Almatydaǵy Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn agronom mamandyǵy boıynsha úzdik aıaqtaıdy. Munan keıin týǵan aýylyna oralyp «Úsharal» keńsharynyń qaýipsizdik tehnıkasy jónindegi ınjenerinen «Yntaly» keńsharynyń dırektoryna deıin satylap kóterilgen. Osynda birinshi bolyp sharýashylyq esep-tásil engizildi. Jańashyl basshynyń oılaǵany oryndalyp, az ýaqytta «Yntaly» ózge sharýashylyqtardan oq boıy ozyq kórindi. Aýdan basshylary jas mamannyń iskerligine rıza bolyp, Alakól aýdandyq aýylsharýashylyq basqarmasynyń tóraǵasy laýazymyna usynǵany sondyqtan.
1985 jyldan bastap partııa jáne memlekettik atqarýshy organdarda jaýapty qyzmetterge aralasqan Tursynbaı Shantýuly jas ta bolsa biliktiligimen tóńiregine tanylyp, Qazaqstan kompartııasy Taldyqorǵan oblystyq komıtetiniń ınspektory, Qaratal aýdandyq halyq depýtattary keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy.
Qaratalda atqarý komıtetin basqaryp júrgen jyldary qabyldaýyna aýdannyń bedeldi aqsaqaldary kelip, Eskeldi, Balpyq babalarynyń basyna tas qoıyp, kesenelerin jańǵyrtý týraly oılaryn ortaǵa salǵany bar. Olardyń usynysyn oryndy dep sanap, aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi basshysyn qulaǵdar etedi. Basshy aqsaqaldar usynysyn aıaqsyz qaldyrǵandy jón kóredi. Tursynbaı Shantýuly birinshi basshynyń kezekti eńbek demalysyna ketkenin paıdalanyp, aýdandyq atqarý komıtetiniń sessııasynda babalardyń esimin jańǵyrtý maqsatynda qor qurýǵa sheshim qabyldaıdy. Keıin osy qor qarjysy kópshiliktiń qoldaýymen eselenip, kóne keseneler jańǵyrtylyp qana qoımaı, baba muralary jaryqqa shyǵa bastady.
Qarataldan soń memlekettik múlik jónindegi Taldyqorǵan aımaqtyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary, jańa ekonomıkalyq qurylymdardy qoldaý jáne monopolııalyq qyzmet jónindegi Taldyqorǵan oblystyq komıtetiniń tóraǵasy, Prezıdent Apparaty jáne Mınıstrler kabınetiniń uıymdastyrý bóliminiń bas ınspektory, Taldyqorǵan oblysy ákiminiń orynbasary, Baǵa jáne monopolııaǵa qarsy saıasat jónindegi komıtettiń Taldyqorǵan oblysy boıynsha tóraǵasy, Bórlitóbe, Alakól, Sarqan aýdandarynyń ákimi bolyp qyzmet istedi. Keıingi jyldary Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń Almaty oblysy boıynsha departamentiniń dırektory laýazymdarynda bolǵan ol qazir «Gaz» sharýashylyǵynyń arnaıy jınaqtaý-jóndeý basqarmasy» JShS-yn basqaryp keledi.
Tursynbaı Ǵalınovty Bórlitóbe aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan 1995 jyldan beri bilemin. Jetpis jyl keńes ókimetine eti ólgen pármensiz parlamentti, dármensiz úkimetti, qaýqarsyz qoǵamdy, áljýaz zańdy kórdik. Balabaqshalar jabyldy, kitaphanalar qulyptaldy, rýhanııatymyz quldyrady. Mıllıondaǵan mal basy, myńdaǵan tehnıkamyz kózden bulbul ushty. Ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Osyndaı óliarada onsyz da kejegesi keıin ketip bara jatqan aýdandy basqarý ońaı emes-ti. О́tpeli kezeńniń ókpek jelinde dirdektegen jurtqa pana bolýǵa tyrysty.
Aýdan tizginin jańadan alǵanda qaraýyndaǵylaryn «uzyn arqan, keń tusaýmen» ustaıtyny talaı áńgimege arqaý bolatyn. Bergen tapsyrmanyń muqııat oryndalýyn qadaǵalaýsyz qaldyrmaıtyn. Eńbek adamdarynyń hal-jaǵdaılaryn bilip, isti ilgeriletýdegi bilgirligin kóz kórgender áli kúnge aıtady.
Bórlitóbe aýdany ekonomıkasynyń aýqymdy bóligi Lepsi metall buıymdary zaýytynyń ónimine qatysty bolatyn. Tursynbaı aýdan tizginin alǵanda sonaý qyrqynshy jyldardan beri jumys istep kele jatqan zaýyt shıkizattyń, janar-jaǵar maıdyń joqtyǵynan shatqaıaqtap turdy. Aýdan basshysy bilikti mamandarmen aqyldasyp, Qaraǵandymen baılanys jasap, zaýyt sehtaryna azdy-kópti jan bitirdi. Keıingi basshylyq osy tizginnen aıyrylyp qaldy.
