Adam quqy bala quqynan bastalady

Eldegi kez kelgen adam dúnıege kelip, osy jerdiń azamattyǵyn alǵan kúnnen bas­tap quqyqtary men bostandyqtaryna ıe bolady. Olardan bul quqyqty esh­kim aıy­­ra almaıdy, zańdar jáne ózge de nor­­ma­­tıvtik-quqyqtyq aktilerdiń maz­muny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady. Qazaqstan damýynyń jańa kezeńin anyq­taı­­tyn qazirgi saıası-konstı­týsııa­lyq re­­fo­r­malar barysynda adam quqyǵy ıns­­tı­týttary da jańa deńgeıge kóterilip jatyr.

Adam quqyǵy bala quqynan bas­ta­lady. Árbir halyq, ár ult óz bola­shaǵyn urpaǵymen tikeleı baılanystyrady. Kez kelgen memleket álemdik qaýymdastyq múshesi retinde balanyń áleýmettik jáne quqyqtyq qorǵalýyn qamtamasyz etý jeke memlekettiń ǵana emes, jahandyq mańyzdy mindetterdiń qataryna jatatynyn jaqsy biledi.

Táýelsiz memleketimizde de balalar quqyn qorǵaýdyń halyqaralyq standarttaryna sáıkes tıisti quqyqtyq tetikterdi qamtamasyz etý saıasaty iske asyp jatyr.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «О́skeleń urpaqtyń úılesimdi damýy men baqytty balalyq shaǵy – bizdiń jalpyulttyq mindetimiz» dep balalar ómiriniń sapasyn jaqsartý týraly udaıy aıtyp keledi. Ár bastama balalar quqyn qorǵaýdyń biryńǵaı ulttyq strategııasyn ázirleý jáne iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Ulttyq strategııamyz jas urpaq ómiriniń zańdyq aıasyn keshendi baǵalaýdan týyndaıdy. Sonyń ishinde quqyqtyq basta­malar ozyq álemdik tájirıbe men eli­mizdiń tarıhı, ulttyq, mádenı erek­shelikteri eskerile otyryp jasalady. Iаǵnı memleketimizde halyqaralyq talaptarǵa sáıkes balalardyń quqyqta­ryn qorǵaý týraly aýqymdy ulttyq zańnama qalyptasty jáne onyń negizgi ınstıtýttary qurylyp, aýqymdy ister atqarylyp jatyr.

Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda bala quqyn qorǵaýǵa baǵyttal­ǵan 15 halyqaralyq shartqa qosyldy. Bala quqyqtary týraly Konvensııany 1994 jylǵy 8 maýsymda ratıfıkasııa­laý nátıjesinde onyń tolyqqandy qatysýshysyna aınaldy. Asyl qazyna­myz bala quqyǵyn retteýdegi quqyqtyq júıemizdiń qaınar kózderiniń biri halyqaralyq normatıvtik qujattar ekeni anyq. Bul normalardy ratıfıkasııalaý, ımplementasııalaý otandyq quqyq damýynyń mazmunyna tikeleı áser etedi. Al ishki memlekettik zańnama týraly aıtar bolsaq, balalardyń quqyq­tyq jaǵdaıy Ata zańymyzda, «Neke jáne otbasy týraly» kodekste, «Bala quqyq­tary týraly», «Bilim týraly» jáne basqa da birqatar normatıvtik-quqyqtyq aktide aıqyndalǵan.

Elimizdegi zań shyǵarý úderisteri barysynda balalar quqyn qorǵaýdyń máni jańa mazmunǵa ıe bolyp kele­di. Memleket basshysynyń balalar quqyn jan-jaqty qorǵaý týraly tapsyrmalaryn iske asyrý barysynda keıingi jyldyń ózinde birneshe zańǵa ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizildi. Bala quqyqtary týraly konvensııaǵa habarlar rásimine qatysty fakýltatıvtik hatttama ratıfıkasııalandy. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtama­syz etý máselelerine ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly» zań­­dary memlekettik otbasy saıasaty­nyń quqyq­tyq, áleýmettik, ınstıtýsıo­nal­dyq sekildi taǵy birneshe negizin jetil­­di­rý­ge sep boldy. Sonymen qatar ana men bala quqyqtaryn qorǵaý, olar­dyń ómiri men densaýlyǵyna qar­sy baǵyttalǵan is-áreketter úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý, balaǵa qarsy býllıng, kıberbýllıngke ákimshilik jaýapkershilik engizýge, sondaı-aq profı­laktıkalyq jáne retteýshi tetikter keshenin belgileýge baǵyttaldy.

Oblystyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń, astananyń Bala quqyqtary jónindegi óńirlik ýákili uǵymyn engizý jáne onyń ókilettikterin zańdyq deń­geıde bekitýdi de atap ótýimiz kerek. Qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organdary shtaty 500 adamnan 1 350-ge balany qorǵaý júıesin kúsheıtýge septigin tıgizdi. Quqyq buzýshylyqqa baılanys­ty birneshe ákimshilik jaýapkershilik Qylmystyq kodekske aýystyryldy.

Qazir Parlamentte: «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik nagradalar, bilim berý jáne balanyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» mańyzdy zań qaralyp jatyr. Qujatpen 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap mektepke deıingi tárbıe men oqytý uıymdaryn lısenzııalaý tártibin engizý qarastyryl­ǵan. Bul jańashyldyq balalardyń quqyqta­ry men qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kúsheıtip, balabaqsha jumysynyń sapasyn arttyrady dep senemiz. Taǵy bir jańashyldyq – jekemenshik bilim berý mekemelerinde oqyp júrgen belgi­li bir áleý­mettik sanattaǵy balalarǵa tamaq­tanýǵa, oqýlyqqa, mektep formasyn alýǵa qarjy bólýge jergilikti atqarý organdarynyń quzyreti zańmen bekitildi.

Zańda jetim balalardy jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy qabyldaıtyn kásibı otbasy ınstıtýtyn engizý kózdelip otyr. Bul – balalardyń áleýmettik turǵyda ómirge beıimdelýine, otbasylyq ortada tálim-tárbıe alýdy qamtamasyz etetin tetik. Degenmen baqytty balalyqtyń shyn oshaǵy – óz ata-anasy, otbasy. Bala tárbıesine kelgende memlekettik saıasattyń qýaty otbasynyń shýaǵymen naqtylanady. Árbir jas otbasyn qurýǵa úlken jaýapkershilikpen kelý kerek. Jahandyq úderispen qoǵamda otbasynyń aralas, tolyq emes, monogamııa, polıgamııa, nýklear sııaqty túrleri kezdese bastady. Al dástúrli qazaq qoǵamynda el aldyndaǵy abyroıdyń birden-bir kórinisi bolatyn úlgili áýlet pen qara shańyraq, jarasymdy januıa uǵymdarynyń orny erekshe. Qashanda yntymaǵy jarasqan, ózara tatý-tátti, úılesimdi otbasy qazaq qoǵamynyń quty bolǵan. Biraq shaıqalǵan shańyraqtar sany azaımaı tur. Eń jaqsy kóretin eki adamnyń eki jaqqa ketýi bala psıhologııasyna úlken áser etedi. Tán jarasy jazylar, jan jarasyn qaıtemiz? Úıdegi zorlyq-zombylyq, adamnyń quqyǵyna nuqsan keltiretin is-áreketterdiń jıileýi eldik múddemizge syn.

Tárbıeli bala – baǵymyz, tárbıe­siz bala – sorymyz. Bul úlkenderge tárbıeni ózimizden bastaǵanymyz jón bolatynyn uǵyndyra túsedi. Uıada durys qanattanbaǵan túzý usha almas. «Balany men taptym, memleket asyrasyn, mektep tárbıelesin» dep qol qýsyryp otyrýdyń arty orny tolmas zardapqa uryndyrýy yqtımal. Ýaqyt óte kele balanyń burys jolǵa túskenine kimdi kinálaımyz? Sondyqtan da neke-otbasy zańnamasynyń negizderi neke jáne otbasy, áke bolý, ana men bala ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa negizdelgen dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qorǵaý, saqtaý, nyǵaıtý jáne ilgeri­letý qaǵıdattarymen tolyqtyrylyp
keledi.

Alda qabyldanatyn zańdar da teh­nologııalyq damý pen ómirdiń jańa talap­ta­ryna jaýap bere alatyndaı bolǵa­ny jón. Bala quqyǵyn qorǵaýǵa arnal­ǵan máselelerdi úzdiksiz sheshý úshin qo­ǵamnyń, memlekettiń, úkimet­tik emes jáne halyqaralyq uıymdar­dyń bar­lyq salasynyń ózara birligi mańyzdy. Bul úshin alǵysharttar da bar. «Balalar quqy­ǵy týraly konvensııa – halyqaralyq deńgeı­degi balalar konstıtýsııasy» dep beker aıtylmasa kerek. Sondyqtan bala qu­qyqtary – joǵary qundylyq, ony qur­metteý, saqtaý jáne qorǵaý barsha­myzdyń ortaq mindetimiz. О́zara tyǵyz baı­lanys qana balalardyń múddesi men quqyq­taryn qorǵaýǵa múmkindik bere almaq.

Naýryzbaı BAIQADAMOV,

Parlament Senatynyń depýtaty