ketti. Bul ýaqytta Stahan Shardara sý qoımasynyń qurylysyn júrgizýge qatysty. Osy kezeńde ol gıdrotehnıkalyq nysandar salýda zor tájirıbe jınaqtaǵan mamanǵa aınaldy. Ol qaıda júrse de, bar yqylasy Sharyn shatqalynda sý elektr stansasynyń qurylysyn júrgizý isine aýdy da turdy. Bilikti mamannyń jańa gıdrotehnıkalyq nysannyń qurylysy jaıynda kóp oılanýynyń ózindik sebebi bar. Stahan Belǵojaev oqý bitirgen kezinde dıplomdyq jumysyn Sharyn shatqalynyń gıdrotehnıkalyq múmkindikterine arnaǵan edi. Ol dıplomdyq jumysty jazardyń aldynda aımaqtyń taý-tasyn, jer bederin muqııat zerttep shyqty. Taý sýynyń aǵysyn, taý jynystarynyń geologııalyq erekshelikterin muqııat zerdelep, qýat kózin óndiretin gıdrotehnıkalyq nysan salýǵa suranyp turǵanyn dál anyqtady.
– Endi «Moınaq» SES-in salý týraly sheshimniń qalaı týyndaǵanyna kelsek, – dep, áńgimesin sabaqtaı tústi Sákeń. – Bul gıdrotehnıkalyq nysandy salý týrasynda qoǵamdyq ortada jıi-jıi sóz bolǵanyn áńgime barysynda aıttyq qoı. Bul rette qyrǵyzdarǵa alǵys aıtýymyz kerek. 70-jyldardyń basynda Ystyqkóldegi sý deńgeıi tómen túsip ketkennen keıin aıyr qalpaqty aǵaıyndar Kegen aýdanyndaǵy Qarqara ózenin Ystyqkólge burý týrasynda joǵaryǵa usynys aıtty. Ol kezde qyrǵyz, qazaq dep bólinbegenimiz belgili. Bárimiz de Máskeýge baǵyndyq. Osylaısha, qyrǵyzdar Sharynǵa quıatyn Qarqara ózenin burýǵa barynsha árekettendi. Bul baǵytta arnaıy joba da jasalyndy. Keıinnen bul iske Dinmuhamed Qonaevtyń ózi aralasyp, sol kezdegi KSRO Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary Zııa Nýrıevtiń jeke qabyldaýynda bolyp, bul joba elimizdiń ekologııalyq ahýalyna keri áser etetinin dáleldep, Qarqara ózeniniń arnasyn Ystyqkólge qaraı burýdan saqtap qaldy. Eger sol kezde Qonaev aqsaqal únsiz qalǵanda, Qarqara ózenin qyrǵyzdar buryp alyp, bizder Moınaq SES-in salýdy múlde umytar ma edik, kim bilsin? Sondyqtan Dımekeńe alǵystan basqa aıtarymyz joq. Sol kezde D.Qonaev ózendi burý máselesine toqtaý salǵyzdy.
Sharyn shatqaly aımaǵynda Bestóbe sý qoımasynyń qurylysyn bastaýǵa Máskeýden arnaıy qarjy bólgizgenin estigende, jas balasha qýanǵanym-aı. Bul endi «Moınaq» SES-in salýǵa bir-aq qadam qalǵanynyń belgisi edi. Sóıtip, maǵan Bestóbe sý qoımasymen aınalysý júkteldi. Áý basta SES týraly sóz bolǵan joq. Tek Sharynnyń tómengi aǵysy tusyndaǵy 50 myń gektar jerdi sýlandyrý úshin sý qoımasyn salý ǵana áńgime boldy. Biraq bolashaqta mindetti túrde úlken SES bolatynyn bilip, sol armanmen kúni-túni jumys istedik. Sodan áp-sátte keńes odaǵy qulap, qurylys jumystaryn qarjylandyrý toqtady. Negizgi jumys kólemi tolyqtaı atqarylyp bitken edi.
Men tıisti oryndarǵa nysannyń el ekonomıkasy úshin mańyzdylyǵyn aıtyp hattar joldadym. Alaıda estirge qulaq bolmaı, partııa bolsa tarap ketti. Qurylysty sý qoımasymen birge Almaty oblystyq sý sharýashylyǵy basqarmasyna berdi. Mundaı alyp qurylysty aıaqsyz, qaraýsyz, tıisti bekitý jumystaryn júrgizbeı tastap ketýdiń ózi qaýipti bolatyn. Sol kezde Sharyndy ýaqytsha aǵyzyp turǵan tonnelde jaryq paıda boldy. Sý aǵyny ulǵaıǵan jaǵdaıda toǵandy buzyp, sý tasqyny bolý qaýpi tóndi.