Tursynbaı Ǵalınovtyń kezinde Qarashyǵan óńirindegi kókónis, baqsha daqyldaryn ósirý úrdisin jalǵastyrý maqsatynda platına qurylysy qolǵa alyndy. Qajetti jumystar qýatty tehnıkalardyń kómegimen júzege asyryla bastaǵan kezde ákim oryntaǵy basqa azamatqa buıyryp, jumys jalǵasyn tappady. Sonymen qatar aýdan ortalyǵy Lepside meshit salýǵa demeýshilerdiń kómegimen qyzyl kirpish jetkizilip, irgetasy qalanyp, qabyrǵasy kóterile bastaǵanyna da kýá bolǵanbyz. Bastamashy basshy qyzmet aýystyrǵan soń osynaý sharapatty is te aıaqsyz qaldy.
1996 jyly Tursynbaı aǵamyz ózi týyp-ósken Alakól aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Osy aýdanda joǵary oqý ornynan keıin mamandyǵyna saı eńbek jolyn bastap, sharýashylyq basqarǵan tájirıbeli azamat aıdyndy Alakóldiń adymyn ashýǵa bir adamdaı eńbek sińirdi. Aýdanǵa tuńǵysh Prezıdent jumys saparymen kelgende aýdan basshysy kókeıkesti máselelerdi kóterdi. Dostyq kentine sý tartý, kedendik baqylaý jumystaryn, kedendik baj salyǵyn júıege keltirý, Úsharal-Aqtoǵaı aralyǵyna joǵary kerneýli elektr jelisin tartý júzege asyrylǵany kópke aıan. Sondaı-aq el qorǵany Qabanbaı batyrǵa aýdan aýmaǵynda eńseli eskertkish ornatý úshin qor qurylyp, ákim bastamasymen eldiń atyn shyǵarǵan er esimin ulyqtaý júzege asyp jatty. Sondaı-aq shekaralas aýdan ákimderiniń qatarynda Qazaqstan-Qytaı arasyndaǵy shekarany bekitýge tikeleı qatysqanyn aǵamyz áńgimesine arqaý etip otyrady.
Bizdiń býynnyń «oblys, aýdandardy bir-birine qossaq, baıyp shyǵa keledi» dep jaǵasyn túzep, etegin qymtap kele jatqan qalyń eldi sapyrylystyryp jibergen jyldardy bastan ótkergeni búginde tarıhqa aınaldy. Osy eksperımentten tolymdy nátıje shyqpaǵany kópke aıan. Bılik sheshim qabyldarda ózderimen sanaspaǵan shermende jurt óz jerinde shetqaqpaı bolyp qaldy. Bir paraq anyqtama úshin shalǵaıdaǵy elden aýdan ortalyǵyna jetý kópshilikke muń boldy. Bórlitóbe aýdany tarap, Sarqan aýdanyna qyzmet babymen aýysqan biz aýmaly-tókpeli kezeńdi de, biz biletin Tursynbaı Ǵalınovtyń 1998 jyly irilengen aýdanǵa basshy bolyp kelgenin de kózimiz kórdi. Alymdy da shalymdy is-qımyly arqyly aýdan tynysyna ózgeris engizýge umtylǵan ákimniń jekemenshikke negizdelgen aýyl sharýashylyǵyn ydyratpaı, ónimdi eseleýge umtylǵan talpynysy tekke ketken joq. Sharýa qojalyqtaryn qoldaý maqsatynda oblystyq «Kazselhoztehnıka» birlestiginen «Djon-Dır» markaly amerıkalyq 30 kombaın jetkizilip, sol bir jyldardy dıqandar nátıjeli aıaqtap, qambaǵa dán toldy. Buǵan deıin Aqsý aýdanyna berilip ketken Qarashyǵan aýyldyq okrýgin oblys ákiminiń qoldaýymen Sarqan aýdanynyń quramyna qaıtaryp, shalǵaıda qalǵan sharasyz eldiń eńsesin kóterýdi oılastyrdy.
Sarqan aýdanynyń tizginin ustaǵan kezde Tursynbaı Shantýuly aýyl ákimderiniń, ýchaskelik polısııa ókilderiniń aýyl turǵyndary aldyndaǵy esep berýin jumys tártibine engizdi. Keıinnen el aldyndaǵy jaýapkershilik respýblıka boıynsha qolǵa alynǵanyn aǵamyzdyń kóregendigi demeske lajymyz joq.
Memlekettik qyzmettegi jemisti jyldarynyń aıǵaǵyndaı óńirinde «Qurmet» ordeni jarqyrady. О́ńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qosqan úlesi úshin Almaty oblysynyń, Taldyqorǵan qalasynyń, Qaratal, Alakól, Sarqan, Eskeldi aýdandarynyń qurmetti azamaty atandy, «Qazaqstan Respýblıkasynyń tabıǵı monopolııalarǵa qarsy qyzmetiniń úzdik qyzmetkeri» tósbelgisimen marapattaldy.
Eldik múdde, ult namysyn oılaıtyn aqsaqaldarymyzdyń sapy nyǵaıa bergeı.
Jomart IGIMAN,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