2000 jyldary elimizdegi ekonomıkalyq ahýal bir qalypqa túskennen keıin bulaısha ishten tynyp júre berýge bolmaıtynyn túsindim. Sodan kóptegen kabınettiń esigin qaǵyp, júzdegen sheneýniktermen «Moınaq» SES-niń qurylysyn jandandyrý týrasynda usynys aıta bastadym. Biraq bul áreketimnen túk shyqpady. Osydan keıin, 2001 jyldyń qyrkúıeginde, Memleket basshysyna jaǵdaıdy baıandap, hat jazýǵa otyrdym. Aqjoltaı habar da kóp keshikpeı keldi. Prezıdent kómekshisiniń aýzynan Memleket basshysy meniń hatymdy muqııat oqyp shyqqannan keıin sol kezdegi Úkimet basshysy Q.Toqaevqa usynysymnyń kóńil aýdaratyn mańyzdy usynys ekenin aıtyp, bul máseleni jedel qarastyrý týrasynda tapsyrma bergenin estigende, tóbem kókke eki-aq eli jetpeı qaldy. О́z kezeginde Qasym-Jomart Kemeluly da tıisti vedomstvolarǵa usynysym boıynsha jumys isteýdi tapsyrdy. Ekonomıkalyq jaǵdaı birshama túzelgenimen, mundaı iri jobaǵa qarjy tabý áli de qıyndaý edi. Jobanyń mańyzdylyǵyn túsingennen keıin Memleket basshysy «Moınaq» SES-in salý máselesin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń kún tártibine usyndy. Qytaı memleketi jobamen tanysyp shyqqannan keıin «Moınaq» SES-iniń qurylysyn qarjylandyrýǵa kelisim berdi, deıdi S.Belǵojaev.
«Ǵasyr qurylysy» aıaqtalǵanda biz bir ǵana adamnyń arman-muraty memleketti qanshalyqty alǵa súıreıtinine kýá boldyq. Eger bárimiz Stahan Belǵojaevtaı armandap, sol armanymyzdyń shynaıy ómirde iske asýy jolynda kúrese bilsek, elimizdiń qanshalyqty damyp ketetinin jan-júregimizben sezindik. Sondyqtan jaqsylyǵymen tutas aımaqty meıirim-shapaǵatqa bólegen Stahanǵa aıtar alǵysymyz sheksiz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qytaı Halyq Respýblıkasyna sapary barysynda úkimetaralyq kelisim sheńberinde kún elektr stansalary syndy úlken jobalarmen qatar «Aqtoǵaı» SES-in salýǵa qol jetkizgen-di. Joba generasııalaýshy stansaǵa qýat jınaǵyshty paıdalana otyryp, bir táýlik ishinde óndirilgen elektr energııasyn birkelki kestede satýǵa múmkindik beretin retteýshi jabdyqty ornatýdy kózdeıdi. Ony iske asyrýǵa qolaıly aýdandar – Kegen, Eńbekshiqazaq, Uıǵyr aýdandary. О́ıtkeni jobada Sharyn ózeninde jobalanatyn «Aqtoǵaı» SES-in paıdalanýǵa bolady. Táptishteı aıtsaq, jobany júzege asyrý myń megavatt sý elektr stansasyn, jobalanatyn 220 KV qosalqy stansalarǵa qosylýy bar biregeı energııa júıesin qurady. Demek bul – Almaty oblysynyń elektr qýatyna degen qajettiligin tolyǵymen jabady degen sóz. Ári óńirdegi týrızmniń damýyna serpin beredi. О́ndirýshi nysandardy salý, olardy biryńǵaı keshenge biriktirý elektr qýatynyń ótemdik kólemin jasaıdy. О́z kezeginde ol ońtústik óńirde elektr qýatyna suranysty arttyrady, eń joǵary elektr qýatyn tıimdi óndirýdi hám elektr jelisiniń turaqty jumysyn qamtamasyz etedi.
«Aqtoǵaı» SES-niń quryltaıshysy Stahan Belǵojaevtyń sózinshe, Qytaı memlekettik korporasııasymen birlesip balamaly energetıkanyń úsh jobasy ázirlengen. Aıtalyq, «Aqtoǵaı» SES-in kún elektr stansalarymen ushtastyra otyryp, «Moınaq» SES-inen keıin sý qýatyn tolyq paıdalana otyryp, gıbrıdti qýat kózin iske qosý kózdelgen. Jobany iske asyrý maqsatynda topografııalyq izdestirý, zertteý jumystary júrgizilip, jer telimderin bólý, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasaldy. Tartylatyn ınvestısııa kólemi mıllıondaǵan dollardy quraıdy. Joba júzege assa munda eki júzge jýyq turaqty jumys oryndary ashylatyn bolady.
Mine, zańǵar zamandasym, qurdasym Stahan osy ispetti izgi isterdiń basy-qasynda júrip, izin basyp kele jatqan inilerine, jas urpaqqa úlgi-ónege kórsetip keledi.
Asanáli ÁShIMOV,
KSRO Halyq ártisi, Qazaqstannyń Eńbek Eri
